
Metrologiya (qadimgi yunoncha μέτρον «o‘lchov» + λόγος «fikr; sabab») — o‘lchashlar haqidagi fan, ularning usullari va vositalari yordamida ularning birligini ta’minlash va talab etilgan aniqlikka erishish usullarini o‘rganadi. Metrologiyaning predmeti — obyektlarning xususiyatlari haqida miqdoriy ma’lumotlarni belgilangan aniqlik va ishonchlilik; buning me’yoriy asosini metrologik standartlar tashkil etadi.
Metrologiya uchta asosiy bo‘limdan iborat:
- nazariy yoki fundamental metrologiya — umumiy nazariy muammolarni (fizik kattaliklar, ularning birliklari va o‘lchash usullari nazariyasi hamda muammolarini ishlab chiqish) ko‘rib chiqadi.
- amaliy — nazariy metrologiya ishlanmalarini amalda qo‘llash masalalarini o‘rganadi. Metrologik ta’minotga oid barcha masalalar uning vakolatiga kiradi.
- qonunchilikka oid metrologiya — fizik kattalik birliklari, o‘lchash usullari va vositalaridan foydalanishga doir majburiy texnik va yuridik talablarni belgilaydi.
Metrologiyaning maqsad va vazifalari
- O‘lchashlarning umumiy nazariyasini yaratish.
- Fizik kattaliklar birliklarini va birliklar tizimlarini shakllantirish.
- O‘lchash usullari va vositalarini ishlab chiqish hamda standartlashtirish, o‘lchashlar aniqligini aniqlash usullarini, o‘lchashlar birligini va o‘lchash vositalarining bir xilligini ta’minlash asoslarini ishlab chiqish (bu «qonunchilik metrologiyasi»).
- Etalonlarni hamda namunaviy o‘lchash vositalarini yaratish, o‘lchovlar va o‘lchash vositalarini qiyoslash. Bu yo‘nalishning ustuvor vazifalaridan biri — fizik konstantalar asosida etalonlar tizimini ishlab chiqish.
Metrologiya, shuningdek, o‘lchovlar tizimining, pul birliklarining va hisoblashning tarixiy rivojlanishini ham o‘rganadi.
Metrologiya aksiomalari
- O‘lchash — noma’lumni ma’lum bilan taqqoslash.
- Har qanday o‘lchashni aprior ma’lumotsiz amalga oshirib bo‘lmaydi.
- Metrologiyaning asosiy postulati — o‘lchashdagi sanoq qiymati tasodifiy sondir.
Metrologiyaga oid atamalar va ta’riflar
- O‘lchashlar birligi — o‘lchashlar natijalari qonuniy birliklarda ifodalanishi bilan tavsiflanadigan holat. Bu birliklarning o‘lchamlari belgilangan chegaralar doirasida birlamchi etalonlar qayta hosil qiladigan birliklar o‘lchamlariga teng bo‘ladi, o‘lchash natijalarining xatoliklari esa ma’lum bo‘lib, berilgan ehtimollik bilan belgilangan chegaralardan chiqmaydi.
- Fizik kattalik — fizik obyektning ko‘plab obyektlar uchun sifat jihatidan umumiy, ammo miqdor jihatidan ularning har biri uchun alohida bo‘lgan xususiyatlaridan biri.
- O‘lchash — fizik kattalik birligini saqlovchi texnik vositadan foydalanish bo‘yicha amallar majmui. Bu amallar o‘lchanayotgan kattalik bilan uning birligi o‘rtasidagi nisbatni aniqlash va shu kattalikning qiymatini olish imkonini beradi.
- O‘lchash vositasi — o‘lchash uchun mo‘ljallangan, me’yorlangan metrologik tavsiflarga ega texnik vosita. U kattalik birligini qayta hosil qiladi va/yoki saqlaydi; mazkur birlikning o‘lchami ma’lum vaqt oralig‘ida belgilangan xatolik doirasida o‘zgarmas deb qabul qilinadi.
- Qiyoslash — o‘lchash vositalarining metrologik talablarga muvofiqligini tasdiqlash maqsadida bajariladigan amallar majmui.
- O‘lchash xatoligi — o‘lchash natijasining o‘lchanayotgan kattalik haqiqiy qiymatidan chetlanishi.
- O‘lchash vositasining xatoligi — o‘lchash vositasi ko‘rsatkichi bilan o‘lchanayotgan fizik kattalikning haqiqiy qiymati o‘rtasidagi farq.
- O‘lchash vositasining aniqligi — o‘lchash vositasi sifatini ifodalovchi va uning xatoligi nolga qanchalik yaqinligini ko‘rsatuvchi tavsif.
- Litsenziya — davlat metrologiya xizmati organi tomonidan o‘ziga biriktirilgan hududda jismoniy yoki yuridik shaxsga o‘lchash vositalarini ishlab chiqarish va ta’mirlash faoliyatini amalga oshirish uchun beriladigan ruxsatnoma.
- Kattalik birligining etaloni — kattalik birligini uzatish, saqlash va qayta hosil qilish uchun mo‘ljallangan texnik vosita.
Metrologiyaning asosiy tushunchalaridan biri — (metrologik) kuzatiluvchanlik. U «…o‘lchash natijasi yoki standart qiymatining ko‘rsatilgan etalonlar, odatda milliy yoki xalqaro standartlar bilan uzluksiz qiyoslashlar zanjiri orqali bog‘lanishi mumkin bo‘lgan xususiyati; bu zanjirdagi har bir qiyoslash muayyan xatolikka ega» deb ta’riflanadi. Kuzatiluvchanlik darajasi o‘lchash natijalarini o‘zaro taqqoslash imkoniyatini belgilaydi: o‘lchash natijasini avvalgi natija, bir yil oldin bajarilgan o‘lchash natijasi yoki dunyoning boshqa istalgan joyida olingan natija bilan taqqoslash mumkinmi?
Kuzatiluvchanlikka ko‘pincha kalibrlash orqali erishiladi. Kalibrlash o‘lchash asbobining ko‘rsatkichi bilan etalon qiymati o‘rtasidagi bog‘liqlikni belgilaydi.
Metrologiya tarixi
Metrologiya tarixi qadimgi davrlarga borib taqaladi va hatto Bibliyada ham tilga olingan. Metrologiyaning dastlabki shakllari mahalliy hokimiyatlar tomonidan oddiy, ixtiyoriy standartlarni belgilashdan iborat bo‘lgan; bu standartlar ko‘pincha qo‘l uzunligi kabi sodda amaliy o‘lchashlarga asoslangan. Eng qadimgi standartlar uzunlik, vazn va vaqt kabi kattaliklar uchun joriy etilgan. Bu savdo-sotiq bitimlarini osonlashtirish, shuningdek, inson faoliyatini qayd etish maqsadida amalga oshirilgan.
Metrologiya sanoat inqilobi davrida yangi ahamiyat kasb etdi, u ommaviy ishlab chiqarishni ta’minlash uchun nihoyatda zarur bo‘lib qoldi.
Metrologiya rivojidagi tarixiy jihatdan muhim bosqichlar:
- XVIII asr — metr etalonini joriy etish (etalon Fransiyada O‘lchovlar va tarozilar muzeyida saqlanadi; hozirgi kunda u ilmiy asbobdan ko‘ra ko‘proq tarixiy eksponat hisoblanadi);
- 1832 yil — Karl Gauss tomonidan mutlaq birliklar tizimlarining yaratilishi;
- 1875 yil — xalqaro Metrik konvensiyaning imzolanishi;
- 1960 yil — Xalqaro birliklar tizimini ishlab chiqish va joriy etish (SI);
- XX asr — ayrim mamlakatlarda olib boriladigan metrologik tadqiqotlar xalqaro metrologiya tashkilotlari tomonidan muvofiqlashtiriladi.
Rossiyada metrologiya tarixining muhim bosqichlari:
- 1875 yil — Rossiya imperiyasining Metrik konvensiyaga qo‘shilishi;
- 1893 yil — D. I. Mendeleyev tomonidan Bosh o‘lchovlar va tarozilar palatasining tashkil etilishi (hozirgi nomi — «Mendeleyev nomidagi Metrologiya ilmiy-tadqiqot instituti»);
- 1925 yil — SSSRning Metrik konvensiyaga qo‘shilishi.
Butunjahon metrologiya kuni har yili 20-mayda nishonlanadi. Ushbu bayram Xalqaro o‘lchovlar va tarozilar qo‘mitasi (XOTQ) tomonidan 1999 yil oktabr oyida, XOTQning 88-yig‘ilishida ta’sis etilgan.
Metrologiyaning ayrim yo‘nalishlari
Adabiyotlar
- Boridko S. I., Dementyev N. V., Tixonov B. N. Telekommunikatsiya tizimlarida metrologiya va elektro-radio o‘lchashlar. — M.: Goryachaya liniya — Telekom, 2007. — 374 b. — ISBN 5-93517-338-7.
- Burdun G. D., Markov B. N. Metrologiya asoslari. — M.: Standartlar nashriyoti, 1972. — 312 b.
Havolalar
- Axborot va o‘lchash texnologiyalarining nazariy asoslari
- Filmning to‘liq versiyasi: Metrologiyaning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni Vimeo’da