Domen nomlari tizimi (DNS)

DNS
Nomi Domain Name System
Darajasi ( OSI modeli) Amaliy
Protokollar oilasi TCP/IP
Port/ID 53/TCP, 53/UDP
Protokolning vazifasi Domen nomlarini aniqlash
Spetsifikatsiya RFC 1034, RFC 1035 / STD 13
Asosiy dasturiy ta’minot (mijozlar) Barcha tarmoq operatsion tizimlariga o‘rnatilgan
Asosiy dasturiy ta’minot (serverlar) BIND, NSD, PowerDNS yoki Microsoft DNS Server
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar
Domen nomi tuzilishiga misol

DNS (ingl. Domain Name System «domen nomlari tizimi») — kompyuterlarning taqsimlangan tizimi bo‘lib, u domenlar haqida ma’lumot olishga xizmat qiladi. Ko‘pincha IP manzilni aniqlashda xost (kompyuter yoki qurilma) nomidan foydalaniladi. Shuningdek, u domendagi pochta marshrutlari va protokollarga xizmat ko‘rsatuvchi tugunlar haqidagi ma’lumotlarni olish uchun qo‘llanadi (SRV yozuvi).

DNSning taqsimlangan ma’lumotlar bazasi iyerarxik tuzilgan DNS serverlari tomonidan yuritiladi; ular o‘zaro muayyan protokol asosida ishlaydi.

DNSning asosi — iyerarxik nomlar va zonalar tuzilishi haqidagi tushunchadir. Muayyan nom uchun javobgar har bir server domenning keyingi qismi bo‘yicha mas’uliyatni boshqa serverga topshirishi mumkin (ma’muriy jihatdan boshqa tashkilot yoki shaxsga). Bu ma’lumotlarning dolzarbligini ta’minlash mas’uliyatini domen nomining faqat o‘ziga tegishli qismiga javob beradigan turli tashkilotlar (shaxslar) serverlari o‘rtasida taqsimlash imkonini beradi.

2010-yildan boshlab DNS tizimiga uzatilayotgan ma’lumotlar yaxlitligini tekshiruvchi vositalar joriy etilmoqda. Ular DNS Security Extensions (DNSSEC) deb ataladi. Uzatilayotgan ma’lumotlar shifrlanmaydi, biroq ularning haqiqiyligi kriptografik usullar bilan tekshiriladi. Joriy etilayotgan DANE standarti DNS orqali ishonchli kriptografik ma’lumotlarni (sertifikatlarni) uzatishni ta’minlaydi. Ulardan transport va amaliy qatlamlarda xavfsiz va himoyalangan ulanishlarni o‘rnatishda foydalaniladi.

DNSning asosiy xususiyatlari

DNS quyidagi xususiyatlarga ega:

  • Boshqaruvning taqsimlanganligi. Iyerarxik tuzilmaning turli qismlari uchun turli shaxslar yoki tashkilotlar javob beradi.
  • Ma’lumotlarni saqlashning taqsimlanganligi. Har bir tarmoq tuguni faqat o‘z mas’uliyat zonasiga kiradigan ma’lumotlarni hamda (ehtimol) ildiz DNS serverlarining manzillarini saqlashi shart.
  • Keshda saqlash jarayoni. Tugun o‘zida tarmoq yuklamasini kamaytirish uchun o‘z mas’uliyat zonasiga kirmaydigan ayrim ma’lumotlarni ham saqlashi mumkin.
  • Iyerarxik tuzilma, bunda barcha tugunlar daraxt shaklida birlashtirilgan; har bir tugun quyi tugunlar faoliyatini mustaqil boshqarishi yoki ularni boshqa tugunlarga delegatsiya qilishi (topshirishi) mumkin.
  • Zaxiralash. Odatda, tugunlar (zonalar) haqidagi ma’lumotlarni bir-biridan jismoniy va mantiqiy jihatdan ajratilgan bir nechta server saqlaydi va ularga xizmat ko‘rsatadi. Bu ma’lumotlarni himoya qiladi hamda serverlardan biri ishdan chiqqanida ham tizim ishlashini davom ettirishga imkon beradi.

DNS internetning ishlashi uchun muhim, chunki tugunga ulanish uchun uning IP manzili kerak bo‘ladi. Odamlar uchun esa raqamlar ketma-ketligidan ko‘ra harflardan iborat (odatda ma’noli) manzillarni eslab qolish osonroq. Ba’zi hollarda bu bitta kompyuterda virtual serverlardan, masalan, HTTP serverlaridan foydalanish va ularni so‘rov nomi orqali farqlash imkonini beradi. Dastlab domen nomlari va IP manzillar o‘rtasidagi moslik maxsus matn fayli hosts orqali aniqlangan. Bu fayl markazlashgan tarzda tuzilib, mahalliy tarmoqdagi har bir kompyuterga avtomatik tarqatilgan. Tarmoq kengaygani sari samarali va avtomatlashtirilgan mexanizmga ehtiyoj tug‘ildi. DNS ana shunday mexanizmga aylandi.

DNSni Pol Mokapetris 1983-yilda ishlab chiqqan; uning ishlash mexanizmlari dastlab RFC 882 va RFC 883 hujjatlarida bayon etilgan. 1987 yilda chop etilgan RFC 1034 va RFC 1035 DNS spetsifikatsiyasini o‘zgartirdi va eskirgan RFC 882, RFC 883 va RFC 973 hujjatlarini bekor qildi.

Qo‘shimcha imkoniyatlar

  • dinamik yangilanishlarni qo‘llab-quvvatlash
  • ma’lumotlarni himoyalash (DNSSEC) va tranzaksiyalarni himoyalash (TSIG)
  • turli axborot turlarini qo‘llab-quvvatlash

Tarix

Xostning raqamli manzili o‘rniga sodda va esda qolarli nomdan foydalanish ARPANET davriga borib taqaladi. Stenford tadqiqot instituti (hozirgi SRI International) maxsus HOSTS.TXT nomli matn faylini yuritgan. Unda tugun nomlari ARPANET tarmog‘idagi kompyuterlarning raqamli manzillariga moslashtirilgan. Tayinlangan raqamlar ro‘yxati deb atalgan raqamli manzillarni yuritish uchun Jon Postel Janubiy Kaliforniya universitetining Axborot fanlari instituti (ISI)da javobgar bo‘lgan. Manzillar qo‘lda tayinlangan. Xost nomi va manzilini so‘rash hamda kompyuterni asosiy faylga qo‘shish uchun foydalanuvchilar ish vaqtida telefon orqali Elizabet Feynler boshchiligidagi SRI Tarmoq axborot markazi (NIC)ga murojaat qilgan.

Xavfsizlik muammolari

Dastlab DNS dasturiy ta’minotini yaratishda, dastlabki internetda qo‘llangan boshqa dasturlardagi kabi, xavfsizlik asosiy masala bo‘lmagan, chunki tarmoq keng jamoatchilik uchun ochiq emas edi. Biroq 1990-yillarda internetning tijorat sohasida rivojlanishi ma’lumotlar yaxlitligini himoyalash va foydalanuvchilarni autentifikatsiya qilish bo‘yicha xavfsizlik talablarini o‘zgartirdi.

Bir qancha zaifliklar aniqlangan va ulardan hujumchilar foydalangan. Shunday muammolardan biri — keshni zaharlash: DNS tizimidagi hujum bo‘lib, bunda ma’lumotlar keshlovchi rezolverlarga go‘yoki asl vakolatli serverdan kelgandek uzatiladi. Natijada keshda noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin bo‘lgan va uzoq amal qilish muddatiga (TTL) ega ma’lumotlar saqlanadi. Keyinchalik haqiqiy ilovalarning so‘rovlari hujumchi boshqaradigan tarmoq xostlariga yo‘naltirilishi mumkin.

Ilgari DNS serverlarining javoblari kriptografik imzo bilan tasdiqlanmagan, shu sababli turli hujumlar mumkin bo‘lgan. Domen nomlari tizimining zamonaviy xavfsizlik kengaytmalari bunday hujumlarning oldini oladi. Masalan, DNSSEC kriptografik imzolangan javoblarni qo‘llab-quvvatlaydi, TSIG esa ishonchli teng huquqli tugunlar o‘rtasida kriptografik autentifikatsiyani ta’minlaydi; u odatda zonani uzatish yoki dinamik yangilash amallariga ruxsat berish uchun ishlatiladi.

Ayrim domen nomlari soxtalashtirish (spoofing) maqsadida ishlatilishi mumkin. Masalan, paypal.com va paypa1.com boshqa-boshqa nomlar, biroq tanlangan shriftga qarab foydalanuvchi interfeysida ularni farqlash qiyin bo‘lishi mumkin. Ko‘plab shriftlarda kichik «l» harfi va «1» raqami juda o‘xshash, hatto bir xil ko‘rinadi. Milliy alifbolardagi domen nomlarini qo‘llab-quvvatlovchi tizimlarda bu muammo ayniqsa dolzarb, chunki ISO 10646 standartidagi ko‘plab belgi kodlari odatiy kompyuter ekranlarida aks ettirilishi mumkin. Bu zaiflikdan ba’zan fishingda foydalaniladi.

Natijalarni tasdiqlash uchun DNSning teskari tekshiruvlari, jumladan, to‘g‘ri yozuv bilan tasdiqlanadigan teskari DNS so‘rovi ham ishlatilishi mumkin. Ammo bunday usullar kriptografik ishonchlilikni kafolatlamaydi va quyidagi hujumni hisobga olmaydi: marshrutlash ma’lumotlarini egallab olish (ingl. BGP hijacking).

Atamalar va ishlash tamoyillari

DNSning asosiy tushunchalari quyidagilar:

  • Domen (ingl. domain «soha») — nomlar daraxtidagi tugun va unga bo‘ysunuvchi barcha tugunlar (mavjud bo‘lsa), ya’ni nomlangan shox yoki ostdaraxt — nomlar daraxtining bir qismi. Domen nomining tuzilishi tugunlarning iyerarxiyadagi ketma-ketligini ko‘rsatadi; domen nomi chapdan o‘ngga, quyi darajadagi domenlardan yuqori darajadagi domenlarga qarab (ahamiyati oshib borish tartibida) o‘qiladi: eng yuqorida ildiz domen (uning belgisi «.» (nuqta)), uning ostida birinchi darajali domenlar (domen zonalari), keyin ikkinchi, uchinchi va hokazo darajadagi domenlar joylashadi (masalan, ru.wikipedia.org. manzilida birinchi darajali domen — org, ikkinchi darajali — wikipedia, uchinchi darajali — ru). DNS ildiz domen nuqtasini ko‘rsatmaslikka ruxsat beradi.
  • Subdomen (ingl. subdomain) — yuqori domenga bo‘ysunuvchi domen (masalan, wikipedia.org — org domenining subdomeni, xuddi ru.wikipedia.org — wikipedia.org domenining subdomeni). Nazariy jihatdan bunday bo‘linish 127 darajagacha yetishi, har bir yorliq 63 tagacha belgidan iborat bo‘lishi mumkin, biroq nuqtalar bilan birga umumiy uzunlik 254 belgidan oshmasligi kerak. Amalda esa domen nomlari registratorlari yanada qat’iy cheklovlar qo‘llaydi. Masalan, sizda mydomain.ru domeni bo‘lsa, uning uchun mysite1.mydomain.ru, mysite2.mydomain.ru va hokazo ko‘rinishidagi turli subdomenlarni yaratishingiz mumkin.
  • Resurs yozuvi — DNSda ma’lumotlarni saqlash va uzatish birligi. Har bir resurs yozuvining nomi (ya’ni u muayyan domen nomiga, nomlar daraxtidagi tugunga bog‘langan), turi va ma’lumotlar maydoni mavjud; maydonning shakli va mazmuni yozuv turiga bog‘liq.
  • Zona — domen nomlari daraxtining bir serverda yagona birlik sifatida joylashtirilgan qismi (shu jumladan, resurs yozuvlari). Bu server domen nomlari serveri (DNS serveri, quyiga qarang) bo‘lishi mumkin; ko‘pincha zona bir vaqtning o‘zida bir necha serverda joylashadi (quyiga qarang). Daraxtning bir qismini alohida zonaga ajratishdan maqsad — tegishli mas’uliyatni (quyiga qarang) shu domen uchun boshqa shaxs yoki tashkilotga berish. Bu delegatsiya (quyiga qarang) deb ataladi. Daraxtning uzluksiz qismi sifatida zona ham daraxt shaklida bo‘ladi. Agar DNS nomlar makoniga alohida tugunlar yoki nomlar emas, balki zonalardan tashkil topgan tuzilma sifatida qaralsa, unda ham daraxt hosil bo‘ladi. Shuning uchun ota va farzand zonalar, yuqori hamda bo‘ysunuvchi zonalar haqida gapirish mumkin. Amalda 0- va 1-darajadagi zonalarning aksariyati ('.', ru, com va boshqalar) faqat bitta tugundan iborat bo‘lib, unga bevosita quyi zonalar bo‘ysunadi. Yirik korporativ domenlarda (2-daraja va undan yuqorida) ba’zan alohida quyi zonalar yaratmasdan qo‘shimcha bo‘ysunuvchi darajalar hosil qilinadi.
  • Delegatsiya — domen nomlari daraxtining bir qismi uchun mas’uliyatni boshqa shaxs yoki tashkilotga topshirish amali. Delegatsiya tufayli DNSda boshqaruv va saqlash taqsimlangan bo‘ladi. Texnik jihatdan delegatsiya daraxtning shu qismini alohida zonaga ajratish va ushbu zonani o‘sha shaxs yoki tashkilot boshqaradigan DNS serveriga (quyiga qarang) joylashtirish orqali amalga oshiriladi. Bunda ota zonaga farzand zonaning «bog‘lovchi» resurs yozuvlari (NS va A) kiritiladi. Ular quyi zonaning DNS serverlariga ishora qiladi, quyi zonaga tegishli boshqa barcha ma’lumotlar esa quyi zonaning DNS serverlarida saqlanadi.
  • DNS serveri — DNSga xizmat ko‘rsatuvchi ixtisoslashgan dasturiy ta’minot, shuningdek ushbu dastur ishlaydigan kompyuter. DNS serveri ayrim zonalar uchun javobgar bo‘lishi yoki so‘rovlarni yuqori darajadagi serverlarga yo‘naltirishi mumkin.
  • DNS mijozi — DNS bilan ishlash uchun maxsus kutubxona (yoki dastur). Ayrim hollarda DNS serverining o‘zi DNS mijozi vazifasini bajaradi.
  • Vakolatlilik (ingl. authoritative) — zonaning DNS serverida joylashganligini va server shu zona bo‘yicha vakolatga egaligini bildiruvchi belgi. DNS serverining javoblari ikki xil bo‘lishi mumkin: vakolatli (server zonaga o‘zi javobgar ekanini bildirganda) va vakolatsiz (ingl. Non-authoritative), bunda server so‘rovni qayta ishlab, boshqa serverlardan olingan javobni qaytaradi. Ayrim hollarda so‘rovni davom ettirish o‘rniga DNS serveri ilgari olingan so‘rovlardan ma’lum bo‘lgan qiymatni qaytarishi mumkin (keshlash rejimi).
  • DNS so‘rovi (ingl. DNS query) — mijozdan (yoki serverdan) serverga yuboriladigan so‘rov. So‘rov rekursiv yoki norekursiv bo‘lishi mumkin (qarang: Rekursiya).

DNS tizimi DNS serverlari iyerarxiyasidan iborat bo‘lib, u zonalar iyerarxiyasiga mos keladi. Har bir zonaga kamida bitta vakolatli DNS serveri xizmat ko‘rsatadi ( ingl. authoritative — vakolatli); unda domen haqidagi ma’lumotlar joylashadi.

Nom va IP manzil bir-biriga aynan teng emas — bitta IP manzilga ko‘plab nomlar mos kelishi mumkin. Bu bitta kompyuterda bir nechta veb-saytni joylashtirishga imkon beradi ( virtual xosting). Aksincha holat ham mavjud: bitta nomga bir nechta IP manzil mos kelishi mumkin, bu orqali yuklamani muvozanatlash mumkin.

Tizim barqarorligini oshirish uchun bir xil ma’lumotlarga ega ko‘plab serverlardan foydalaniladi; protokolda turli serverlardagi ma’lumotlarni sinxron saqlash mexanizmlari mavjud. Jami 13 ta ildiz server mavjud bo‘lib, ularning manzillari deyarli o‘zgarmaydi.

DNS protokoli so‘rovlarga javob berish uchun TCP yoki UDP-portining 53-raqamidan foydalanadi. Odatda so‘rovlar va javoblar bitta UDP-datagrammasi ko‘rinishida yuboriladi. Javob hajmi 512 baytdan oshsa va AXFR-so‘rovlarda TCP qo‘llanadi.

Rekursiya

DNSda rekursiya atamasi DNS serveri ishlash algoritmini anglatadi: «mijoz nomidan DNS tizimi bo‘ylab kerakli ma’lumotni to‘liq izlash, zarur bo‘lsa, boshqa DNS serverlariga murojaat qilish».

DNS so‘rovi yo rekursiv — to‘liq qidiruvni talab qiladigan, yo norekursiv (yoki iterativ) — to‘liq qidiruvni talab qilmaydigan bo‘lishi mumkin.

Shunga o‘xshash ravishda, DNS serveri ham rekursiv (to‘liq qidiruvni bajara oladigan) yoki norekursiv (to‘liq qidiruvni bajara olmaydigan) bo‘lishi mumkin. DNS serverlarining ayrim dasturlarini, masalan, BIND shunday sozlash mumkinki, bir guruh mijozlarning so‘rovlari rekursiv, boshqalarniki esa norekursiv tarzda bajariladi.

Server norekursiv so‘rovga javob berayotganda yoki rekursiv so‘rovni bajara olmaganda yoxud buni bajarishi taqiqlanganda, o‘zi javobgar bo‘lgan zona haqidagi ma’lumotlarni yoki xatolikni qaytaradi. Norekursiv serverning javobida so‘ralgan zona haqida javob beruvchi serverdan ko‘ra ko‘proq ma’lumotga ega boshqa serverlarning manzillarini (ko‘pincha ildiz serverlarining manzillarini) qaytaradigan sozlamalar noto‘g‘ri hisoblanadi va bunday server orqali DoS hujumlarini amalga oshirish mumkin.

Agar rekursiv so‘rov kelib tushsa, DNS serveri javob topilmaguncha yoki domen mavjud emasligi aniqlanmaguncha serverlarga (nomdagi zonalar darajasi pasayib borish tartibida) so‘rov yuboradi. Amalda qidiruv, agar ma’lumot keshda mavjud va eskirmagan bo‘lsa, so‘ralayotgan domenga eng yaqin DNS serverlaridan boshlanadi; bu holda boshqa DNS serverlariga murojaat qilish shart bo‘lmasligi mumkin.

Butun tizim qanday ishlashini misolda ko‘rib chiqamiz.

Faraz qilaylik, biz brauzerga quyidagi manzilni kiritdik: ru.wikipedia.org. Brauzer ushbu manzilga mos IP manzilni hosts faylidan izlaydi. Agar faylda mos yozuv bo‘lmasa, brauzer DNS serveridan: «ru.wikipedia.org manzilining IP manzili qanday?» deb so‘raydi. Biroq DNS serveri so‘ralgan nomni, hatto butun wikipedia.org domenini ham bilmasligi mumkin. Bunday holatda server ildiz serverlardan biriga — masalan, 198.41.0.4 manziliga murojaat qiladi. Bu server: «Menda ushbu manzil haqida ma’lumot yo‘q, biroq 204.74.112.1 serveri org zonasiga javobgar ekanini bilaman», deb javob beradi. Shunda DNS serveri so‘rovini 204.74.112.1 manziliga yuboradi. U esa: «Menda ushbu server haqida ma’lumot yo‘q, biroq 207.142.131.234 manzili wikipedia.org zonasiga javobgar ekanini bilaman», deb javob beradi. Nihoyat, shu so‘rov uchinchi DNS serveriga yuboriladi va undan javob — IP manzil olinadi. Bu manzil mijozga, ya’ni brauzerga yetkaziladi.

Bu holatda nomni aniqlash, ya’ni nom bo‘yicha IP manzilni qidirish jarayonida:

  • brauzer o‘ziga ma’lum DNS serveriga rekursiv so‘rov yubordi — bunday so‘rovga server tayyor natijani, ya’ni IP manzilni yoki bo‘sh javob va NXDOMAIN xato kodini qaytarishi shart;
  • brauzerdan so‘rov olgan DNS serveri ketma-ket norekursiv so‘rovlar yubordi; boshqa DNS serverlaridan javoblar olib bordi va so‘ralgan zona uchun javobgar serverdan yakuniy javobni oldi;
  • tilga olingan boshqa DNS serverlari so‘rovlarni norekursiv tarzda qayta ishladi (katta ehtimol bilan, so‘rovda shunday talab bo‘lsa ham, ularni rekursiv tarzda qayta ishlamagan bo‘lardi).

Ba’zan so‘rovni olgan server rekursiv so‘rovni «yuqoriroq» DNS serveriga uzatib, tayyor javobni kutishi mumkin.

So‘rovlar rekursiv qayta ishlanganda barcha javoblar DNS serveri orqali o‘tadi va u ularni keshlash imkoniga ega bo‘ladi. Xuddi shu nomlar bo‘yicha takroriy so‘rov odatda server keshidan nariga o‘tmaydi, ya’ni boshqa serverlarga umuman murojaat qilinmaydi. Javoblarni keshda saqlashga ruxsat etilgan vaqt javob bilan birga keladi ( TTL maydoni, resurs yozuvi).

Rekursiv so‘rovlar serverdan ko‘proq resurs talab qiladi (va ko‘proq trafik hosil qiladi), shuning uchun ular odatda server egasiga «ma’lum» tugunlardan qabul qilinadi. Masalan, provayder rekursiv so‘rov yuborish imkonini faqat o‘z mijozlariga beradi, korporativ tarmoqda esa bunday so‘rovlar faqat mahalliy segmentdan qabul qilinadi. Norekursiv so‘rovlar odatda barcha tarmoq tugunlaridan qabul qilinadi (mazmunli javob faqat mazkur tugunda joylashgan zona haqidagi so‘rovlarga beriladi; boshqa zonalar haqidagi DNS so‘rovlariga, odatda, boshqa serverlarning manzillari qaytariladi).

Teskari DNS so‘rovi

DNS, asosan, belgili nomlarni IP manzillarga aylantirishda ishlatiladi, biroq u teskari amalni ham bajarishi mumkin. Buning uchun DNSning mavjud vositalaridan foydalaniladi. Chunki DNS yozuviga turli ma’lumotlar, jumladan, belgili nom ham biriktirilishi mumkin. Maxsus in-addr.arpa domeni mavjud bo‘lib, undagi yozuvlar IP manzillarni belgili nomlarga aylantirish uchun xizmat qiladi. Masalan, 11.22.33.44 manzilining domen nomini olish uchun DNS serveridan 44.33.22.11.in-addr.arpa yozuvini so‘rash mumkin, server esa mos belgili nomni qaytaradi. IP manzil qismlarining teskari tartibda yozilishi shundan kelib chiqadiki, IP manzillarda yuqori razryadlar boshida, domen nomlarida esa yuqori darajali (ildizga yaqinroq) qismlar oxirida joylashgan.

DNS yozuvlari

DNS yozuvlari, yoki resurs yozuvlari (ingl. resource records, RR) — DNSda ma’lumotlarni saqlash va uzatish birliklari. Har bir resurs yozuvi quyidagi maydonlardan iborat:

  • nom (NAME) — ushbu resurs yozuvi biriktirilgan yoki unga «tegishli» bo‘lgan domen nomi;
  • tur (TYPE) — resurs yozuvining formati va vazifasini belgilaydi;
  • sinf (CLASS) — resurs yozuvining sinfi; nazariy jihatdan DNSdan faqat TCP/IP bilan emas, boshqa tarmoq turlari bilan ham foydalanish mumkin deb qaraladi; sinf maydonidagi kod tarmoq turini bildiradi;
  • TTL (Time To Live) — ushbu resurs yozuvini vakolatsiz DNS serverining keshida saqlashga ruxsat etilgan vaqt,
  • ma’lumotlar maydonining uzunligi (RDLEN);
  • ma’lumotlar maydoni (RDATA) — uning shakli va tarkibi yozuv turiga bog‘liq.

DNS yozuvlarining eng muhim turlari:

  • A yozuvi (address record) yoki manzil yozuvi xost nomini IPv4 protokoli manziliga bog‘laydi. Masalan, referrals.icann.org nomi uchun A yozuvi so‘rovi uning IPv4 manzilini qaytaradi — 192.0.34.164.
  • AAAA yozuvi (IPv6 manzil yozuvi) xost nomini IPv6 protokoli manziliga bog‘laydi. Masalan, K.ROOT-SERVERS.NET nomi uchun AAAA yozuvi uning IPv6-manzilini qaytaradi — 2001:7fd::1.
  • CNAME yozuvi (kanonik nom yozuvi) yoki kanonik nom yozuvi (taxallus) boshqa nomga yo‘naltirish uchun ishlatiladi.
  • MX yozuvi (pochta almashinuvi) yoki pochta almashinuvi serveri ushbu domen uchun pochta almashinuvi server(lar)ini ko‘rsatadi.
  • NS yozuvi (nomlar serveri) mazkur domenning DNS serverini ko‘rsatadi.
  • PTR yozuvi (domen nomiga ko‘rsatkich) — teskari DNS-yozuvi yoki ko‘rsatkich yozuvi xostning IP manzilini uning kanonik nomiga bog‘laydi. IP manzili teskari tartibda yozilgan holda in-addr.arpa domeniga yuborilgan so‘rov xostning nomini (FQDN) qaytaradi (qarang: Teskari DNS so‘rovi). Masalan (maqola yozilgan vaqtda), 192.0.34.164 IP manzili uchun 164.34.0.192.in-addr.arpa PTR yozuvi so‘rovi uning kanonik nomini qaytaradi: referrals.icann.org. Keraksiz elektron xatlar (spam) sonini kamaytirish maqsadida ko‘plab qabul qiluvchi pochta serverlari xat yuborgan xostda PTR yozuvi borligini tekshiradi. Bunda IP manzilning PTR yozuvi jo‘natuvchi pochta serveri SMTPseansi davomida o‘zini tanishtiradigan nomga mos kelishi kerak.
  • Yozuv SOA (vakolatning boshlanishi) yoki zonaning boshlang‘ich yozuvi ushbu domen haqidagi etalon ma’lumot qaysi serverda saqlanishini ko‘rsatadi, zonaga javobgar shaxsning aloqa ma’lumotlarini va zona ma’lumotlarini keshlash hamda DNS serverlarining o‘zaro ishlash vaqt parametrlarini o‘z ichiga oladi.
  • SRV yozuvi (server tanlash) xizmatlar uchun serverlarni ko‘rsatadi, xususan, Jabber va Active Directory.

Boshqa yozuvlar:

  • LOC yozuvi serverning geografik joylashuvini ko‘rsatish imkonini beradi.

Zaxiralangan domen nomlari

Standart RFC 2606 (Reserved Top Level DNS Names — Yuqori darajali zaxiralangan DNS nomlari) misol tariqasida (masalan, hujjatlarda), shuningdek sinovlarda ishlatilishi kerak bo‘lgan domen nomlarini belgilaydi. Masalan, example.com, example.org va example.net nomlari bilan bir qatorda, bu guruhga test, invalid va boshqa domenlar ham kiradi.

Xalqaro domen nomlari

Domen nomi faqat cheklangan ASCII-belgilardan tuzilishi mumkin. Bu foydalanuvchining tilidan qat’i nazar domen manzilini kiritish imkonini beradi. ICANN tashkiloti Punycode asosidagi IDNA tizimini tasdiqladi. U Unicode kodlashidagi istalgan satrni DNS uchun ruxsat etilgan belgilar to‘plamiga aylantiradi.

DNS dasturiy ta’minoti

Nomlar serverlari:



Havolalar

Maqolalar

RFC hujjatlari

  • RFC 1034 — Domen nomlari: tushunchalar va imkoniyatlar
  • RFC 1035 — Domen nomlari: amalga oshirish va spetsifikatsiya
  • RFC 1912 — DNSdan foydalanish va uni sozlashdagi keng tarqalgan xatolar
  • RFC 1591 — Domen nomlari tizimining tuzilishi va delegatsiya
  • RFC 1713 — DNSdagi nosozliklarni aniqlash vositalari
  • RFC 2606 — Yuqori darajali zaxiralangan DNS nomlari