| Fizikada simmetriya | ||
|---|---|---|
| Almashtirish | Mos keluvchi invariantlik | Mos keluvchi saqlanish qonuni |
| ↕ Vaqt bo‘ylab siljishlar | Vaqtning bir jinsliligi | …energiya |
| ⊠ C, P, CP va T-simmetriyalari | Vaqtning izotropligi | …pariteti |
| ↔ Fazo bo‘ylab siljishlar | Fazoning bir jinsliligi | …impuls |
| ↺ Fazoning aylanishlari | Fazoning izotropligi | …impuls momenti |
| ⇆ Lorens guruhi (tezlik bo‘yicha Lorens almashtirishlari (boosts)) | Nisbiylik Lorens kovariantligi | …massa markazining harakati |
| ~ Kalibrlash almashtirishi | Kalibrlash invariantligi | …zaryad |
Simmetriya keng ma’noda — muvofiqlik, o‘zgarmaslik (invariantlik), u turli o‘zgarishlar jarayonida namoyon bo‘ladi, jumladan, almashtirishlarda (masalan: joylashuv, energiya, axborot, boshqa omillar). Fizikada, fizik tizim simmetriyasi — bu almashtirishlardan keyin ham saqlanib qoladigan muayyan xususiyat.
Simmetriya (simmetriyalar) — zamonaviy fizikadagi asosiy tushunchalardan biri bo‘lib, zamonaviy fizik nazariyalarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Fizikada hisobga olinadigan simmetriyalar juda xilma-xil: oddiy uch o‘lchamli «fizik fazo» simmetriyalaridan (masalan, ko‘zguli simmetriyadan) tortib, yanada mavhum va ko‘z oldiga keltirish qiyin bo‘lgan simmetriyalargacha (masalan, kalibrlash invariantligi).
Zamonaviy fizikadagi ayrim simmetriyalar aniq deb hisoblanadi, boshqalari esa faqat taqribiydir. Shuningdek, muhim rol o‘ynaydigan tushuncha — simmetriyaning o‘z-o‘zidan buzilishi.
Tarixan, fizikada simmetriyadan foydalanish qadim zamonlardan beri ma’lum. Biroq, umuman fizika uchun eng inqilobiy qadam, ehtimol, simmetriya tamoyilini qo‘llash bo‘ldi. Bu tamoyil — nisbiylik prinsipi (Galiley va Puankare — Lorens — Eynshteyn), keyinchalik nazariy fizikada boshqa simmetriya tamoyillarini joriy etish va qo‘llash uchun namuna bo‘lib xizmat qilgan (ulardan birinchisi, ehtimol, umumiy kovariantlik prinsipi ya’ni nisbiylik prinsipining ancha bevosita kengaytmasi bo‘lib, u Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasiga olib keldi).
Fizik masalaning simmetriya guruhi — har bir elementi masalaning chiziqli simmetriya amali bo‘lib, masala yechimlari to‘plamidagi bir elementni boshqasiga akslantiradigan guruhdir.
Simmetriya tamoyillaridan kelib chiqib, tabiatning yangi qonunlarini faqat fizik obyektlarni kuzatish yoki tenglamalarni yechish orqali emas, balki deduktiv yo‘l bilan ham keltirib chiqarish mumkin.
Noeter teoremasi
1918-yilda nemis matematigi Emmi Noeter quyidagi teoremani isbotladi: fizik tizimning har bir uzluksiz simmetriyasiga muayyan saqlanish qonuni. Bu teorema fizik tizimga xos simmetriya haqidagi mavjud ma’lumotlar asosida uni tahlil qilish imkonini beradi. Masalan, undan quyidagi xulosa kelib chiqadi: Vaqtning bir jinsliligi (jism harakat tenglamalarining vaqt bo‘yicha invariantligi) quyidagi qonunga olib keladi: energiyaning saqlanish qonuni; fazodagi siljishlarga nisbatan invariantlik esa quyidagi qonunga olib keladi: impulsning saqlanish qonuni; aylanishlarga nisbatan invariantlik esa quyidagi qonunga olib keladi: impuls momentining saqlanish qonuni.
Adabiyotlar
- Fermi E. Kvant mexanikasi. — Moskva: Mir, 1968. — 366 b.
- Lyubarskiy G. Ya. Guruhlar nazariyasi va fizika. — Moskva: Nauka, 1986. — 224 b.