Sun’iy yo‘ldosh interneti

Sun’íy yo‘ldosh internéti — internet tarmog‘iga ulanishning sun’iy yo‘ldosh aloqasi texnologiyalariga asoslangan usuli.

Dastlab internetga ulanish uchun faqat geostatsionar sun’iy yo‘ldoshlardan foydalanilgan. Ular yuqori orbitalarda, taxminan 35 ming kilometr balandlikda, Yer atrofida joylashgan. Bu masofa signalning yetib kelishida bir necha soniyagacha kechikishga sabab bo‘ladi. Bu muammoni hal qilish uchun yangi loyihalar (masalan, Starlink, OneWeb, Byuro 1440) sun’iy yo‘ldoshlarni past va o‘rta orbitalarda ishlatishni ko‘zda tutadi. Maxsus sozlangan antennalar tufayli antennani muayyan sun’iy yo‘ldoshga doimiy yo‘naltirish zarurati yo‘qoladi va Yerdagi modem foydalanuvchi tepasidan uchib o‘tayotgan bir kosmik apparatdan boshqasiga avtomatik ravishda ulanadi[ishonchli bo‘lmagan manba].

Internetga ulanish usullari

Sun’iy yo‘ldosh orqali ma’lumot almashishning ikki usuli mavjud:

  • bir tomonlama (one-way), ba’zan «assimetrik» deb ham ataladi — bunda ma’lumotni qabul qilish uchun sun’iy yo‘ldosh kanali, yuborish uchun esa mavjud yerusti kanallari ishlatiladi.
  • ikki tomonlama (two-way), ba’zan «simmetrik» deb ham ataladi — bunda ma’lumotni qabul qilish ham, yuborish ham sun’iy yo‘ldosh kanallari orqali amalga oshiriladi.

Ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti

Diametri 0,9 m bo‘lgan ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti antennasi, Ku diapazoni
Ka diapazoni uchun ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti antennasi
Sun’iy yo‘ldosh modemlari, chapdan o‘ngga: Viasat SurfBeam 2 (Ka-Sat tooway), Viasat Linkstar, Istar UHP-1000, Newtec MDM2200

Eng keng tarqalganlari — VSAT texnologiyalari.

Ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti ma’lumotni sun’iy yo‘ldoshdan qabul qilish va uni sun’iy yo‘ldosh orqali qayta yuborishni nazarda tutadi. Bu usul yuqori sifatli hisoblanadi, chunki ma’lumotni uzatish va yuborishda katta tezlikka erishish mumkin. Biroq u ancha qimmat va radio uzatish uskunasi uchun ruxsat olishni talab qiladi (odatda bu masalani provayderning o‘zi hal qiladi). Ikki tomonlama internetning yuqori narxi, eng avvalo, aloqaning ancha ishonchliligi bilan o‘zini oqlaydi. Bir tomonlama ulanishdan farqli ravishda, ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh internetiga elektr ta’minoti.

dan boshqa qo‘shimcha resurs kerak emas. Ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh internetining o‘ziga xos jihati aloqa kanalidagi sezilarli kechikishdir. Signal abonentdan sun’iy yo‘ldoshga va undan sun’iy yo‘ldosh aloqasining markaziy stansiyasiga (xab) gacha yetib borishi taxminan 250 ms vaqt oladi. Qaytish yo‘liga ham shuncha vaqt ketadi. Bunga signalga ishlov berish va uning internet bo‘ylab uzatilishidagi muqarrar kechikishlar qo‘shiladi. Natijada ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh kanalidagi ping taxminan 600 ms yoki undan ko‘proq vaqtni tashkil etadi. Bu sun’iy yo‘ldosh interneti orqali ilovalarning ishlashiga o‘ziga xos cheklovlar qo‘yadi. Ayniqsa real vaqt rejimidagi tarmoq o‘yinlari va IP-telefoniya.

uchun bu muhim. Yana bir xususiyat shuki, turli ishlab chiqaruvchilarning uskunalari o‘zaro deyarli mos kelmaydi. Ya’ni muayyan turdagi uskuna bilan ishlaydigan operatorni tanlagach, faqat shunday uskunadan foydalanadigan boshqa operatorga o‘tish mumkin. Turli ishlab chiqaruvchilar uskunalarining mosligini ta’minlashga qaratilgan DVB-RCS standarti juda oz sonli kompaniyalar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan. Shu sababli u hozircha umumqabul qilingan standartdan ko‘ra alohida ishlab chiqaruvchilarga xos texnologiyalardan biri bo‘lib qolmoqda.

Ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti uskunalari

  • Qabul qiluvchi-uzatuvchi antenna — oddiy qabul qiluvchi sun’iy yo‘ldosh antennalaridan, avvalo, ishlab chiqarish aniqligi, mexanik mustahkamlik hamda nisbatan og‘ir nurlantirgich va yuqori chastotali blokni ko‘tarish talablari bilan jiddiy farqlanadi. Shu sababli u ancha og‘ir va qimmat. Ko‘pincha Ku diapazoni ishlatiladi. Unda an’anaviy ravishda diametri 1,2—1,8 metr bo‘lgan antennalar talab qilinadi. So‘nggi paytlarda 0,8—0,9 metrli antennalardan foydalanadigan xizmatlar ham paydo bo‘ldi (o‘lcham faqat qabul qilish emas, balki uzatish talablariga ham bog‘liq). So‘nggi yillarda xizmat ko‘rsatishda Ka diapazonidan foydalanish ham yo‘lga qo‘yildi. Unda kichikroq, diametri taxminan 0,7—0,8 metr bo‘lgan antennalar ishlatiladi.
  • Yuqori chastotali uskuna — uzatish bloki BUC (block-up converter, chastotani oshiruvchi o‘zgartirgich) va qabul qilish bloki LNB (low-noise block, past shovqinli blok) antenna nurlantirgichiga o‘rnatiladi. Rossiyada foydalaniladigan uzatkich (BUC) quvvati 2 vatt bilan cheklangan; aks holda ruxsat olish jarayoni ancha murakkablashadi va qimmatlashadi. Odatda BUC va LNB universal bo‘ladi, ya’ni muayyan sun’iy yo‘ldosh terminaliga bog‘lanmagan. Ammo ayrim ishlab chiqaruvchilar, masalan, Hughes va Newtec boshqa ishlab chiqaruvchilar uskunalari bilan mos kelmaydigan o‘z BUC va LNB bloklaridan foydalanadi.
  • Sun’iy yo‘ldosh terminali (modem) — ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh ulanishining asosiy qurilmasi. U sun’iy yo‘ldosh signalini qabul qilish va uzatishni, sun’iy yo‘ldosh interneti operatorining markaziy tuguni bilan ma’lumot almashishni hamda trafikni foydalanuvchining mahalliy tarmog‘iga yetkazishni ta’minlaydi. Odatda foydalanuvchi Ethernet 10/100Base-T interfeysi orqali ulanadi. Terminalga bitta kompyuterni ham, sun’iy yo‘ldosh internetidan foydalanadigan butun mahalliy tarmoqni ham ulash mumkin.

Foydalaniladigan chastota diapazonlari

Jismoniy shaxslarga C diapazonida ommaviy ikki tomonlama internet xizmatlari deyarli ko‘rsatilmaydi, chunki abonentlarga nisbatan katta antennalar va qudratli uzatkichlar kerak bo‘ladi. Bu diapazonda asosan magistral aloqa kanallari va korporativ ma’lumot uzatish tarmoqlari tashkil etiladi.

An’anaviy ravishda ikki tomonlama internet xizmatlari Ku diapazonida ko‘rsatiladi. Uning quyidagi afzalliklari mavjud:

  • qamrov hududi ancha keng bo‘lib, bitta markaziy stansiya katta hududlarga xizmat ko‘rsata oladi;
  • nisbatan kichik antennalardan foydalanish mumkin (odatdagi diametr 1,2—1,8 metr; energiya ko‘rsatkichlari yaxshi bo‘lgan yangi sun’iy yo‘ldoshlar, masalan, Yamal-300K, Yamal-402, Ekspress-AM5 yordamida diametri 0,8—1,0 metr bo‘lgan antennalar bilan ham ishlash mumkin);
  • ixcham va ommaviy ishlab chiqariladigan, shu sababli nisbatan arzon, quvvati 2 Vt gacha (ayrim tarmoqlarda hatto 1 Vt dan kam) bo‘lgan uzatkichlar ishlatiladi.

2011-yildan boshlab ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti uchun Ka diapazonidan, aynan shu maqsadda loyihalashtirilgan va qurilgan, «hududiy nurlar» deb ataluvchi yo‘naltirilgan nurlarga ega sun’iy yo‘ldoshlarda faol foydalanila boshlandi. Bular — Ka-Sat, Viasat-1, Jupiter (Echostar-17). «Hududiy nurlar» tizimi va u uchun maxsus yaratilgan yerusti infratuzilmasi har bir nurdagi signal quvvatini oshirish va mavjud chastota diapazonidan ko‘p marta qayta foydalanish imkonini beradi. Bu esa sun’iy yo‘ldosh tarmog‘ining umumiy o‘tkazish qobiliyatini bir necha barobar oshiradi. Rossiyada Ka diapazonidagi xizmatlar hozirda Ka-Sat sun’iy yo‘ldoshidan mavjud bo‘lib, uning nurlari Rossiyaning Yevropa qismidagi ayrim hududlarni qamrab oladi. Ka diapazonida standart 0,75 metrli antenna bilan yuborishda 3 Mbit/s gacha, qabul qilishda 6 Mbit/s gacha tezlikka erishish mumkin; texnik jihatdan bundan yuqori tezliklar ham mumkin. Ka diapazoni tarmoqlarini rivojlantirishni cheklaydigan omil — qamrov hududining torligidir. Ka diapazonidagi sun’iy yo‘ldosh internetining keyingi rivojlanishi 2014-yilda Ekspress-AM5 va Ekspress-AM6 sun’iy yo‘ldoshlari uchirilgach kutilmoqda, biroq ularda zarur abonent uskunalarining xususiyatlari va xizmat shartlari hali noma’lum.

Ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh internetining afzalliklari va kamchiliklari

Ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh internetining asosiy afzalligi — mahalliy yerusti internet provayderlari mavjudligiga mutlaqo bog‘liq emasligidir. Ishlash uchun antenna o‘rnatadigan joy, sun’iy yo‘ldosh to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rinishi va elektr manbai kifoya. Yana bir muhim afzalligi — abonentni ulashning oddiyligi. Sun’iy yo‘ldosh terminali (modem)da Ethernet (10/100BaseT) porti bo‘lib, abonent uchun u amalda provayderning ulanish porti vazifasini bajaradi. Unga kompyuter, uy marshrutizatori, Wi-Fi kirish nuqtasi va shu kabilarni ulash mumkin. Bunda foydalanuvchidan talab qilinadigan sozlamalar juda kam va ular odatiy mahalliy tarmoq ulanishi sozlamalaridan farq qilmaydi.

Ikki tomonlama ulanishning kamchiliklaridan biri — uskunalarning nisbatan yuqori narxi, garchi so‘nggi paytlarda uning pasayish tendensiyasi kuzatilayotgan bo‘lsa ham. 2013-yil holatiga ko‘ra, odatiy abonent uskunalari to‘plami 14–25 ming rubl turadi (provayder va tarmoqqa qarab). Bu, masalan, smartfon yoki planshet narxi bilan taqqoslanadi. Antennalarning katta o‘lchamlari tufayli ikki tomonlama ulanish uskunalari ancha hajmli ham bo‘lib, ularni iste’molchiga yetkazish qiyinlashadi. Antenna o‘lchami va uzatkich quvvatini (demak, vazni hamda hajmini) kamaytirish orqali uskuna va yetkazib berish xarajatlarini qisqartirish har doim ham o‘zini oqlamaydi. Chunki bu abonent stansiyasi signalining energetik ko‘rsatkichlarini pasaytirib, oxir-oqibat aloqa ishonchliligi va ma’lumot uzatish tezligining, birinchi navbatda, «abonentdan uzatish» yo‘nalishida kamayishiga olib keladi.

Boshqa har qanday sun’iy yo‘ldosh uskunasi kabi, ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti uskunalarini o‘rnatish va sun’iy yo‘ldoshga yo‘naltirish ma’lum malakani talab qiladi. Zamonaviy uskunalarda esa yo‘naltirishni osonlashtiradigan vositalar mavjud: signalni aniq ko‘rsatadigan modemning maxsus veb-interfeysi, tovush signali yoki maxsus indikator yordamida yo‘naltirish vositalari.

Ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh internetiga xos kechikishlar fizik jihatdan 480 ms dan kam bo‘la olmaydi. Odatdagi kechikish 600—800 ms oralig‘ida bo‘ladi (bu «markaziy stansiya — sun’iy yo‘ldosh» va «sun’iy yo‘ldosh — abonent stansiyasi» tizimlarining o‘zaro joylashuviga bog‘liq). Kechikishlar yig‘ilishining sababi quyidagicha: sun’iy yo‘ldosh geostatsionar orbitada joylashgan, stansiyadan sun’iy yo‘ldoshgacha bo‘lgan masofa taxminan 40000 km, signal shunday uzunlikdagi yo‘lni 4 marta bosib o‘tadi, ya’ni jami taxminan 160 ming kilometr. Signal yorug‘lik tezligida — soniyasiga 300 ming kilometr tezlikda tarqaladi. Shu sababli kechikishga sezgir ilovalarda (masalan, ayrim kompyuter o‘yinlarida) ishlash deyarli imkonsiz, ammo bu internet sahifalarini ko‘rish, audio-video qo‘ng‘iroqlar yoki konferensiyalar va shu kabilarning odatiy ishlashiga to‘sqinlik qilmaydi.

Bir tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti

Bir tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti foydalanuvchida internetga ulanishning boshqa, mavjud usuli bo‘lishini nazarda tutadi. Odatda bu sekin va/yoki qimmat kanal (GPRS/EDGE, ADSL orqali ulanish, internet xizmatlari yetarlicha rivojlanmagan yoki tezligi cheklangan hududlarda va hokazo). Bu kanal orqali internetga faqat so‘rovlar yuboriladi. So‘rovlar bir tomonlama sun’iy yo‘ldosh ulanishi operatori (provayderi) tuguniga boradi (bunda turli VPN ulanish texnologiyalari yoki trafikni proksi orqali uzatish usullari qo‘llanadi), so‘rovlarga javoban olingan ma’lumotlar esa foydalanuvchiga keng polosali sun’iy yo‘ldosh kanali orqali yetkaziladi. Aksariyat foydalanuvchilar internetdan asosan ma’lumot qabul qilgani uchun bunday texnologiya sekin va qimmat yerusti ulanishlariga qaraganda tezroq hamda arzonroq trafikni ta’minlaydi. Yerusti kanali orqali chiquvchi trafik hajmi (demak, unga ketadigan xarajatlar ham) ancha kichik bo‘ladi. Torrent-trekerlardan foydalanmaydigan oddiy foydalanuvchida chiquvchi/kiruvchi trafik hajmlari nisbati veb-sahifalarni ko‘rishda taxminan 1/10, fayllarni yuklab olishda esa 1/100 yoki undan ham kam bo‘ladi.

Tabiiyki, bir tomonlama sun’iy yo‘ldosh internetidan yerusti kanallari juda qimmat va/yoki sekin bo‘lganida foydalanish maqsadga muvofiq. Arzon va tezkor yerusti interneti mavjud bo‘lsa, sun’iy yo‘ldosh internetidan yerusti ulanishi uzilib qolganida yoki yomon ishlaganida zaxira aloqa kanali sifatida foydalanish mumkin.

Bir tomonlama ulanishdagi kechikishlar signalning sun’iy yo‘ldosh orqali uzatilish vaqti (operatordan abonentgacha taxminan 250 ms) hamda yerusti so‘rov kanalidagi kechikishlarga bog‘liq. Provayder tarmog‘i kuchli yuklanganda ular juda katta oraliqda o‘zgarishi, hatto bir necha soniyagacha yetishi mumkin.

Bir tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti uskunalari

  • Sun’iy yo‘ldosh kartasi (DVB karta) — DVB-S yoki DVB-S2 standarti bo‘yicha signalni qabul qilish uchun mo‘ljallangan. Uning PCI, PCI-E yoki USB interfeysli turi bo‘lishi mumkin; tanlash kompyuterga qaysi birini ulash qulayligiga bog‘liq. DVB-S2 ni qo‘llab-quvvatlaydigan kartalardan foydalanish ma’qul, chunki tobora ko‘proq operatorlar shu standartga o‘tmoqda;
  • Sun’iy yo‘ldosh antennasi («likopcha») — sun’iy yo‘ldosh televideniyesini qabul qilishdagi antenna bilan bir xil; odatda diametri 90 sm bo‘lgan antenna yetarli (lekin hududingizga kerak bo‘ladigan o‘lchamni provayder saytida aniqlash lozim).
  • Antennaga o‘rnatiladigan kuchaytirgich-konvertor (odatda chiziqli qutblanishda ishlaydigan «universal Ku diapazoni konvertori», ammo ayrim provayderlar doiraviy qutblanishdan foydalanadi; C diapazonini qo‘llash ham mumkin — provayder saytida tekshiring).

DVB karta

DVB karta (PCI) TT-budget S-1401

Sun’iy yo‘ldosh internetining asosiy tarkibiy qismi. U sun’iy yo‘ldoshdan kelgan ma’lumotlarni qayta ishlaydi va foydali axborotni ajratib oladi. Turli xil kartalar ko‘p, ammo eng mashhurlari SkyStar oilasiga mansub kartalardir. Bugungi kunda DVB kartalarning asosiy farqi — ma’lumot oqimining maksimal tezligi. Ularning xususiyatlariga signalni apparat darajasida dekodlash imkoniyati va dasturiy ta’minot orqali qo‘llab-quvvatlanishini ham kiritish mumkin.

Antenna

Sun’iy yo‘ldosh antennalarining ikki turi mavjud:

  • ofsetli;
  • to‘g‘ri fokusli.

To‘g‘ri fokusli antennalar kesimi aylana shaklidagi «likopcha»dan iborat bo‘lib, qabul qilgich uning markazi ro‘parasida joylashadi. Ularni sozlash ofsetli antennalarga qaraganda qiyinroq; sun’iy yo‘ldosh tomonga yuqoriga qaratish talab etilgani sababli ularda atmosfera yog‘inlari to‘planishi mumkin. Ofsetli antennalarda fokus (eng kuchli signal nuqtasi) siljitilgani uchun antenna deyarli tik o‘rnatiladi va unga xizmat ko‘rsatish osonroq. Antenna diametri iqlim sharoiti va zarur sun’iy yo‘ldosh signalining kuchiga qarab tanlanadi.

Konvertor (LNB)

Konvertor sun’iy yo‘ldoshdan kelayotgan o‘ta yuqori chastotali signalni oraliq chastotali signalga aylantiradigan birlamchi o‘zgartirgich vazifasini bajaradi. Hozir ko‘pchilik konvertorlar namlik va ultrabinafsha nurlarning uzoq vaqt ta’siriga moslashtirilgan. Konvertor tanlashda, avvalo, shovqin koeffitsiyentiga e’tibor berish kerak. Me’yorida ishlashi uchun bu ko‘rsatkich 0,25—0,30 dB.

Dasturiy ta’minot

Sun’iy yo‘ldosh interneti uchun dasturiy ta’minotni tashkil etishda bir-birini to‘ldiradigan ikki yondashuv mavjud.

  1. Birinchi yondashuvda DVB karta standart tarmoq qurilmasi sifatida ishlatiladi (ammo faqat qabul qilish rejimida), ma’lumot yuborish uchun esa VPN tunneli qo‘llanadi (ko‘plab provayderlar mijoz tanloviga ko‘ra PPTP («Windows VPN») yoki OpenVPN dan, ayrim hollarda IPIP tunnelidan foydalanadi); boshqa variantlar ham bor. Bunda tizimda paket sarlavhalarini tekshirish o‘chirib qo‘yiladi. So‘rov paketi tunnel interfeysiga yuboriladi, javob esa sun’iy yo‘ldoshdan keladi (agar sarlavhalarni tekshirish o‘chirilmasa, tizim paketni xato deb hisoblaydi; Windows tizimida esa bunday emas). Bu yondashuv barcha turdagi ilovalardan foydalanishga imkon beradi, lekin kechikish katta bo‘ladi. MDH hududidagi sun’iy yo‘ldosh provayderlarining aksariyati (SpaceGate (Itelsat), Raduga-Internet, SpectrumSat) shu usulni qo‘llab-quvvatlaydi.
  2. Ikkinchi usul (ba’zan birinchisi bilan birga ishlatiladi) maxsus mijoz dasturidan foydalanishga asoslanadi. U protokol tuzilishini bilishi hisobiga ma’lumot olishni tezlashtiradi. Masalan, veb-sahifa so‘ralganda provayder serveri uni ko‘rib chiqadi va mijoz keyinchalik rasmlarni ham so‘rashini taxmin qilib, alohida so‘rovni kutmasdan sahifadagi rasmlarni ham yuboradi. Mijoz dasturi bunday javoblarni keshga saqlaydi va kerak bo‘lganda darhol taqdim etadi. Bunday mijoz dasturi odatda HTTP va SOCKS proksi sifatida ishlaydi. Misollar: Globax (SpaceGate va so‘rovga ko‘ra boshqalar), Sprint (Raduga), Slonax (SatGate, ioSat).

Har ikkala holatda ham trafikdan tarmoqdagi bir nechta foydalanuvchi birgalikda foydalanishi mumkin. Birinchi usulda ayrim hollarda bitta antenna bilan sun’iy yo‘ldosh provayderining bir necha turli obunasidan foydalanish ham mumkin. Buning uchun antennaga ulangan kompyuterni maxsus sozlash talab etiladi (Linux yoki FreeBSD kerak bo‘ladi; Windows uchun esa uchinchi tomon dasturiy ta’minoti talab etiladi).

Ayrim provayderlar (SkyDSL) o‘z dasturiy ta’minotidan foydalanishni majburiy qiladi (u ham tunnel, ham proksi vazifasini bajaradi). Bunday dasturlar ko‘pincha mijoz trafigining tezligini boshqaradi (sheyping), sun’iy yo‘ldosh internetidan foydalanuvchilar o‘rtasida birgalikda foydalanishga yo‘l qo‘ymaydi (shuningdek, operatsion tizim sifatida faqat Windowsdan foydalanishga ruxsat beradi).

Bir tomonlama ulanishning afzalliklari va kamchiliklari

Bir tomonlama sun’iy yo‘ldosh internetining quyidagi afzalliklarini sanab o‘tish mumkin:

  • Yerusti operatorlari tarmoqlari sekin va qimmat bo‘lgan hududlarda kiruvchi trafikning yuqori tezligiga erishish imkoniyati.
  • Televideniye signalini qabul qilish uchun mo‘ljallangan odatiy va keng tarqalgan qismlardan tashkil topgan, nisbatan arzon uskunalar to‘plami.
  • Eng katta hajmli uskunalarni (tayanchli antenna va kabellarni) murakkab yetkazib berishsiz, yaqin joydan sotib olish ehtimolining yuqoriligi.
  • Ikki tomonlama ulanish uskunalariga nisbatan yengilroq va o‘rnatilishi osonroq antenna tizimi.
  • Sun’iy yo‘ldosh xizmatlari uchun trafik narxining an’anaviy ravishda pastligi, ayniqsa tarmoq kam yuklangan soatlarda.
  • Bir vaqtning o‘zida sun’iy yo‘ldosh televideniyesini tomosha qilish va «sun’iy yo‘ldoshdan ma’lumot tutish»
  • Bir provayderdan boshqasiga o‘tishning osonligi — deyarli hamma joyda bir xil protokollar va uskunalar qo‘llanadi.

Kamchiliklari:

  • So‘rov kanali sifatida ishlatiladigan yerusti tarmog‘i sifatiga kuchli bog‘liqlik. Yerusti tarmog‘i qismidagi kechikishlar va ma’lumot yo‘qolishi xizmatning umumiy sifatini pasaytirishi mumkin.
  • O‘rnatishning murakkabligi — antennani sun’iy yo‘ldoshga aniq yo‘naltirish bilan birga, foydalanuvchi kompyuteriga dasturiy qismlarni (VPN ulanishi yoki «trafik tezlatkichlari»ni) o‘rnatish va sozlash ham talab etiladi.
  • Bir tomonlama ulanish uchun zarur ilovalarning tizimning boshqa qismlari (tarmoqlararo ekran, antivirus va boshqalar) bilan nizolashish ehtimoli.
  • «Guruhli ulanish»ni tashkil qilishning murakkabligi — bir tomonlama sun’iy yo‘ldosh internetiga uy mahalliy tarmog‘ini ulab, masalan, smartfonlar, planshetlar, noutbuk va boshqa qurilmalarning internetga chiqishini ta’minlash kerak bo‘lganda.
  • So‘nggi yillarda bir tomonlama ulanish bozorining qisqarishi. 2012—2013-yillarda bir qator operatorlar — Hi-Stream, Sky-Fi, Axgate, ushbu sohada faoliyatini sinab ko‘rgan Trikolor, STV, SatGate va boshqalar bozordan chiqib ketdi.
  • Qabul qiluvchi uskunalar (sun’iy yo‘ldosh kartalari) sun’iy yo‘ldosh orqali ma’lumot uzatishning moslashuvchan ACM texnologiyalari bilan mos kelmaydi. Bu texnologiya va xizmatlarni yanada rivojlantirishga imkon bermaydi.

Qo‘llanilish sohalari

Sun’iy yo‘ldosh internetining asosiy iste’molchilari — yirik transport yo‘llaridan uzoqda joylashgan kichik aholi punktlari (shartli ravishda, «10 mingdan kam aholiga ega»), yakka tartibdagi uy-joylar, dala hovli posyolkalari, navbatchilik asosida ishlovchilar shaharchalari va neft platformalaridir. Ya’ni tezkor yerusti kanallari va 3G qamrovi (4G haqida gapirmasa ham bo‘ladi) mavjud bo‘lmagan yoki tezligi va qamrov zichligi pastligi sababli ko‘p abonentga qoniqarli sifatda xizmat ko‘rsata olmaydigan joylardir.

Sun’iy yo‘ldosh provayderlari an’anaviy ravishda asosan korporativ mijozlarga xizmat ko‘rsatadi: neft va boshqa qazib olish kompaniyalari, o‘rmon sanoati korxonalari, telekompaniyalarning reportyorlik guruhlari, jumladan, jonli efir uchun, shuningdek, sayyoraning turli nuqtalaridagi ilmiy stansiyalar. Ko‘plab korporativ foydalanuvchilar sun’iy yo‘ldosh ulanishidan yerusti kanallari holatiga bog‘liq bo‘lmagan zaxira tarmoq sifatida ham foydalanadi. Oddiy foydalanuvchilar orasida esa sun’iy yo‘ldosh interneti ancha noodatiy ulanish usuli, chunki aksariyat hollarda o‘rnatilishi osonroq va arzonroq yerusti kanallari mavjud.

Hozirda to‘xtatilgan loyiha taqdimoti paytida RSS-VSD Arxiv nusxasi 2-noyabr 2016-yil sanasida Wayback Machine saytida saqlangan (Rossiyaning yuqori tezlikdagi sun’iy yo‘ldosh ulanish tizimi); Rossiyada sun’iy yo‘ldosh internetining ehtimoliy abonentlari soni 2 mln kishi deb baholangan. Biroq bu xizmatlar faqat chekka hududlarda emas, balki Rossiyaning g‘arbiy viloyatlarida, jumladan, Moskva viloyatida ham talabga ega (u yerda sun’iy yo‘ldosh ulanishi asosan dala hovlilarda qo‘llanadi).

2015-yilda Ka diapazoni Ekspress-AM5 sun’iy yo‘ldoshida, 2016-yilda esa Ekspress-AM6 va Ekspress-AMU1 sun’iy yo‘ldoshlarida mavjud bo‘ldi. Hozirda Rossiyada Ka diapazonidan foydalanishning asosiy cheklovi — uning qamrovi ko‘proq boshqa ulanish turlari ham mavjud bo‘lgan hududlarga to‘g‘ri kelishidir.

2013-yil boshidan bir nechta operator Ku diapazonida ommaviy ikki tomonlama sun’iy yo‘ldosh interneti xizmatlarini ishga tushirdi. Operatorlar Yamal-401, Yamal-402, Ekspress-AM7, Ekspress-AM6, Ekspress-AM5 sun’iy yo‘ldoshlaridan foydalanganda Ku diapazonidagi qamrov Rossiyaning deyarli butun hududini o‘z ichiga oladi. Ku diapazoni uchun odatiy uskuna to‘plami 14 dan 40 ming rublgacha turadi, diametri 75–90 sm bo‘lgan antennalar qo‘llanadi. Ku diapazonidagi yangi sun’iy yo‘ldosh interneti xizmatlarining tariflari Ka diapazonidagidan qimmatroq, ammo bir tomonlama ulanish narxlari bilan taqqoslanadigan (ayrim hollarda esa undan arzonroq) darajaga yetgan. Ixcham antennalar ham ushbu xizmatlarning ommaviy o‘rnatilishini jozibador qiladi.

Havolalar