G‘arbiy Sibir tekisligi

G‘arbiy Sibir tekisligi
Западно-Сибирская равнина на карте Западной Сибири (горные районы отделены пунктиром)
G‘arbiy Sibir tekisligining G‘arbiy Sibir xaritasidagi o‘rni (tog‘li hududlar uzuq chiziq bilan ajratilgan)
Xususiyatlari
O‘lchamlari1900 × 2500 km
Maydoni2,7 mln. km²
DaryolariOb, Irtish, Yenisey
Joylashuvi
62° sh. k. 76° sh. u.HGYaO
Mamlakatlar
Россия
Точка
G‘arbiy Sibir tekisligi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

G‘arbiy Sibir tekisligi — shimoliy Osiyoda joylashgan tekislik. U Sibirning butun g‘arbiy qismini egallaydi. G‘arbda Ural tog‘laridan sharqda O‘rta Sibir yassitog‘ligigacha cho‘ziladi. Shimolda Kara dengizi sohillari bilan chegaralanadi, janubda Qozoq past tog‘ligigacha yetadi. Janubi-sharqda G‘arbiy Sibir tekisligi asta-sekin balandlashib, Oltoy, Salair, Kuznetsk Oltoyi va Tog‘li Shoriya tog‘oldi hududlariga almashinadi. Tekislik shimolga tomon torayib boradigan trapetsiya shakliga ega: janubiy chegarasidan shimoliy chegarasigacha bo‘lgan masofa qariyb 2 500 kilometr, kengligi 800 dan 1900 km gacha, maydoni esa 2,7 mln km².

G‘arbiy Sibir tekisligi — Sibirning aholisi eng zich joylashgan va eng ko‘p o‘zlashtirilgan (ayniqsa, janubda) qismidir. Uning hududida Tyumen, Kurgan, Omsk, Novosibirsk va Tomsk viloyatlari, Yamal-Nenets va Xanti-Mansi avtonom okruglari, Sverdlovsk va Chelyabinsk viloyatlarining sharqiy rayonlari, Oltoy o‘lkasining katta qismi, Krasnoyarsk o‘lkasining g‘arbiy rayonlari (hududining qariyb 1/7 qismini tekislik egallagan mamlakat — Rossiya), shuningdek, Orenburg viloyatining sharqiy chekkalari va Kemerovo viloyatining shimoliy rayonlari joylashgan. Tekislikning Qozog‘iston qismiga deyarli butun Shimoliy Qozog‘iston viloyati, shuningdek, Aqmola, Pavlodar, Qo‘stanay va Abay viloyatlari kiradi.

Relyef

G‘arbiy Sibirning janubiy chegarasi: Oltoy tog‘larining tarmoqlaridan tekislik ko‘rinishi (Tserkovka tog‘i, Belokurixa)
Chegara: G‘arbiy Sibir tekisligi bilan Qozoq past tog‘ligi
Obbo‘yi platosi

G‘arbiy Sibir pasttekisligining yuzasi asosan tekis bo‘lib, balandliklar farqi uncha katta emas. Shunga qaramay, uning relyefi ancha xilma-xil. Eng past hududlar (50-100 m) asosan markaziy (Konda va O‘rta Ob pasttekisliklari) hamda shimoliy (Quyi Ob, Nadim va Pur pasttekisliklari) qismlarida joylashgan. G‘arbiy, janubiy va sharqiy chekkalari bo‘ylab baland bo‘lmagan (200—250 m gacha) qirlar cho‘zilgan: Shimoliy Sosva va Tura, Ishim tekisligi, Obbo‘yi va Chulim-Yenisey platolari, Ket-Tim, Yuqori Taz va Quyi Yenisey qirlari. Tekislikning ichki qismida Sibir Uvallari deb ataladigan, yaqqol ko‘zga tashlanadigan qirlar mintaqasi mavjud. Ularning o‘rtacha balandligi 140—150 m bo‘lib, g‘arbda Obdan sharqda Yeniseygacha cho‘ziladi. Ularga parallel joylashgan yana bir tekislik — Vasyugan tekisligi.

Tekislik relyefi ko‘p jihatdan geologik tuzilishi bilan bog‘liq. G‘arbiy Sibir tekisligi negizida epigersin G‘arbiy Sibir plitasi yotadi. Uning fundamenti kuchli tektonik deformatsiyaga uchragan paleozoy yotqiziqlaridan tuzilgan. G‘arbiy Sibir plitasining shakllanishi yuqori yura davrida boshlangan. O‘sha vaqtda Ural bilan Sibir platformasi oralig‘idagi ulkan hudud sinish, yemirilish va qayta o‘zgarishlar natijasida cho‘kib, yirik cho‘kindi to‘planish havzasi vujudga kelgan. Rivojlanishi davomida G‘arbiy Sibir plitasi bir necha bor dengiz transgressiyalariga (dengizning quruqlikka bostirib kirishiga) uchragan. Quyi oligotsen oxirida dengiz G‘arbiy Sibir plitasidan chekingan va u ulkan ko‘l-allyuvial tekislikka aylangan. O‘rta va kechki oligotsen hamda neogen davrlarida plitaning shimoliy qismi ko‘tarilgan, to‘rtlamchi davrda esa bu jarayon cho‘kish bilan almashgan. Plitaning ulkan maydonlar cho‘kishi bilan kechgan umumiy rivojlanishi nihoyasiga yetmagan okeanlashuv jarayonini eslatadi. Plitaning ushbu xususiyati hududning g‘oyat kuchli botqoqlanishida ham namoyon bo‘ladi.

G‘arbiy Sibir plitasining fundamenti dengiz va quruqlikda hosil bo‘lgan bo‘shoq mezozoy-kaynozoy davrlariga oid jinslar (masalan, gil, qumtosh, mergel va shunga o‘xshashlar) qatlami bilan qoplangan. Uning umumiy qalinligi 1000 m dan ortiq (fundament botiqlarida 3000—4000 m gacha). Eng yosh, antropogen yotqiziqlar janubda allyuvial va ko‘l yotqiziqlari bo‘lib, ko‘pincha lyosslar va lyossimon qumoqlar bilan qoplangan; shimolda esa muzlik, dengiz va muzlik-dengiz yotqiziqlari uchraydi (ayrim joylarda qalinligi 200 m gacha). G‘arbiy Sibir plitasining shimoliy, eng ko‘p cho‘kkan qismida Nadim-Taz va Yamal-Gidan sineklizalari joylashgan. Ularni kenglik yo‘nalishida cho‘zilgan tor Messoyaxa megavali ajratib turadi. G‘arbiy Sibir plitasining markaziy qismida meridian bo‘ylab cho‘zilgan bir necha anteklizalar, sineklizalar va tor, chuqur novlar mavjud: Xanti-Mansi sineklizasi, Xantey anteklizasi (Surgut va Nijnevartovsk gumbazlari bilan), Pur novi (Koltogor-Urengoy riftining janubiy qismi ustida), Ket-Vax anteklizasi va Xudosey novi (unga bog‘liq Chulim sineklizasi). Ket-Vax va Xantey anteklizalaridan janubda kenglik yo‘nalishida cho‘zilgan sineklizalar — O‘rta Irtish va Kulunda sineklizalari.

Cho‘kindi qatlamlari juda qalin bo‘lishiga qaramay, ayrim geologik tuzilmalar tekislik relyefida aks etadi: masalan, yotiq antiklinal ko‘tarilmalarga Yuqori Taz va Lyulimvor qirlari mos keladi, Baraba va Konda pasttekisliklari esa plita fundamentidagi sineklizalarga to‘g‘ri keladi. Biroq G‘arbiy Sibirda tuzilishga teskari (inversion) morfostrukturalar ham ko‘p uchraydi. Masalan, Vasyugan tekisligi yotiq sinekliza o‘rnida shakllangan, Chulim-Yenisey platosi esa fundamentning bukilish zonasida joylashgan.

Bo‘shoq yotqiziqlar qatlamida chuchuk va minerallashgan (shu jumladan, sho‘r eritma ko‘rinishidagi) yerosti suvlari gorizontlari mavjud. Issiq (100—150°C gacha) suvlar ham uchraydi. Bu yerda sanoat ahamiyatiga ega konlar ham mavjud — neft va tabiiy gaz (G‘arbiy Sibir neft-gaz havzasi). Xanti-Mansi sineklizasi, Krasnoselskiy, Salim va Surgut rayonlari hududida, Bajenov qatlamlari tarkibida 2 km chuqurlikda Rossiyadagi eng yirik zaxiralar aniqlangan: slanets nefti.

Iqlim

G‘arbiy Sibir tekisligining shimoli — Yamal, Taz va Gidan
G‘arbiy Sibir tekisligi. Taz va Ob daryolarining toshishi. 2002-yil iyul

G‘arbiy Sibir tekisligi qattiq, ancha kontinental iqlimi bilan ajralib turadi. Tekislikning shimoldan janubga katta masofaga cho‘zilgani iqlimning aniq mintaqalanishiga, G‘arbiy Sibirning shimoliy va janubiy qismlari iqlim sharoitlari o‘rtasida katta farqlar bo‘lishiga sabab bo‘ladi. G‘arbiy Sibirning kontinental iqlimiga Shimoliy Muz okeanining yaqinligi ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Tekis relyef shimoliy va janubiy hududlar o‘rtasida havo massalarining almashinuvini osonlashtiradi.

Sovuq mavsumda tekislik ustida uning janubiy qismida joylashgan nisbatan yuqori atmosfera bosimi sohasi bilan qishning birinchi yarmida Islandiya barik minimumi botiqligi shaklida Kara dengizi va shimoliy yarimorollar ustiga cho‘ziladigan past bosimli soha o‘zaro ta’sirlashadi. Qishda mo‘tadil kengliklarning kontinental havo massalari ustunlik qiladi. Ular Sharqiy Sibirdan keladi yoki tekislik hududida havoning sovishi natijasida shu yerning o‘zida shakllanadi.

Yuqori va past bosim sohalari chegarasidagi mintaqadan ko‘pincha siklonlar o‘tadi. Shu bois qishda dengizbo‘yi hududlarida ob-havo juda o‘zgaruvchan bo‘ladi. Yamal va Gidan yarimoroli sohillarida tezligi 35—40 m/sek ga yetadigan kuchli shamollar kuzatiladi. Bu yerlarda harorat hatto 66 va 69° sh. k. oralig‘ida joylashgan qo‘shni o‘rmon-tundra hududlariga qaraganda biroz yuqoriroq. Biroq janubga tomon qishki harorat yana asta-sekin ko‘tariladi. Umuman, qish barqaror past haroratlar bilan ajralib turadi, iliq kunlar kam bo‘ladi. G‘arbiy Sibirning barcha hududlarida eng past haroratlar deyarli bir xil. Hatto mamlakat janubiy chegarasi yaqinidagi Barnaulda ham sovuq −50…−52° gacha yetadi. Bahor qisqa, quruq va nisbatan sovuq bo‘ladi; aprel oyida hatto o‘rmon-botqoq zonasida ham bahor to‘liq boshlanmagan bo‘ladi.

Yilning iliq davrida G‘arbiy Sibir ustida past bosim, Shimoliy Muz okeani ustida esa nisbatan yuqori bosim sohasi shakllanadi. Shuning uchun yozda kuchsiz shimoliy yoki shimoli-sharqiy shamollar ustun bo‘lib, g‘arbdan havo ko‘chishining ta’siri sezilarli kuchayadi. Mayda harorat tez ko‘tariladi, ammo Arktika havo massalari bostirib kirganda sovuq va ayoz qaytishi ham tez-tez uchraydi. Eng iliq oy — iyul; uning o‘rtacha harorati Beliy orolida 3,6° dan 21-22° gacha (Pavlodar hududida). Mutlaq eng yuqori harorat shimolda (Beliy oroli) 21° dan eng janubiy hududlarda 41° gacha (Rubtsovsk). G‘arbiy Sibirning janubiy yarmida yozgi haroratning yuqori bo‘lishi janubdan keladigan isigan kontinental havo bilan izohlanadi. Bu havo asosan quyidagi hududlardan keladi: Qozog‘iston va O‘rta Osiyo.

Asosiy yog‘inlar yozda yog‘adi; ularni g‘arbdan, Atlantika tomondan keladigan havo massalari olib keladi. Maydan oktabrgacha G‘arbiy Sibirga yillik yog‘inning 70-80 % gacha qismi tushadi. Ayniqsa, iyul va avgustda yog‘in ko‘p bo‘ladi, bu Arktika va qutbiy frontlaridagi siklon faoliyati kuchliligi bilan bog‘liq. Qishki yog‘inlar nisbatan kam — oyiga 5 dan 20-30 mm gacha. Janubda ayrim qish oylarida qor umuman yog‘masligi ham mumkin. Turli yillarda yog‘in miqdorining keskin o‘zgarib turishi xos. Masalan, o‘rmon-dasht zonasida o‘rtacha ko‘p yillik yog‘in miqdori yiliga 300—350 mm atrofida bo‘lsa, seryog‘in yillarda 550—600 mm gacha, qurg‘oqchil yillarda esa atigi 170—180 mm ga tushadi. G‘arbiy Sibirning eng janubiy hududlariga qurg‘oqchiliklar xos bo‘lib, ular asosan may va iyun oylarida sodir bo‘ladi.

Shimoliy hududlarda qor qoplami 240—270 kun, janubda esa 160—170 kun saqlanadi. Fevralda tundra va dasht zonalarida qor qalinligi 20-40 sm ni, o‘rmon-botqoq mintaqasida g‘arbda 50-60 sm dan sharqiy Yeniseybo‘yi hududlarida 70-100 sm gacha bo‘lgan miqdorni tashkil etadi.

G‘arbiy Sibirning shimoliy hududlaridagi qattiq iqlim gruntlarning muzlashiga va ko‘p yillik muzloqning keng tarqalishiga yordam beradi. Yamal, Taz va Gidan yarimorollarida muzloq hamma joyda uchraydi. U uzluksiz tarqalgan hududlarda muzlagan qatlamning qalinligi juda katta (300—600 m gacha), harorati esa past (suvayirg‘ichlarda 4, −9°, vodiylarda −2, −8°). Janubroqda, shimoliy tayga doirasida taxminan 64° kenglikkacha muzloq erigan gruntlar (taliklar) bilan almashinib keladigan alohida orollar ko‘rinishida uchraydi. Uning qalinligi kamayadi, harorati 0,5 −1° gacha ko‘tariladi, yozda erish chuqurligi esa, ayniqsa mineral tog‘ jinslaridan tashkil topgan joylarda, ortadi.

Gidrografiya

Daryo: Ob — Barnaul yaqinida
Yuqori oqimidagi Vasyugan daryosi

Tekislik hududi katta G‘arbiy Sibir artezian havzasida joylashgan. Gidrogeologlar uning tarkibida ikkinchi darajali bir necha havzani ajratadi: Tobol, Irtish, Kulunda-Barnaul, Chulim, Ob va boshqalar. Qum va qumtosh kabi suv o‘tkazuvchi jinslar bilan suv o‘tkazmaydigan qatlamlar almashinib keladigan qalin g‘ovak yotqiziqlar qoplami tufayli artezian havzalarida turli geologik yoshdagi — yura, bo‘r, paleogen va to‘rtlamchi davr qatlamlariga mansub ko‘plab suvli gorizontlar mavjud. Bu gorizontlardagi yerosti suvlarining sifati juda turlicha. Ko‘pincha chuqur gorizontlardagi artezian suvlari yer yuzasiga yaqin suvlarga nisbatan kuchliroq minerallashgan.

G‘arbiy Sibir tekisligi hududidan 2000 dan ortiq daryo oqib o‘tadi. Ularning umumiy uzunligi 250 ming km dan oshadi. Ushbu daryolar Kara dengiziga har yili qariyb 1200 km³ suv olib keladi — bu 5 baravar ko‘p, Volga bilan taqqoslaganda. Daryo tarmog‘i uncha zich emas va uning zichligi joylarning relyefi hamda iqlim xususiyatlariga qarab farqlanadi: Tavda havzasida uning uzunligi 350 km ga, Baraba o‘rmon-dashtida esa 29 km ga teng (har 1000 km² maydonga). Umumiy maydoni 445 ming km² dan ortiq bo‘lgan ayrim janubiy hududlar berk oqim havzalariga kiradi va oqimsiz ko‘llarning ko‘pligi bilan ajralib turadi.

Ko‘pchilik daryolarning asosiy to‘yinishi qor erishidan hosil bo‘lgan suvlar va yoz-kuz yomg‘irlari hisobiga kechadi. Shunga muvofiq, suv oqimi yil fasllari bo‘yicha notekis taqsimlanadi: yillik oqimning taxminan 70—80 % bahor va yozga to‘g‘ri keladi. Ayniqsa bahorgi toshqin paytida suv ko‘payib, yirik daryolar sathi 7—12 m ga (Yeniseyning quyi oqimida hatto 15—18 m gacha) ko‘tariladi. G‘arbiy Sibir daryolari uzoq vaqt — janubda besh oy, shimolda sakkiz oy muz bilan qoplanadi. Shu sababli qish oylariga yillik oqimning 10 % dan ortiq bo‘lmagan qismi to‘g‘ri keladi.

G‘arbiy Sibir daryolariga, jumladan, eng yirik Ob, Irtish va Yeniseyga ham nishablikning kichikligi va oqim tezligining pastligi xos. Masalan, Ob daryosi o‘zanining Novosibirskdan quyilish joyigacha bo‘lgan 3000 km masofadagi pasayishi atigi 90 m ni tashkil etadi, oqim tezligi esa 0,5 m/sek dan oshmaydi.

G‘arbiy Sibir tekisligida qariyb bir millionta ko‘l bor, ularning jami maydoni 100 ming km² dan ortiq. Ko‘l botiqlarining kelib chiqishiga ko‘ra, ular bir necha guruhga bo‘linadi: tekislik relyefidagi dastlabki past-balandliklar o‘rnidagi ko‘llar; termokarst ko‘llari; morena-muzlik ko‘llari; daryo vodiylaridagi ko‘llar (ular o‘z navbatida qayir va eski o‘zan ko‘llariga bo‘linadi). Tekislikning Uralbo‘yi qismida «tumanlar» deb ataladigan o‘ziga xos ko‘llar uchraydi. Ular keng vodiylarda joylashadi, bahorda to‘lib toshadi, yozda keskin kichrayadi, kuzga borib esa ko‘pi butunlay yo‘qoladi. Janubiy hududlarda ko‘llar ko‘pincha sho‘r suv bilan to‘lgan. G‘arbiy Sibir pasttekisligi maydon birligiga to‘g‘ri keladigan botqoqlar soni bo‘yicha jahonda rekordga ega (botqoqlangan maydon qariyb 800 ming kvadrat kilometr). Bunga ortiqcha namlanish, yassi relyef, ko‘p yillik muzloq hamda bu yerda mo‘l bo‘lgan torfning ko‘p miqdordagi suvni ushlab qolish xususiyati sabab bo‘ladi.

Tabiiy zonalar

Yamal tundrasi

Shimoldan janubga juda katta masofaga cho‘zilgani tuproq va o‘simlik qoplamining kenglik bo‘yicha yaqqol mintaqalanishiga sabab bo‘ladi. Hududda bir-birini asta-sekin almashtiruvchi tundra, o‘rmon-tundra, o‘rmon-botqoq, o‘rmon-dasht, dasht va chala cho‘l (eng janubda) zonalari mavjud. Barcha zonalarda ko‘llar va botqoqlar ancha katta maydonni egallaydi. Zonaga xos tabiiy landshaftlar ko‘proq parchalangan va suvi yaxshi oqib ketadigan suvayirg‘ich tekisliklarida hamda daryo bo‘ylarida joylashgan. Oqimi qiyinlashgan, drenajlanishi zaif daryolar oralig‘idagi hududlarda tuproq odatda kuchli namlangan bo‘ladi; shimolda botqoq landshaftlari, janubda esa sho‘rlangan grunt suvlari ta’sirida shakllangan landshaftlar ustunlik qiladi.

Katta maydonni tundra zonasi egallaydi, bu G‘arbiy Sibir tekisligining shimolda joylashgani bilan izohlanadi. Janubroqda o‘rmon-tundra zonasi joylashgan. O‘rmon-botqoq zonasi G‘arbiy Sibir tekisligi hududining qariyb 65 % ini egallaydi. Bu yerda keng bargli va ignabargli-keng bargli o‘rmonlar yo‘q. Ignabargli o‘rmonlar mintaqasidan keyin mayda bargli (asosan qayinzor) o‘rmonlarning tor zonasi keladi. Iqlimning kontinentallashuvi Sharqiy Yevropa tekisligiga nisbatan G‘arbiy Sibir tekisligining janubiy hududlarida o‘rmon-botqoq landshaftlaridan quruq dashtlarga ancha keskin o‘tishga sabab bo‘ladi. Shu bois G‘arbiy Sibirdagi o‘rmon-dasht zonasining kengligi Sharqiy Yevropa tekisligidagidan ancha kichik. Undagi daraxt turlaridan asosan qayin va terak (osina) uchraydi. G‘arbiy Sibir pasttekisligining eng janubiy qismida dasht zonasi joylashgan bo‘lib, uning katta qismi haydalgan. G‘arbiy Sibir janubidagi tekis landshaftni balandligi 2-10 metr (ba’zan 30-40 metr) bo‘lgan, qarag‘ay o‘rmonlari bilan qoplangan qum tizmalar — grivalar xilma-xillashtiradi.

Galereya

Manbalar