LTE mobil aloqa texnologiyasi

Rasmiy logotip

LTE (ingl. Long-Term Evolution, so‘zma-so‘z — «uzoq muddatli evolyutsiya», ko‘pincha 4G LTE deb yuritiladi) — yuqori tezlikda simsiz ma’lumot uzatish standarti bo‘lib, mobil telefonlar va ma’lumot bilan ishlaydigan boshqa terminallar uchun mo‘ljallangan. U GSM/EDGE va UMTS/HSPAkabi tarmoq texnologiyalariga asoslangan bo‘lib, o‘tkazish qobiliyatini va tezlikni tarmoq yadrosini takomillashtirish va boshqa radiointerfeysni qo‘llash orqali oshiradi. Standart 3GPP (mobil telefoniya uchun spetsifikatsiyalar ishlab chiquvchi konsorsium) tomonidan yaratilgan va Release 8 hujjatlar turkumida belgilangan. Release 9 hujjatlarida unga kiritilgan kichik takomillashtirishlar tasvirlangan. Standartni joriy etish 2009-yil oxirida boshlangan.

LTE tizimi operatorlari uchun tabiiy yangilanishdir — ham GSM/UMTStarmoqlariga ega bo‘lganlar, ham CDMA2000tarmog‘iga ega bo‘lganlar uchun. Turli mamlakatlarda LTE uchun turli chastotalar ishlatiladi. Shu sababli chet eldagi LTE tarmoqlarida rouming qilish imkoniyati muayyan telefon modelining texnik imkoniyatlariga bog‘liq.

Garchi «4G» belgisi mobil aloqa operatorlari va telefon ishlab chiqaruvchilari tomonidan qo‘llansa-da, LTE ( 3GPP konsorsiumining Release 8 va Release 9 hujjatlarida belgilangan shaklida) yangi avlod mobil aloqa uchun 3GPP qabul qilgan texnik talablarga ham, dastlab Xalqaro elektraloqa ittifoqi tomonidan belgilangan talablarga ham javob bermaydi (bular IMT Advanced(inglizcha) spetsifikatsiyasida ko‘rsatilgan).

Texnologiya haqida umumiy ma’lumot

GSM/UMTS standartlarining rivojlanishi sifatida LTE texnologiyasining maqsadi o‘tkazish qobiliyatini va tezlikni yangi raqamli signalni qayta ishlash va modulyatsiya usullari yordamida oshirish edi. Bu usullar ming yilliklar almashinuvi davrida ishlab chiqilgan. Yana bir maqsad IPasosidagi tarmoqlar arxitekturasini qayta qurish va soddalashtirish, ma’lumot uzatishdagi kechikishni 3Gtarmoqlari arxitekturasiga nisbatan sezilarli darajada kamaytirish edi.
LTE bilan signallar va protokollar jihatidan mos kelmaydigan tarmoqlar — 2G va 3G tarmoqlaridir.

LTE spetsifikatsiyasi tarmoqdan yuklab olish tezligini 3 Gbit/sgacha yetkazishga, ma’lumot uzatishdagi kechikishni esa 2 millisekundgacha kamaytirishga imkon beradi. LTE 1,4 MGts dan 20 MGts gacha chastota polosalarini, shuningdek, kanallarni chastota bo‘yicha ajratish (Chastota bo‘yicha ajratilgan dupleks kanal, FDD) va vaqt bo‘yicha ajratish (Vaqt bo‘yicha ajratilgan dupleks kanal, TDD) usullarini qo‘llab-quvvatlaydi.

Texnologiyaning xususiyatlari

Qamrov radiusi esa LTE bazaviy stansiyasi uzatkichining quvvatiga bog‘liq bo‘lib, nazariy jihatdan cheklanmagan; ma’lumot uzatishning maksimal tezligi esa radiochastota va bazaviy stansiyagacha bo‘lgan masofaga bog‘liq. 1 Mbit/s tezlik uchun nazariy masofa chegarasi 3,2 km (2600 MGts) dan 19,7 km (450 MGts) gacha. 800 MGts diapazonidagi bazaviy stansiyalar bu tezlikni 13,4 km gacha masofada ta’minlay oladi. Dunyoda eng ko‘p qo‘llanadigan 1800 MGts diapazoni yuqori sig‘im va nisbatan katta qamrov radiusini (6,8 km) birlashtiradi.

Operatorlarning aksariyati 2600 MGts, 1800 MGts va 800 MGts diapazonlarida (LTE-FDD standarti) ishlaydi. 2015-yil noyabrda Xalqaro elektraloqa ittifoqi xususan, Yevropa, Afrika, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyoda LTE tarmoqlarini 694—790 MGts diapazonida qurishni tavsiya etdi (o‘sha paytda ayrim mamlakatlarda, jumladan, Rossiyada bu chastotalar analog teleeshittirish uchun band bo‘lgan).

LTE standartining katta qismi 3G UMTS tizimini keyinchalik 4G texnologiyasiga aylanishi ko‘zda tutilgan darajagacha modernizatsiya qilishga bag‘ishlangan. Ishlarning asosiy qismi tizim arxitekturasini soddalashtirishga qaratilgan: mavjud UMTS kanalli va paketli kommutatsiya birlashtirilgan tarmog‘idan yagona IP-infratuzilmaga (all-IP) o‘tiladi. E-UTRA(inglizcha) LTE ning simsiz interfeysi hisoblanadi. Uning asosiy xususiyatlari:

  • foydalanuvchi qurilmasi toifasiga qarab tarmoqdan yuklab olishning maksimal tezligi 299,6 Mbit/s, foydalanuvchidan tarmoqqa yuklashning maksimal tezligi esa 75,4 Mbit/s gacha (4×4 antenna, 20 MGts spektrdan foydalanganda).
  • ma’lumot uzatishda kam kechikish (5 ms — kichik IP-paketlar uchun qulay sharoitdagi kechikish), shuningdek, ulanishni o‘rnatishda kamroq kechikish.
  • harakatlanish holatida aloqani qo‘llab-quvvatlash yaxshilangan: masalan, chastota diapazoniga qarab 350 km/soat yoki 500 km/soat tezlikda harakatlanayotgan terminal.
  • OFDMA quyi yo‘nalishdagi aloqa uchun, SC-FDMA(inglizcha) esa energiyani tejash maqsadida yuqori yo‘nalishdagi aloqa uchun qo‘llanadi.
  • FDD va TDD aloqa tizimlarini, shuningdek, bir xil radio kirish texnologiyasidan foydalanuvchi yarim dupleks FDD ni qo‘llab-quvvatlash.
  • moslashuvchanlik oshirilgan. Spektr: 1,4 MGts, 3 MGts, 5 MGts, 10 MGts, 15 MGts va 20 MGts qiymatlar yacheyka polosasi kengligi sifatida standartlashtirilgan.
  • o‘nlab metrlardan (femtova piko yacheykalar) 100 km gacha bo‘lgan yacheyka o‘lchamlarini qo‘llab-quvvatlash. Qishloq hududlarida ishlatiladigan past chastota diapazonlarida optimal yacheyka o‘lchami 5 km. Shahar va aholi zich hududlarda yuqori tezlikdagi mobil keng polosali aloqa uchun yuqoriroq chastotalar, masalan, 2,6 GGts ( Yevropa Ittifoqihududida) ishlatiladi. Bunday holda yacheyka o‘lchami 1 km yoki undan ham kichik bo‘lishi mumkin;
  • kamida 200 ta faol abonentni har bir 5 MGts yacheykada qo‘llab-quvvatlash;
  • eski standartlar (masalan, GSM/EDGE, UMTS va CDMA2000) bilan birga ishlashni qo‘llab-quvvatlash. Foydalanuvchi LTE qamrov hududida qo‘ng‘iroqni yoki ma’lumot uzatishni boshlab, qamrovdan chiqqach, hech qanday qo‘shimcha harakatsiz GSM/GPRS tarmog‘ida davom ettira oladi;
  • radiointerfeys paketli kommutatsiya asosida ishlaydi.

Ovozli qo‘ng‘iroqlar

LTE standarti faqat paketli kommutatsiyani o‘zining all-IPtarmog‘i orqali qo‘llab-quvvatlaydi. GSM, UMTS va CDMA2000 tarmoqlaridagi ovozli qo‘ng‘iroqlar kanalli kommutatsiyagaasoslanadi. Shu sababli LTE ga o‘tishda operatorlar ovozli qo‘ng‘iroqlar tarmog‘ini qayta tashkil etishi kerak.

Uch xil yondashuv mavjud:

LTE orqali ovozli aloqa (VoLTE)
Aynan VoLTE texnologiyasi LTE tarmog‘ida ovozli qo‘ng‘iroqlarni uzatish imkonini beradi. VoLTE LTE tarmog‘idan oldingi avlod tarmoqlariga o‘tishni talab qilmaydi, shu bois ovozli qo‘ng‘iroqni ulash tezlashadi.
Kanalli kommutatsiyaga qaytish (Circuit-switched fallback, CSFB)
Bu yondashuvda LTE faqat ma’lumot uzatish xizmatlarini ta’minlaydi. Ovozli qo‘ng‘iroq qilish yoki qabul qilish zarur bo‘lganda, terminal kanalli kommutatsiya tarmog‘iga (masalan, GSM yoki UMTS) qaytadi. Bunday yechimda operatorlar IMS tizimini joriy etish o‘rniga faqat MSC ni yangilashi yetarli, shuning uchun xizmatni tez yo‘lga qo‘yish mumkin. Biroq uning kamchiligi — qo‘ng‘iroq ulanishidagi kechikishning kattaligidir.
Ovoz va LTE ni bir vaqtda uzatish (Simultaneous Voice and LTE, SVLTE)
Bu yondashuvda terminal LTE va kanalli kommutatsiya tarmoqlarida bir vaqtda ishlaydi: ma’lumot uzatish LTE orqali, ovozli aloqa esa kanalli kommutatsiya orqali ta’minlanadi. Yechim faqat mobil telefonning imkoniyatlariga bog‘liq bo‘lib, tarmoqqa alohida talablar qo‘ymaydi. Kamchiligi — bunday telefon qimmat bo‘lishi va ko‘p energiya sarflashi mumkin.

Joriy etilishi

LTE (Long Term Evolution) texnologiyasiga asoslangan dunyodagi birinchi mobil tarmoq 14-dekabr, 2009-yilda TeliaSonera operatori tomonidan Stokgolmmarkazida ishga tushirilgan. Telekommunikatsiya uskunalarini Shvetsiyaning Ericssonkompaniyasi yetkazib bergan: bazaviy stansiyalar, yordamchi uskunalar, kommutatorlar, operatsion va boshqaruv tizimlari. LTE-modem esa Samsungishlanmasi edi. Barcha yechimlar 3GPP tashkiloti tasdiqlagan standartlar asosida yaratilgan.

Mamlakatlarning vaqt bo‘yicha qamrov darajasiga ko‘ra 4G LTE reytingi ( Opensignal(inglizcha) ma’lumotlari, 2019-yil may holatiga).

O‘rinMamlakatQamrov
1Республика Корея Janubiy Koreya97,5 %
2Япония Yaponiya96,3 %
3НорвегияNorvegiya 95,5 %
4Гонконг Gonkong94,1 %
5Соединённые Штаты Америки AQSH93,0 %
6Нидерланды Niderlandiya92,8 %
7Китайская Республика (Тайвань) Tayvan92,8 %
9Швеция Shvetsiya91,1 %
10Индия Hindiston90,9 %
13Австралия Avstraliya90,3 %
15Кувейт Quvayt90,0 %
24Катар Qatar86,0 %
37Бахрейн Bahrayn81,2 %
39Казахстан Qozog‘iston81,0 %
47Турция Turkiya79,0 %
………
61Россия Rossiya73,9 %

Rossiyada

Birinchi LTE tarmog‘i Rossiyada «Skartel» MChJ ( Yotabrendi) tomonidan 20-dekabr, 2011-yilda Novosibirskda ishga tushirilgan va 63 ta bazaviy stansiyadaniborat bo‘lgan. Rasmiy ishga tushirilishidan oldin abonentlar USBmodem sotib olib, xizmatlardan sinov rejimida (to‘lovsiz) foydalanishlari mumkin edi.

«katta uchlik» operatorlari orasida LTE texnologiyasini birinchi bo‘lib «MegaFon» 23-aprel, 2012-yilda (shuningdek, Novosibirskda) LTE ni ishga tushirdi; Moskvada operator abonentlari LTE tarmog‘i xizmatlaridan 14-may, 2012-yildan foydalana boshladi.

LTE Rossiyaning 85 ta hududida mavjud. Qamrov doirasida aholining 70 % i yashaydi (2016-yil boshidagi ma’lumot). Turli operatorlarning qamrov darajasi turlicha ekanini hisobga olish kerak. Ayrim hollarda tarmoq faqat hududlarning ma’muriy markazlarida ishga tushiriladi. Rossiyada LTE standarti va uning keyingi modifikatsiyalariga mansub mobil aloqa bazaviy stansiyalari soni 2016-yilda Rossiya Federatsiyasi bo‘yicha 54,4 % ga oshib, 111519 taga yetdi. Oldingi ko‘rsatkich 72,2 mingta (2015-yil) edi. Eng ko‘p LTE bazaviy stansiyalari Markaziy federal okrugda — 40,93 mingta, eng kami esa Uzoq Sharqda — 4935.

Ovozli qo‘ng‘iroqlarni tashkil etish uchun «MegaFon» va «MTS» operatorlari aksariyat hududlarda VoLTEtexnologiyasidan, qolgan operatorlar esa Circuit-Switched Fallback (CSFB) dan foydalanadi. Shu bilan birga, VoLTE sinovdan o‘tkazilmoqda va uni ishga tushirish rejalashtirilgan.

Chastotalar agregatsiyasiga ega LTE Advanced belgisi, operatsion tizim: Android

Federal operatorlar LTE chastota diapazonlaridan(inglizcha)foydalanadi: «MegaFon» va «MTS» — 1 (FDD 2100 MGts), 3 (FDD 1800 MGts), 7 (FDD 2600 MGts), 8 (FDD 900 MGts), 20 (FDD 800 MGts), 28 (FDD 700 MGts), 34 (TDD 2100 MGts), 38 (TDD 2600 MGts) diapazonlari; «Bilayn» — 1, 3, 7, 8, 20, 38 diapazonlari; Tele2 — 1, 3, 7, 20, 31 (FDD 450 MGts), 39 (TDD 1900 MGts), 40 (TDD 2300 MGts) diapazonlari.

Quyidagi texnologiyalar qo‘llanadi: LTE Advanced — chastotalarni agregatsiyalash (carrier aggregation), 4×4 MIMO va 256QAMmodulyatsiyasi. 38-diapazon (TDD 2600 MGts) chastotalari 41-diapazon (TDD 2500 MGts) bilan to‘liq ustma-ust tushgani uchun bazaviy stansiyalar xizmat axborotida ikkala diapazonni ham ko‘rsatishi mumkin.

«MTS» va «Bilayn» ko‘plab hududlarda tarmoqni Radio Access Network sharing (radio kirish tarmog‘ini birgalikda ishlatish) tamoyili asosida qurish va undan foydalanish bo‘yicha kelishuv tuzgan. Bunda bir operator infratuzilmani quradi, ikkinchisi esa faqat undan foydalanadi (har olti oyda moliyaviy o‘zaro hisob-kitob qilinadi). Bu yechim tarmoqlarni qurish va ularga xizmat ko‘rsatish xarajatlarini sezilarli kamaytiradi, chunki amalda ikkala kompaniya bir vaqtda foydalanadigan bitta tarmoq yetarli bo‘ladi.

«MTS» va «MegaFon» operatorlari Moskva metropolitenining barcha bekatlarida RAN Sharing sxemasi asosida LTE qamrovini tashkil etgan. Bekatlar orasidagi yo‘llarda 20-diapazon (FDD 800 MGts) tarmog‘i 15 MGts kanal kengligida ishlaydi.

Shuningdek, Checheniston Respublikasida hududiy «Vaynax Telekom» operatorining 40-diapazondagi (TDD 2300 MGts) LTE tarmog‘i ishlaydi. 1800 MGts chastotada quyidagi tarmoqlar ishga tushirilgan: Tatariston Respublikasida — «Tattelekom» operatori; Sverdlovsk viloyati, Qo‘rg‘on viloyati, Xanti-Mansi avtonom okrugi — Yugra va Yamalo-Nenets avtonom okrugida — «Motiv» («YEKATERINBURG — 2000» MChJ) operatori tarmog‘i.

2016-yildan boshlab Qrimda LTE xizmatlarini Vin mobayl va Volna mobayloperatorlari ko‘rsatmoqda. Ikkalasi ham 7-diapazon (FDD 2600 MGts) va qisman 3-diapazondan (FDD 1800 MGts) foydalanadi.

Tele2 Rossiya — Rossiyada 450 MGts chastotaga ega mobil aloqa operatorlaridan biri. 31-diapazonda (FDD 450 MGts) Tele2 yuqori tezlikdagi ma’lumot uzatish xizmatlarini Skylinkbrendi ostida taqdim etadi. Operator LTE-450 tarmog‘ini birinchi bo‘lib Tver va Novgorod viloyatlarida ishga tushirgan. Yangi texnologiyadan Sankt-Peterburg, Leningrad viloyati va Moskva mintaqasiaholisi ham foydalanishi mumkin. LTE-450 tarmog‘ining ayrim qismlari Boshqirdiston Respublikasida va XMAO hududida MTS operatorida ham ishlaydi.

Belarusda

LTE tarmog‘i birinchi marta tijoriy foydalanish uchun Belarusda (Minsk va Grodno) 2011-yil dekabrda Rossiyaning Yota kompaniyasi Belarus bo‘linmasi («Yota-Bel») tomonidan ishga tushirilgan. 2012-yil iyunda kompaniya LTE tarmog‘ini ishlatishni to‘xtatgan.

Ikkinchi tijoriy ishga tushirish 17-dekabr, 2015-yilda infratuzilma operatori beCloud tomonidan amalga oshirildi — LTE Advanced tarmog‘i Minskda ishga tushirildi (u hozir ham ishlamoqda). Keyinchalik qamrov barcha viloyat markazlari va mamlakatning ko‘plab hududlariga kengaytirildi. LTE tarmog‘i uskunalarini Huaweikompaniyasi yetkazib berdi. 2020-yil sentabr holatiga ko‘ra, LTE Advanced uch diapazonda — 800 MGts, 1800 MGts va 2600 MGts chastotalarida ishlaydi.
beCloud kompaniyasi (aksiyalarining 51 % i davlatga tegishli) Belarusda LTE tarmog‘ini tashkil etish uchun chastotalardan foydalanishning mutlaq huquqiga hamda LTE standarti asosida aloqa xizmatlarini ko‘rsatish litsenziyasiga ega yagona kompaniyadir. Shu sababli u o‘z tarmog‘idan boshqa operatorlarga foydalanish imkonini beradi. 2015-yil oxiridan LTE tarmog‘i MTS (Belarus)abonentlari uchun ochildi. 2016-yilda tarmoqqa mobil operator life:) va UNET.by provayderi abonentlari ulana boshladi; 2019-yil martda esa A1 abonentlari ham qo‘shildi.

2019-yil dekabrda A1 kompaniyasi Belarusda 3 yilga 4G mobil aloqasini rivojlantirish bo‘yicha beCloud infratuzilma operatori bilan strategik hamkorlikni e’lon qildi. 2020-yildan boshlab A1 o‘z infratuzilmasining bir qismini bazaviy stansiyalar uchun, shuningdek, transport tarmog‘ini taqdim etdi. Natijada 4G tarmog‘i 800 MGts chastota diapazonida qishloq hududlarida ham mavjud bo‘la boshladi. Shu tufayli 2020-yil avgustdan 2021-yil sentabrgacha 4G qamrovi Gomel viloyatida — 96,4 % gacha, Mogilyov viloyatida — 81 % gacha, Minsk viloyatida — 89 % gacha, Vitebsk viloyatida — 75 % gacha, Brest viloyatida — 67 % gacha kengaydi. 2022-yil noyabrda A1 beCloud infratuzilma operatorining yangi 2600 MGts chastota diapazonidan qariyb 1,5 mingta LTE bazaviy stansiyasida foydalanishni boshladi.

Havolalar