Statika nima

Statika (qadimgi yunoncha statós, «harakatsiz» so‘zidan) — mexanikaning bir bo‘limi, unda mexanik tizimlarning ularga ta’sir etuvchi kuchlar va yuzaga keladigan momentlar ta’siridagi muvozanat shartlari o‘rganiladi.

Statika aksiomalari

Jismga yoki moddiy nuqtaga ta’sir etuvchi kuchlar tizimi muvozanatlashgan yoki nolga ekvivalent deb ataladi, agar jism bu tizim ta’sirida tinch holatda bo‘lsa yoki inersiya bo‘yicha harakat qilsa.

  1. Nolga ekvivalent bo‘lgan ikki kuch tizimini qo‘shish (olib tashlash) aksiomasi. Jismning mexanik holatini o‘zgartirmagan holda, unga muvozanatlashgan kuchlar tizimini qo‘shish yoki olib tashlash mumkin.
  2. Ta’sir va aks ta’sir kuchlarining tengligi aksiomasi. (Klassik mexanikaning ta’sir va aks ta’sir qonuni). Bir jism ikkinchi jismga har qanday ta’sir ko‘rsatganda, ikkinchi jism ham birinchi jismga miqdori jihatidan teng, ammo yo‘nalishi qarama-qarshi bo‘lgan aks ta’sir ko‘rsatadi.
  3. Ikki kuch tizimining muvozanati aksiomasi. Bir jismga qo‘yilgan ikki kuch faqat ular miqdor jihatidan teng bo‘lib, bir to‘g‘ri chiziq bo‘ylab qarama-qarshi yo‘nalishda ta’sir qilgandagina o‘zaro muvozanatlashadi (ularning ta’siri nolga ekvivalent bo‘ladi).
  4. Ikki kuch uchun parallelogramm aksiomasi. Bir nuqtaga qo‘yilgan ikki kuchning teng ta’sir etuvchisi ham shu nuqtaga qo‘yiladi va tomonlari shu kuch vektorlariga mos bo‘lgan parallelogramm diagonali bilan ifodalanadi.
  5. Qotirish aksiomasi. Agar deformatsiyalanadigan jism muvozanatda bo‘lgan bo‘lsa, u mutlaqo qattiq jismga aylantirilganidan (qotirilganidan) keyin ham muvozanatda qoladi.
  6. Bog‘lanishlardan ozod qilish aksiomasi. Tizim bog‘lanishlardan ozod qilinib, uning nuqtalariga bog‘lanishlarning reaksiya kuchlariga teng kuchlar qo‘yilsa, tizimning mexanik holati o‘zgarmaydi.
  7. Uch kuch parallelepipedi aksiomasi. Jismning bitta nuqtasiga yoki moddiy nuqtaga ta’sir etayotgan uchta kuchni berilgan kuchlar asosida qurilgan parallelepiped diagonali bo‘ylab yo‘nalgan va moduli shu diagonal uzunligiga teng bo‘lgan bitta teng ta’sir etuvchi kuch bilan almashtirish mumkin.

Natijalar

  1. Kuchni uning ta’sir chizig‘i bo‘ylab ko‘chirish jismga ko‘rsatadigan ta’sirini o‘zgartirmaydi.
  2. Barcha ichki kuchlarning yig‘indisi nolga teng.

Asosiy tushunchalar

Jism tanlangan inersial sanoq sistemasiga nisbatan tinch tursa yoki tekis va to‘g‘ri chiziqli harakat qilsa, u muvozanatda deb hisoblanadi.

Statikada moddiy jismlar mutlaqo qattiq deb qaraladi, chunki jismlar o‘lchamlarining o‘zgarishi odatda ularning dastlabki o‘lchamlariga nisbatan juda kichik bo‘ladi.

Bog‘lanishlar

Jismga tashqi kuchlar, shuningdek, uning fazodagi siljishini cheklaydigan boshqa moddiy jismlar ham ta’sir ko‘rsatadi. Bunday jismlar bog‘lanishlar deb ataladi. Bog‘lanish jismning siljishini cheklab, unga ta’sir etadigan kuch bog‘lanish reaksiyasi deb ataladi. Tizimning muvozanat shartini yozishda bog‘lanishlar olib tashlanadi, bog‘lanish reaksiyalari esa ularga teng kuchlar bilan almashtiriladi.

Masalan, jism sharnirga mahkamlangan bo‘lsa, sharnir bog‘lanish hisoblanadi. Bu holda bog‘lanish reaksiyasi sharnir o‘qi orqali o‘tuvchi kuch bo‘ladi.

Kuchlar tizimlari

Qattiq jismga ta’sir etayotgan kuchlar tizimini jismning mexanik holatini o‘zgartirmagan holda boshqa kuchlar tizimi bilan almashtirish mumkin bo‘lsa, bunday tizimlar ekvivalent deb ataladi.

Qattiq jismga qo‘yilgan har qanday kuchlar tizimi uchun unga ekvivalent bo‘lgan tizimni topish mumkin. Bu tizim berilgan nuqtaga (keltirish markaziga) qo‘yilgan kuch va kuchlar juftidan iborat (Puanso teoremasi). Bu kuch kuchlar tizimining bosh vektori deb ataladi, kuchlar jufti hosil qiladigan moment esa — bosh moment deb ataladi (tanlangan keltirish markaziga nisbatan). Bosh vektor tizimdagi barcha kuchlarning vektor yig‘indisiga teng va tanlangan keltirish markaziga bog‘liq emas. Bosh moment esa tizimdagi barcha kuchlarning keltirish markaziga nisbatan momentlari yig‘indisiga teng.

Barcha kuchlar yig‘indisi nolga teng bo‘lgan holatdagi statik muvozanat misoli. 1 — normal reaksiya kuchi, 7 — sharnir reaksiyasi kuchi.

Qattiq jismning muvozanat sharti

Qattiq jism unga qo‘yilgan barcha kuchlarning vektor yig‘indisi va shu kuchlarning momentlari yig‘indisi nolga teng bo‘lganda yoki jismga qo‘yilgan kuchlar tizimining bosh vektori hamda bosh momenti nolga teng bo‘lganda muvozanatda bo‘ladi.

Jismlar tizimining muvozanat sharti

Qattiq jismlardan tashkil topgan tizimning muvozanat shartini yozish uchun tizim alohida qismlarga ajratiladi va muvozanat tenglamalari butun tizim uchun ham, uning qismlari uchun ham yoziladi. Bunda tenglamalar yoziladigan tizim qismlarini tanlashga qarab, muvozanat shartlarini yozishning bir nechta ekvivalent variantlari mavjud bo‘lishi mumkin.

Nyutonning birinchi qonuniga ko‘ra, jismga qo‘yilgan barcha tashqi kuchlarning vektor yig‘indisi nolga teng bo‘lsa, jism tinch holatda bo‘ladi yoki tekis to‘g‘ri chiziqli harakat qiladi. Bunday holatda jismga qo‘yilgan kuchlar o‘zaro muvozanatlashadi, deb aytiladi. Teng ta’sir etuvchi kuchni hisoblashda jismga ta’sir etuvchi barcha kuchlarni massa markaziga qo‘yish mumkin.

Aylanmaydigan jism muvozanatda bo‘lishi uchun unga qo‘yilgan barcha kuchlarning teng ta’sir etuvchisi nolga teng bo‘lishi zarur.

1.14.1-rasm. Uchta kuch ta’siridagi qattiq jismning muvozanati. Teng ta’sir etuvchi kuchni hisoblashda barcha kuchlar bitta C nuqtaga keltiriladi. 1.14.1-rasmda uchta kuch ta’siridagi qattiq jism muvozanatining misoli keltirilgan. Kuchlar ta’sir chiziqlarining kesishish nuqtasi O og‘irlik kuchi qo‘yilgan nuqta (massa markazi C) bilan mos kelmaydi, biroq muvozanat holatida bu nuqtalar albatta bitta vertikal chiziqda joylashadi. Teng ta’sir etuvchi kuchni hisoblashda barcha kuchlar bitta nuqtaga keltiriladi.

Agar jism biror o‘q atrofida aylana oladigan bo‘lsa, uning muvozanatda bo‘lishi uchun barcha kuchlarning teng ta’sir etuvchisi nolga teng bo‘lishining o‘zi yetarli emas.

Kuchning aylantiruvchi ta’siri nafaqat uning kattaligiga, balki kuchning ta’sir chizig‘i bilan aylanish o‘qi orasidagi masofaga ham bog‘liq.

Aylanish o‘qidan kuchning ta’sir chizig‘igacha tushirilgan perpendikulyarning uzunligi kuch yelkasi deb ataladi.

Kuch modulining yelka d ga ko‘paytmasi kuch momenti M deb ataladi. Jismni soat miliga teskari yo‘nalishda aylantirishga intiladigan kuchlarning momentlari musbat hisoblanadi (1.14.2-rasm).

Momentlar qoidasi: aylanish o‘qi qo‘zg‘almas bo‘lgan jism unga qo‘yilgan barcha kuchlar momentlarining shu o‘qqa nisbatan algebraik yig‘indisi nolga teng bo‘lgandagina muvozanatda bo‘ladi:*

Boshqa fanlar bilan bog‘liqligi

Statika — nazariy mexanikaning bir bo‘limi.

Statika materiallar qarshiligi fanining asosi.

Havolalar

Adabiyotlar

  • V. N. Tarasov, I. V. Boyarkina, M. V. Kovalenko, N. P. Fedorchenko, N. I. Fisenko. Nazariy mexanika. — Moskva: TransLit, 2012. — ISBN 978-5-94976-455-8 bet = 560.