

2 — mikrokontroller;
3 — nazorat nuqtalari;
4 — mikrosxema flesh-xotira;
5 — kvars rezonatori;
6 — yorug‘lik diodi;
7 — almashtirgich «yozishdan himoyalash»;
8 — qo‘shimcha xotira mikrosxemasi uchun joy
USB flesh-xotira qurilmasi (so‘zlashuvda fleshka, ilgari — fleshka) — ma’lumotlarni saqlash qurilmasi bo‘lib, axborotni saqlash uchun xotira muhiti sifatida flesh-xotiradan foydalanadi; kompyuterga yoki boshqa qurilmaga (masalan, televizorga yoki avtomagnitolaga) ulanishda interfeys sifatida USBdan foydalanadi. U egiluvchan magnit disklar (disketalar) va optik disklar o‘rnini egallagan. USB flesh-xotira qurilmalari odatda olinadigan va qayta yoziladigan bo‘lib, o‘lchami jihatidan optik disklardan ancha kichik. Ularning aksariyati 25 grammdan yengil. USB xotira qurilmalari ko‘pincha ilgari egiluvchan disklar yoki kompakt-disklar bajarib kelgan vazifalar uchun, ya’ni ma’lumotlarni saqlash, zaxiralash va kompyuter fayllarini ko‘chirish uchun ishlatiladi. Shuningdek, ular kompyuterlarga operatsion tizimlarni o‘rnatish va LiveUSB to‘plamlarini yuklash uchun ham qo‘llanadi (masalan, disk bo‘limlari bilan ishlash yoki tizim ma’lumotlarini tiklash, zararli dasturiy ta’minotni o‘chirish hamda tizim diskidagi asosiy operatsion tizim ish faoliyatini tiklash uchun). Ular kichikroq, tezroq, sig‘imi ancha kattaroq, mustahkamroq va ishonchliroq, chunki harakatlanuvchi qismlarga ega emas. Bundan tashqari, o‘qish va yozish uchun disk yurituvchilar talab etilmaydi. Shuningdek, ular magnit maydonlar ta’siriga chidamli (disketalardan farqli ravishda) va sirtidagi tirnalishlardan zarar ko‘rmaydi (kompakt-disklardan farqli ravishda). Ularning yagona kamchiligi — rentgen nurlanishi ta’sirida ma’lumot yo‘qolishi xavfi. Biroq zamonaviy introskoplar yuklarni juda qisqa nurlanish impulslari bilan tekshiradi, shu sababli aeroportda, metroda yoki vokzalda tekshiruvdan o‘tkazish vaqtida ma’lumotlarning yo‘qolishi yoki shikastlanishi xavfi juda past.
Tavsif
USB xotira qurilmalarining asosiy vazifalari — ma’lumotlarni saqlash, tashish va almashish, zaxira nusxa yaratish, operatsion tizimlarni yuklash (Live USB) va boshqalar.
Fleshkaning asosiy qismlari:
- USB interfeysi (ko‘pincha USB 2.0 yoki 3.0 Standard-A, ba’zan microUSB) — kompyuter bilan jismoniy ulanishni ta’minlaydi.
- Kontroller — ichiga ROM va RAM o‘rnatilgan kichik mikrokontroller.
- NAND — flesh-xotira chipi — asosiy ma’lumotlarni saqlaydi.
- Ossillyator — USB shinasi uchun sinxronlashtiruvchi signal (12 MHz) hosil qiladi.
Aksariyat fleshkalarda FAT oilasiga mansub fayl tizimlari keng qo‘llanadi. Qurilma sig‘imiga qarab FAT16, FAT32 yoki exFAT ishlatiladi. Sig‘imi 64 GB va undan katta fleshkalarda NTFS yoki exFAT qo‘llanadi. 2000-yildan 2001-yilning birinchi yarmigacha bozorda paydo bo‘lgan birinchi avlod fleshkalarni kompyuterga ulash uchun maxsus drayverlar kerak edi. Bu drayverlar qurilma bilan birga disketalarda yetkazib berilar, natijada fleshkalardan ma’lumot ko‘chirishning universal vositasi sifatida foydalanish imkoniyati jiddiy cheklanardi. 2001-yilning ikkinchi yarmida bozorda ikkinchi avlod qurilmalari (masalan, Apacer HandyDrive) paydo bo‘ldi. Ularni Windows 2000, Windows Me va Windows XP operatsion tizimlarida ishlovchi kompyuterlarga ulash uchun maxsus drayver o‘rnatish talab etilmasdi. Drayverlar faqat eskirib borayotgan Windows 98/98SE operatsion tizimida ishlovchi kompyuterlarga ulash uchun zarur bo‘lib qoldi.
Dizayn
Odatda qurilma cho‘zinchoq shaklda bo‘lib, uning ulagichini yopib turadigan yechib olinuvchi qopqog‘i bo‘ladi; ba’zan kalitlar bog‘lamiga ilib yurish uchun tasma ham qo‘shiladi. Fleshkalarning juda kichik, «tiqin» ko‘rinishidagi (tashqi ko‘rinishidan simsiz sichqonchalar va klaviaturalar uchun USB uzatkichlariga o‘xshaydigan) turlari ham ko‘p uchraydi. Zamonaviy fleshkalarning o‘lchamlari, ulagichini himoyalash usullari va «noodatiy» tashqi ko‘rinishlari (armiya pichog‘i, soat, butilka ochqich, qahramon haykalchasi va hokazo) juda xilma-xil. Ayrimlarida PIN-kod kiritish, barmoq izini tekshirish kabi qo‘shimcha imkoniyatlar mavjud. Odatdagi uzunligi — 3—5 sm, og‘irligi — 60 g dan kam.
USB flesh-xotira qurilmalarining ayrim dizayn ko‘rinishlari:
- Oddiy shakl, qo‘zg‘almas USB ulagichi, olinadigan himoya qopqog‘i
- Oddiy shakl, surib chiqariladigan USB ulagichi (aslida korpusning harakatlanuvchi qismiga faqat ulagich emas, balki qurilmaning butun platasi mahkamlangan)
- Korpusning bezakli tashqi ko‘rinishi (sushiga taqlid)
- A turidagi USB va B turidagi microUSB ulagichlari bilan (quyidagi qurilmalarga ulash uchun: smartfonlarga, planshetlarga va boshqalarga)
- Juda kichik o‘lchamli, yaxlit quyma korpusli, A turidagi USB ulagichining metall gardishisiz va sharnirga o‘rnatilgan aylanuvchi himoya plastinkali
- USB flesh-xotira va Secure Digital
Tarix
Dastlabki USB flesh-xotira qurilmalari 2000-yilda paydo bo‘lgan. 1998-yildan 2000-yilgacha bir qancha kompaniyalar va shaxslar ularni birinchi bo‘lib ixtiro qilganini da’vo qilgan.
Ko‘plab manbalarga ko‘ra[manba 1886 kundan beri ko‘rsatilmagan], USB flesh-xotira qurilmasiga oid birinchi patent 1999-yil aprelida AQShda Isroilning M-Systems kompaniyasi xodimlari Amir Ban, Dov Moran va Oran Ogdan tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Biroq ushbu patentda xotira bloki bilan USB ulagichi orasida kabel mavjud bo‘lgan mahsulot tasvirlangani qayd etiladi. IBM xodimi Shimon Shmueli 13-sentabr 1999-yilda taqdim etgan patent arizasida esa USB flesh-xotira qurilmasi aniqroq tasvirlangan: unda kabel bo‘lmagan. Mahsulotni bozorga chiqarish uchun IBM M-Systems bilan hamkorlik qila boshlagan. Shunga qaramay, qurilmaning o‘zi ancha keyin — 2000-yil sentabrida taqdim etilgan. Fleshka DiskOnKey deb nomlangan, AQShda IBM bilan hamkorlikda sotilgan va unda Amerika korporatsiyasining logotipi bo‘lgan. Birinchi fleshka 8 Mb xotiraga ega bo‘lib, narxi 50$ edi. Yil oxiriga kelib 16 Mb va 32 Mb sig‘imli modellar (100$) chiqarilgan. Ammo bundan ham oldin, 2000-yil fevralida Germaniyada o‘tkazilgan CeBIT ko‘rgazmasida Singapurning kichik Trek 2000 Technology kompaniyasi o‘zining ThumbDrive (sig‘imi 8 Mb) qurilmasini namoyish etgan. Ushbu qurilma umumiy jihatdan M-Systems va IBM patentlaridagi ishlanmalarni takrorlagan. Ko‘rgazmada yuzlab buyurtma olgan kompaniya 2000-yil apreldan iyulgacha o‘z savdo belgisi ostida 100 mingdan ortiq ThumbDrive qurilmasini ishlab chiqargan va sotgan. Bu sud jarayonlariga sabab bo‘lgan. Natijada Trek 2000 Technology Singapurda o‘zining birinchiligini isbotlay olgan, ammo boshqa mamlakatlarda qo‘zg‘atilgan da’volarni yutqazgan. Xitoyning Netac Technology kompaniyasi ham USB flesh-xotira qurilmasini birinchi bo‘lib ixtiro qilganini da’vo qilgan. 2000-yil oxiridan boshlab ARMAS Trek ThumbDrive USB flesh-xotira qurilmasi Rossiyada ham sotila boshlagan.
Afzalliklari va kamchiliklari


- Afzalliklari
- Yengil, shovqinsiz ishlaydi va olib yurishga qulay.
- Universalligi: zamonaviy kompyuterlar, televizorlar, DVD va media ijro etgichlari USB portlariga ega.
- Kam energiya sarfi (mexanik qismlar yo‘qligi sababli, bu jihatdan CD, DVD, BD va qattiq disklardan farq qiladi).
- Keng harorat oralig‘ida ishlay oladi.
- Mexanik ta’sirlarga (tebranish va zarbalarga), shuningdek, magnit maydonlar ta’siriga qattiq disklarga qaraganda chidamliroq.
- Optik axborot tashuvchilar va disketalar uchun muammo bo‘lgan tirnalish hamda changdan zarar ko‘rmaydi (asosiysi, chang USB ulagichining kontaktlarini ifloslantirmasligi kerak).
- Elektr quvvatini talab qilmasdan, ma’lumotlarni bir necha yildan 10 yilgacha nisbatan uzoq muddat saqlay oladi. Eng yomon holatda (arzon va ancha eskirgan qurilmada) ma’lumotlar 3—5 oy davomida saqlanadi.
- Kamchiliklari
- Ishdan chiqqunga qadar yozish va o‘chirish sikllari soni cheklangan. MLC texnologiyasi asosida tayyorlangan xotira chiplari (ularning aksariyati) odatda 5000 martadan ortiq qayta yozishga bardosh bermaydi. Bundan tashqari, USB ulagichining ishlash resursi ham cheklangan — taxminan 1500 marta ulash.
- Yozish va o‘qish tezligi USB interfeysining o‘tkazuvchanligi bilan cheklangan. Bu, ayniqsa, USB 2.0 da yaqqol seziladi (ko‘pi bilan 35 MB/s).
- Flesh-xotira qurilmalari kompakt-disklardan farqli ravishda, har qanday yarimo‘tkazgichli elektronikaga xos kamchiliklarga ega:
- elektrostatik razryadga sezgir — bu kundalik hayotda, ayniqsa qishda, ko‘p uchraydi;
- Ular radiatsiyaga sezgir, biroq zamonaviy introskoplar (yuklarni rentgen nurlari bilan tekshirish skanerlari) yordamida aeroportlarda, vokzallarda va metro bekatlarida tekshirilganda nurlanish dozasi juda kichik bo‘lgani uchun ma’lumotlarning shikastlanishi yoki yo‘qolishi xavfi minimal bo‘ladi.
- Ko‘rinishi simmetrik bo‘lgan ulagichning interfeysi nosimmetrik bo‘lgani sababli qurilmani birinchi urinishdayoq ulash har doim ham oson emas. Bu ko‘plab ulagichlarga xos kamchilik bo‘lib, USB qurilmalarida, ayniqsa tez-tez ulanib-uziladigan fleshkalarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Shunga o‘xshash kamchilik kalitlarda ham uchraydi, ammo u ikki tomoni bir xil tishli qism yordamida bartaraf etiladi. Biroq zamonaviy, simmetrik USB Type-C ulagichi keng tarqalgani tufayli bu muammo ko‘plab modellarda hal etilgan. Bunday fleshkalarni USB Type-C ulagichli smartfonlarga ham ulash mumkin.
Xavfsizlik
Flesh-xotira qurilmasi bugungi kunda eng keng tarqalgan ma’lumot tashuvchilardan biridir. Keng tarqalgan operatsion tizimlardan biri — Windows ( Windows 95 dan boshlab) — avtomatik ishga tushirish funksiyasini olinadigan axborot tashuvchilarda sukut bo‘yicha faollashtirgani sababli fleshkalar ma’lumot almashishda viruslarning Windows muhitida tarqalishiga yordam beradi.
Muammoning apparat darajasidagi yechimlari sifatida maxsus dasturiy ta’minot yordamida bloklash hamda yozishdan himoya tizimi mavjud flesh-xotira qurilmalaridan foydalanish mumkin (odatda bu tizim qurilmaga yozishga ruxsat beruvchi yoki uni taqiqlovchi mexanik almashtirgich ko‘rinishida bo‘ladi).
Maxfiy ma’lumotlar saqlangan flesh-xotira qurilmasi yo‘qolsa, egasining shaxsiy hayoti xavf ostida qolishi mumkin. Bunday xavfni kamaytirish uchun boshqa ishlab chiquvchilarning kriptografik dasturiy ta’minoti (masalan, FreeOTFE) ishlatiladi. Ayrim flesh-xotira qurilmalari shifrlash tizimi bilan apparat darajasida jihozlangan.
USB flesh-xotira qurilmasidan ma’lumotlarni tiklash
Nosoz USB flesh-xotira qurilmasidan ma’lumotlarni tiklash usuli bir necha bosqichdan iborat:
- Birinchi bosqich — xotira mikrosxemalarini platadan kavsharlab ajratib olish. Buni bajarish kerak, chunki fleshka ishdan chiqqanda xotira chipiga USB interfeysi orqali kirish imkoni yo‘qoladi. Bunda fleshka kompyuterda aniqlanishi, ammo sig‘imi nol deb ko‘rsatilishi ham mumkin. Bu USB flesh-xotira qurilmasining kontrolleri ishlayotgan bo‘lsa-da, xotira mikrosxemasi shikastlangani uchun unga murojaat qila olmaganda yuz beradi. Shikastlangan NAND xotira mikrosxemasidan ma’lumotlarni o‘qib olishning yagona usuli — ushbu mikrosxemaning to‘liq dumpini (tasvirini) o‘qishdir. Buni faqat mikrosxemadagi kontaktlar orqali, uni maxsus dasturiy-apparat majmuasining o‘qish qurilmasiga (rideriga) o‘rnatib amalga oshirish mumkin.
- Ikkinchi bosqich — USB flesh-xotira qurilmasining har bir xotira mikrosxemasidan dump (tasvir) o‘qib olish. Xotira mikrosxemalari turli shakl va o‘lchamdagi korpuslarda ishlab chiqariladi. Turli korpuslar uchun mos turdagi adapterlar (o‘tish moslamalari) mavjud. Ular dasturiy-apparat majmuasining asosiy blokiga ulanadi.
- Ma’lumotlarni tiklashning yakuniy bosqichida mikrosxemalardan olingan dumplar yagona tasvirga birlashtiriladi: ECC (xatolarni tuzatish kodi) turi aniqlanadi va XOR tanlanadi. Shundan so‘ng foydalanuvchilarga tanish fayl va kataloglar tuzilishiga ega fayl tizimiga kirish imkoni paydo bo‘ladi.
Muqobil interfeyslarga ega flesh-xotira qurilmalari
Keng tarqalgan USB flesh-xotira qurilmalaridan tashqari, FireWire va eSATA kabi muqobil interfeyslarga ega xotira qurilmalari ham ishlab chiqarilgan.