DNK kompyuteri nima

DNK-kompyuter — hisoblash tizimi bo‘lib, ma’lumotlarni kodlashda molekulalardan, ayniqsa DNK ketma-ketliklaridan foydalanadi hamda ularga molekulyar biologiya usullarini qo‘llab, hisoblash amallarini bajaradi.

Tarixi

Dastlab 1994-yilda Leonard Adleman, professor va Janubiy Kaliforniya universiteti tadqiqotchisi, probirkadagi DNK vositasida klassik kombinatorik «komivoyajyor masalasi»ni (graf uchlarini aylanib chiqishning eng qisqa yo‘lini topish masalasini) ancha samarali hal qilish mumkinligini ko‘rsatdi. An’anaviy kompyuter arxitekturalari har bir mumkin bo‘lgan variantni sinab ko‘rish uchun ko‘p sonli hisoblash amallarini talab qiladi.

Biroq DNK usuli ma’lum biokimyoviy reaksiyalar yordamida barcha ehtimoliy yechimlarni bir vaqtning o‘zida hosil qilish imkonini beradi. Shundan so‘ng kerakli javob kodlangan DNK molekulasi zanjirini tezda ajratib olish mumkin.

Bunda quyidagi muammolar yuzaga keladi:

  1. Sinchkov nazorat ostida o‘tkazilishi kerak bo‘lgan, nihoyatda ko‘p mehnat talab qiladigan reaksiyalar ketma-ketligi zarur.
  2. Masala ko‘lamini kengaytirish muammosi mavjud.

Adleman biokompyuteri grafning 7 ta uchini aylanib chiqish uchun eng maqbul yo‘lni izlagan. Ammo grafdagi uchlar soni qancha ko‘p bo‘lsa, biokompyuterga shuncha ko‘p DNK materiali kerak bo‘ladi.

Hisob-kitoblarga ko‘ra, Adleman usulini 7 ta emas, balki taxminan 200 ta nuqtani aylanib chiqish masalasiga qo‘llash uchun barcha mumkin bo‘lgan yechimlarni ifodalovchi DNKning zarur massasi sayyoramiz massasidan ham oshib ketadi.

2002-yilda Veytsman instituti tadqiqotchilari Rexovot shahrida, Isroilda, fermentlar va DNK molekulalaridan tashkil topgan dasturlanadigan molekulyar hisoblash qurilmasini taqdim etdilar. 28-aprel (2004-yil) kuni Ehud Shapiro, Yaakov Benenson, Binyamin Gil, Uri Ben-Dor va Rivka Adar Veytsman instituti nomidan «Nature» jurnalida ma’lumotlarni kiritish-chiqarish moduliga ega DNK-kompyuter yaratilgani haqida xabar berdilar.

2013-yil yanvarida tadqiqotchilar DNK kodiga bir nechta JPEG formatidagi fotosuratni, Shekspir sonetlari to‘plamini va audiofaylni yozishga muvaffaq bo‘ldilar.

2013-yil martida tadqiqotchilar transkriptor (biologik tranzistor) yaratdilar.

2019-yilda Rochester universitetidan Chunley Go rahbarligidagi molekulyar biologlar guruhi 10 bitli sonlarning kvadrat ildizlarini hisoblay oladigan DNK asosidagi hisoblash tizimini yaratdi.

Ishlash prinsipi

Har bir DNK zanjirida to‘rtta azotli asos turi uchraydi: sitozin, guanin, adenin, timin. Ularning ketma-ketligi axborotni kodlaydi. Fermentlar yordamida bu axborotni o‘zgartirish mumkin: polimerazalar DNK zanjirlarini uzaytiradi, nukleazalar esa ularni kesib, qisqartiradi. Ayrim fermentlar DNK zanjirlarini boshqa fermentlar — ligazalar ko‘rsatgan joylarda kesishi va biriktirishi mumkin. Shu tariqa DNK-kompyuterlar axborotni saqlashi hamda qayta ishlashi mumkin. Bundan tashqari, molekulalarning turli qismlarida kimyoviy reaksiyalar bir-biridan mustaqil va parallel kechadi. Bu esa hisoblashning yuqori tezligini ta’minlaydi.

Benenson–Shapiro chekli bioavtomati

Benenson–Shapiro chekli bioavtomati — isroillik professor Ehud Shapiro[ingl.] va Veytsman institutidan Yaakov Benenson tomonidan ishlab chiqilayotgan ko‘p maqsadli DNK-kompyuter texnologiyasidir.

Uning asosini DNK va fermentlar kabi biomolekulalarning avvaldan ma’lum xususiyatlari tashkil etadi. DNK-kompyuterning ishlashi matematikada «chekli avtomat» yoki Tyuring mashinasi deb ataluvchi nazariy qurilmalarning ishlashiga o‘xshaydi.

Havolalar