Energiya sathi nima

Kvant tizimining energetik sathlari soddalashtirilgan sxemasi

Energetik sath, Energiya sathi[manba ko‘rsatilmaganiga 720 kun bo‘lgan] — kvant tizimlari energiyasining xos qiymatlari, ya’ni, tarkibiga mikrozarralar (elektronlar, protonlar va boshqa elementar zarralar) kiradigan va kvant mexanikasi qonunlariga bo‘ysunadigan.

Har bir energetik sath muayyan tizim holati, yoki aynish holatida ularning qism to‘plami bilan tavsiflanadi. Bu tushuncha quyidagilarga tatbiq etiladi: atomlarga (elektron sathlar), molekulalarga (tebranish va aylanishlarga mos keladigan turli sathlar — tebranma va aylanma sathlar), atom yadrolariga (yadro ichidagi energetik sathlar) va hokazo. Kvant tizimining asosiy holati energiyasidan yuqori energiyaga ega bo‘lgan barcha kvant holatlari quyidagicha tavsiflanadi: qo‘zg‘algan holat.

Elektronlarning energetik sathlari

Atomning zamonaviy orbital modelida atomdagi elektronlar faqat muayyan energiya qiymatlariga ega bo‘lishi va bir energetik sathdan boshqasiga faqat sakrash orqali o‘tishi mumkin. Energetik sathlar orasidagi farq chastotani belgilaydi. Yorug‘lik kvanti o‘tish vaqtida chiqariladi yoki yutiladi. Har bir juft qiymat — bosh kvant sonining n va orbital kvant sonining l — elektronga mos keladigan muayyan energiya sathini belgilaydi.

Atomning asosiy energetik sathlari — bu atom orbitallari bo‘lib, ular bosh kvant sonining qiymatlari bir xil bo‘lgan orbitallar to‘plamidir. Atomdagi bunday energetik sathlar soni tegishli davr raqamiga teng bo‘ladi. Masalan, shu davrga mansub kimyoviy elementlardan biri — kaliy — to‘rtinchi davr elementi, demak, uning atomi 4 ta asosiy energetik sathga ega (n = 4).

Atomdagi har bir asosiy energetik sath orbital kvant sonining o‘zgarishlariga mos keladigan kichik sathlarga (s-, p-, d-, f-, g-orbitallarga) ajraladi. Yetarlicha kuchli magnit maydonlarda bu kichik sathlarning turli qiymatlarga mos keladigan alohida holatlarga ajralishi ham kuzatiladi: magnit kvant sonining.

Yadro ichidagi energetik sathlar

Bu atama radioaktivlikni o‘rganish natijasida paydo bo‘lgan. Nurlanish uch qismga bo‘linadi: alfa nurlari, beta nurlari va gamma nurlari. Tadqiqotlar alfa nurlanishi geliy-4 yadrolaridan tashkil topganini ko‘rsatdi (qarang: alfa-zarracha), beta nurlanishi esa tez harakatlanayotgan elektronlar oqimidan iborat, gamma nurlari esa elektromagnit nurlanish, ya’ni (fotonlar). Elektron sathlar orasidagi o‘tish energiyasi gamma nurlarini hosil qilish uchun yetarli emasligi sababli, ularning manbasini atom yadrosi ichidan izlash kerakligi ma’lum bo‘ldi: atom yadrosining o‘zi ham turli energetik sathlarga ega bo‘lishi mumkin va ular orasidagi o‘tishlar vaqtida gamma-kvantlar chiqariladi. Gamma nurlari ma’lum elektromagnit to‘lqinlar spektrini kengaytirdi; to‘lqin uzunligi 10−3 nm dan qisqa bo‘lgan to‘lqinlar gamma nurlari deb ataladi.

Adabiyotlar

  • Energiya sathlari // Fizika ensiklopediyasi. — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1998. — J. 5. — B. 238.
  • Energiya sathlari // Fizika va texnika ensiklopediyasi

Havolalar