Rentgen nurlanishi — elektromagnit to‘lqinlar bo‘lib, ularning fotonlari energiyasi elektromagnit to‘lqinlar shkalasida ultrabinafsha nurlanish va gamma-nurlanish oralig‘ida joylashadi (~10 eV dan bir necha MeV gacha). Bu ~103 dan ~10−2 Å gacha (~102 dan ~10−3 nm).
Elektromagnit to‘lqinlar shkalasidagi o‘rni
Rentgen nurlanishi va gamma-nurlanishning energiya diapazonlari keng oraliqda o‘zaro ustma-ust tushadi. Har ikkala turdagi nurlanish ham elektromagnit nurlanish hisoblanadi va fotonlarining energiyasi bir xil bo‘lsa, ular o‘zaro ekvivalentdir. Terminologik farq ularning kelib chiqish usuliga bog‘liq: rentgen nurlari elektronlar (yoki atomlarda bog‘langan, yoki erkin elektronlar) ishtirokida hosil bo‘ladi, gamma-nurlanish esa atom yadrolarining qo‘zg‘algan holatdan pastroq energiyali holatga o‘tishi natijasida yuzaga keladi. Xarakteristik rentgen nurlanishining (ya’ni atomlarning elektron qobiqlaridagi o‘tishlar paytida chiqariladigan nurlanishning) foton energiyasi 10 eV dan 250 keV gacha bo‘lib, bu chastotasi 3⋅1016 dan 3⋅1019 Hz gacha va to‘lqin uzunligi 0,005—100 nm bo‘lgan nurlanishga mos keladi (to‘lqin uzunliklari shkalasida rentgen nurlarining quyi chegarasi uchun umumqabul qilingan ta’rif mavjud emas). Yumshoq rentgen nurlanishi eng kichik foton energiyasi va nurlanish chastotasi (hamda eng katta to‘lqin uzunligi) bilan, qattiq rentgen nurlanishi esa eng katta foton energiyasi va chastotasi (hamda eng kichik to‘lqin uzunligi) bilan tavsiflanadi. Qattiq rentgen nurlanishidan asosan sanoatda foydalaniladi. Yumshoq va qattiq rentgen nurlanishi o‘rtasidagi shartli chegara to‘lqin uzunliklari shkalasida taxminan 2 Å (≈6 keV).
Laboratoriya manbalari
Rentgen naychalari
Rentgen nurlari zaryadlangan zarrachalarning kuchli tezlanishi (tormozlanish nurlanishi) yoki yuqori energiyali o‘tishlar atomlarning elektron qobiqlarida yoki molekulalarda sodir bo‘lganda hosil bo‘ladi. Har ikkala hodisadan rentgen naychalarida foydalaniladi. Bunday naychalarning asosiy tarkibiy qismlari metall katod va anod (ilgari antikatod deb ham atalgan) hisoblanadi. Rentgen naychalarida katoddan chiqqan elektronlar elektr potensiallar farqi ta’sirida anod va katod orasida tezlashadi (bunda tezlanish juda kichik bo‘lgani sababli rentgen nurlari chiqmaydi) va anodga urilib, keskin tormozlanadi. Natijada tormozlanish nurlanishi rentgen diapazonida uzluksiz spektr bilan hosil bo‘ladi va ayni vaqtda anod atomlarining ichki elektron qobiqlaridan elektronlar urib chiqariladi. Qobiqlarda paydo bo‘lgan bo‘sh joylarga (vakansiyalarga) atomning tashqi qobiqlaridagi boshqa elektronlar o‘tadi. Buning natijasida anod materiali uchun xos energiyalarning chiziqli spektriga ega rentgen nurlanishi yuzaga keladi (xarakteristik nurlanish; uning chastotalari Mozli qonuni bilan aniqlanadi: bunda Z — anod elementining atom raqami, A va B — elektron qobig‘ining bosh kvant soni n ning muayyan qiymati uchun doimiy kattaliklardir). Hozirgi vaqtda anodlar asosan keramikadan, elektronlar uriladigan qismi esa molibdendan yoki misdan tayyorlanadi.
Tezlashish va tormozlanish jarayonida elektronning kinetik energiyasidan atigi taxminan 1% rentgen nurlanishiga sarflanadi, energiyaning 99 % qismi esa issiqlikka aylanadi.
Zarrachalar tezlatkichlari
Rentgen nurlanishini zaryadlangan zarrachalar tezlatkichlarida ham hosil qilish mumkin. Sinxrotron nurlanishi deb ataladigan nurlanish zarrachalar dastasi magnit maydonda og‘ganda yuzaga keladi. Natijada zarrachalar harakat yo‘nalishiga perpendikulyar yo‘nalishda tezlanish oladi. Sinxrotron nurlanishi yuqori chegaraga ega uzluksiz spektrga ega. Parametrlar (magnit maydon kuchi va zarrachalar energiyasi) mos ravishda tanlansa, sinxrotron nurlanishi spektrida rentgen nurlarini ham olish mumkin.
| Chiziq belgisi (Zigban belgilash tizimida) |
Kα₁ (L3→K o‘tishi) |
Kα₂ (L2→K o‘tishi) |
Kβ₁ (M3→K o‘tishi) |
Kβ5 (M5→K o‘tishi) |
K (chegara) |
|---|---|---|---|---|---|
| Cr | 0,22897260(30)/5414,8045(71) | 0,22936510(30)/5405,5384(71) | 0,20848810(40)/5946,823(11) | 0,2070901(89)/5986,97(26) | 0,2070193(14)/5989,017(40) |
| Fe | 0,1936041(3)/6404,0062(99) | 0,1939973(3)/6391,0264(99) | 0,1756604(4)/7058,175(16) | 0,174423(15)/7108,26(60) | 0,1743617(5)/7110,747(20) |
| Co | 0,17889960(10)/6930,3780(39) | 0,17928350(10)/6915,5380(39) | 0,16208260(30)/7649,445(14) | 0,1608934(44)/7705,98(21) | 0,16083510(42)/7708,776(20) |
| Ni | 0,16579300(10)/7478,2521(45) | 0,16617560(10)/7461,0343(45) | 0,15001520(30)/8264,775(17) | 0,1488642(59)/8328,68(33) | 0,14881401(36)/8331,486(20) |
| Cu | 0,154059290(50)/8047,8227(26) | 0,154442740(50)/8027,8416(26) | 0,13922340(60)/8905,413(38) | 0,1381111(44)/8977,14(29) | 0,13805971(31)/8980,476(20) |
| Zr | 0,07859579(27)/15774,914(54) | 0,07901790(25)/15690,645(50) | 0,07018008(30)/17666,578(76) | 0,069591(15)/17816,1(38) | 0,06889591(31)/17995,872(80) |
| Mo | 0,070931715(41)/17479,372(10) | 0,0713607(12)/17374,29(29) | 0,0632303(13)/19608,34(42) | 0,0626929(74)/19776,4(23) | 0,061991006(62)/20000,351(20) |
| Ag | 0,055942178(76)/22162,917(30) | 0,05638131(26)/21990,30(10) | 0,04970817(60)/24942,42(30) | 0,0493067(30)/25145,5(15) | 0,04859155(57)/25515,59(30) |
| W | 0,020901314(18)/59318,847(50) | 0,021383304(50)/57981,77(14) | 0,01843768(30)/67245,0(11) | 0,0183095(10)/67715,9(38) | 0,0178373(15)/69508,5(58) |
Modda bilan o‘zaro ta’siri
Rentgen nurlarining to‘lqin uzunligi atomlar o‘lchamlariga yaqin bo‘lgani uchun ularga mo‘ljallangan linza tayyorlash mumkin bo‘lgan material mavjud emas. Bundan tashqari, rentgen nurlari sirtga perpendikulyar tushganda deyarli qaytmaydi. Shunga qaramay, rentgen optikasida rentgen nurlari uchun optik elementlar yaratish usullari topilgan. Xususan, nurlarni yaxshi aks ettiradigan modda — olmos.
Rentgen nurlari moddadan o‘ta oladi, biroq turli moddalar ularni turlicha yutadi. Rentgen nurlarining yutilishi rentgen tasvirini olishda muhim xususiyat hisoblanadi. Rentgen nurlarining intensivligi eksponensial ravishda yutuvchi qatlam ichida bosib o‘tilgan masofaga qarab kamayadi (I = I0e-kd, bunda d — qatlam qalinligi, k koeffitsiyenti quyidagi ifodaga proporsional: Z³λ³, Z — elementning atom raqami, λ — to‘lqin uzunligi).
Rentgen nurlarining yutilishi ikki jarayon natijasida sodir bo‘ladi: fotoyutilish (fotoeffekt) va Kompton sochilishi:
- Fotoyutilish deganda fotonning atom qobig‘idan elektronni urib chiqarishi tushuniladi. Buning uchun fotonning energiyasi ma’lum minimal qiymatdan katta bo‘lishi kerak. Agar yutilish hodisasining ehtimolligi foton energiyasiga bog‘liq holda ko‘rib chiqilsa, ma’lum energiyaga erishilganda bu ehtimollik keskin oshib, eng yuqori qiymatiga yetadi. Energiya yanada ortganda esa ehtimollik uzluksiz kamayadi. Ana shu bog‘liqlik tufayli yutilish chegarasi mavjudligi haqida so‘z yuritiladi. Yutilish vaqtida urib chiqarilgan elektron o‘rnini boshqa elektron egallaydi va bunda foton energiyasi kichikroq bo‘lgan nurlanish chiqariladi. Bu jarayon fluoresensiya deb ataladi.
- Rentgen fotoni nafaqat bog‘langan elektronlar, balki erkin va kuchsiz bog‘langan elektronlar bilan ham o‘zaro ta’sirlashishi mumkin. Fotonlarning elektronlarda sochilishi yuz beradi — bu Kompton sochilishi deyiladi. Sochilish burchagiga qarab fotonning to‘lqin uzunligi ma’lum miqdorga ortadi, energiyasi esa shunga mos ravishda kamayadi. Kompton sochilishi fotoyutilishga nisbatan yuqoriroq foton energiyalarida ustunlik qiladi.
Biologik ta’siri
Rentgen nurlanishi ionlashtiruvchi nurlanishdir. U tirik organizmlar to‘qimalariga ta’sir etib, nur kasalligi, radiatsion kuyishlar va xavfli o‘smalar paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli rentgen nurlanishi bilan ishlaganda himoya choralariga rioya qilish zarur. Zararlanish darajasi nurlanishning yutilgan dozasiga to‘g‘ri proporsional deb hisoblanadi. Rentgen nurlanishi mutagen omil hisoblanadi.
Qayd etish usullari
- Lyuminessensiyaeffekti. Rentgen nurlari ayrim moddalarning yorug‘lik chiqarishiga (fluoresensiyaga) sabab bo‘lishi mumkin. Bu xususiyat tibbiy diagnostikada, jumladan, rentgenoskopiyada (fluoresensiyalanuvchi ekranda tasvirni kuzatish) va rentgen tasvirini olishda (rentgenografiyada) qo‘llaniladi. Tibbiy fotoplyonkalar odatda kuchaytiruvchi ekranlar bilan birga ishlatiladi. Bu ekranlar tarkibidagi rentgenolyuminoforlar rentgen nurlari ta’sirida yorug‘lik chiqarib, yorug‘likka sezgir fotoemulsiyaga ta’sir ko‘rsatadi. Tasvirni tabiiy kattalikda olish usuli rentgenografiya deyiladi. Flyuorografiyada esa tasvir kichraytirilgan masshtabda olinadi. Lyuminessensiyalanuvchi modda (ssintillyator) yorug‘lik nurlanishining elektron detektori (fotoelektron ko‘paytirgich, fotodiod va boshqalar) bilan optik bog‘lanishi mumkin. Hosil bo‘lgan qurilma ssintillyatsion detektor deb ataladi. U alohida fotonlarni qayd etish va ularning energiyasini o‘lchash imkonini beradi, chunki ssintillyatsion chaqnash energiyasi yutilgan foton energiyasiga proporsionaldir.
- Fotografik effekt. Rentgen nurlari oddiy yorug‘lik singari fotografik emulsiyani bevosita yorita oladi. Ammo fluoresensiyalanuvchi qatlamsiz buning uchun 30—100 baravar ko‘proq ekspozitsiya (ya’ni nurlanish dozasi) talab etiladi. Bunday usul (ekransiz rentgenografiya) tasvirning yuqori ravshanligi bilan ajralib turadi.
- Yarimo‘tkazgichli detektorlarda rentgen nurlari elektron-kovak juftlarini p-n o‘tishida (diodning ichida) hosil qiladi; diod teskari yo‘nalishda ulangan bo‘ladi. Bunda kichik tok oqadi, uning amplitudasi tushayotgan rentgen nurlanishining energiyasi va intensivligiga proporsional bo‘ladi. Impulsli rejimda alohida rentgen fotonlarini qayd etish va ularning energiyasini o‘lchash mumkin.
- Rentgen nurlanishining alohida fotonlarini ionlashtiruvchi nurlanish uchun gaz bilan to‘ldirilgan detektorlar yordamida ham qayd etish mumkin (Geyger hisoblagichi, proporsional kamera va boshqalar).
Qo‘llanilishi
- Rentgen nurlari yordamida inson tanasini «yoritib ko‘rish» mumkin. Natijada suyaklarning va zamonaviy qurilmalarda ichki a’zolarning tasvirini ham olish mumkin (shuningdek, rentgenografiya va rentgenoskopiyaga qarang). Buning sababi asosan suyaklarda uchraydigan kalsiy (Z = 20) elementining atom raqami yumshoq to‘qimalar tarkibidagi vodorod (Z = 1), uglerod (Z = 6), azot (Z = 7), kislorod (Z = 8) elementlarining atom raqamlaridan ancha katta ekanidir. Tekshirilayotgan obyektning ikki o‘lchamli proyeksiyasini beruvchi odatiy qurilmalardan tashqari, kompyuter tomograflari ham mavjud bo‘lib, ular ichki a’zolarning hajmli tasvirini olish imkonini beradi.
- Buyumlardagi nuqsonlarni (relslar, payvand choklari va h. k.) rentgen nurlanishi yordamida aniqlash usuli rentgen defektoskopiyasi deb ataladi.
- Materialshunoslikda, kristallografiyada, kimyoda va biokimyoda rentgen nurlari kristallarda rentgen nurlarining difraksion sochilishidan foydalanib, moddalarning atom darajasidagi tuzilishini aniqlash uchun qo‘llaniladi (rentgenostrukturaviy tahlil). Mashhur misollardan biri — DNK tuzilishining aniqlanishi.
- Rentgen nurlari yordamida moddaning kimyoviy tarkibini ham aniqlash mumkin. Elektron-nurli mikrozondda (yoki elektron mikroskopda) tahlil qilinayotgan modda elektronlar bilan nurlantiriladi, natijada atomlar ionlashadi va xarakteristik rentgen nurlanishini chiqaradi. Elektronlar o‘rniga rentgen nurlanishidan ham foydalanish mumkin. Bu tahlil usuli rentgen-fluoresans tahlili deb ataladi.
- Aeroportlarda keng rentgen-televizion introskoplar qo‘llaniladi. Ular qo‘l yuki va bagaj ichidagi narsalarni ko‘rish hamda xavf tug‘diruvchi buyumlarni monitor ekranida aniqlash imkonini beradi.
- Rentgenoterapiya — nur terapiyasining rentgen naychasida muayyan kuchlanish ostida hosil qilinadigan rentgen nurlaridan davolash maqsadida foydalanish nazariyasi va amaliyotini o‘z ichiga oladigan bo‘limi. Bunda naycha kuchlanishi 20—60 kV va teri bilan fokus orasidagi masofa 3—7 sm (yaqin masofali rentgenoterapiya) yoki kuchlanish 180—400 kV hamda teri bilan fokus orasidagi masofa 30—150 sm (masofaviy rentgenoterapiya) bo‘ladi. Rentgenoterapiya asosan yuzaki joylashgan o‘smalarni va ayrim boshqa kasalliklarni, jumladan, teri kasalliklarini (Bukki o‘ta yumshoq rentgen nurlari bilan) davolashda qo‘llaniladi.
- Kriptografiya — tasodifiy ketma-ketliklarni hosil qilish.
Tabiiy rentgen nurlanishi
Yerda rentgen diapazonidagi elektromagnit nurlanish atomlarning radioaktiv parchalanish chog‘ida paydo bo‘ladigan nurlanish ta’sirida ionlashishi, yadro reaksiyalarida yuzaga keluvchi gamma-nurlanishning Kompton effekti, shuningdek, kosmik nurlanish natijasida hosil bo‘ladi. Radioaktiv parchalanish ham, agar parchalanayotgan atomning elektron qobig‘i qayta tuzilishiga olib kelsa (masalan, elektron tutib olishda), rentgen kvantlarining bevosita chiqishiga sabab bo‘ladi. Boshqa osmon jismlarida hosil bo‘ladigan rentgen nurlanishi Yer yuzasiga yetib kelmaydi, chunki u atmosferadabutunlay yutiladi. Bunday nurlanish sun’iy yo‘ldoshlarga o‘rnatilgan rentgen teleskoplari yordamida o‘rganiladi, masalan, «Chandra» va «XMM-Nyuton».
Bundan tashqari, 1953-yilda sovet olimlari rentgen nurlanishi tribolyuminessensiya hisobiga ham hosil bo‘lishi mumkinligini aniqlagan. Bu hodisa vakuumda yopishqoq lenta taglikdan, masalan, shishadan ajratilayotganda yoki lenta o‘rami yechilayotganda kuzatiladi. 2008-yilda amerikalik olimlar o‘tkazgan tajribalar ayrim hollarda nurlanish quvvati rentgen tasvirini fotografik qog‘ozda qoldirishga yetarli bo‘lishini ko‘rsatdi.
Kashf etilish tarixi
Rentgen nurlanishini Vilgelm Konrad Rentgen kashf etgan. U katod nurlarini tajriba yo‘li bilan o‘rganayotib, 8-noyabr 1895-yil oqshomida katod-nur naychasi yonidagi, bariy platinosianidi bilan qoplangan karton qorong‘i xonada yorug‘lik tarata boshlaganini payqadi. Keyingi bir necha hafta davomida u yangi nurlanishning barcha asosiy xususiyatlarini o‘rgandi. U bu nurlanishga X-nurlari deb nom berdi («iks-nurlar»). 22-dekabr 1895-yilda Rentgen o‘z kashfiyoti haqida ilk ommaviy ma’ruzasini Fizika institutida, Vyursburg universitetida o‘qidi. 28-dekabr 1895-yilda Vyursburg fizika-tibbiyot jamiyati jurnalida Rentgenning «Nurlanishning yangi turi haqida» nomli maqolasi chop etildi.
1894-yilda Nikola Tesla, keyinchalik aytishicha, katod nurlari razryad naychasi devoriga urilganda hosil bo‘ladigan rentgen tormozlanish nurlanishi fotoplastinkalarni yoritib yuborishini aniqlagan. Biroq bu tadqiqotlar (ehtimol, Tesla laboratoriyasida 13-mart 1895-yilda yuz bergan va tadqiqot materiallarining yo‘qolishiga sabab bo‘lgan yong‘in tufayli) Rentgendan avval yangi nurlar kashf etilishiga olib kelmagan. Shuningdek, Tesla rentgen apparatlarining biologik xavfini birinchilardan bo‘lib qayd etgan, ammo bu xavfni rentgen nurlari ta’sirida havoda hosil bo‘ladigan ozon va azot oksidlari bilan bog‘lagan.
Faqat 1896-yilda chop etilgan ayrim xabarlarga va ularga tayanadigan manbalarga ko‘ra, Rentgendan 11 yil avval Bokudagi real bilim yurti direktori va fizika o‘qituvchisi, Boku fotografiya havaskorlari to‘garagi raisi Yegor Semyonovich Kamenskiy (1838—1895) fotokimyoviy ta’sirga ega nurlarni tasvirlab bergan. To‘garak kotibi A. M. Mishon ham go‘yoki fotografiya sohasida Rentgen tajribalariga o‘xshash tajribalar o‘tkazgan. Biroq SSSR Fanlar akademiyasining fizika-matematika fanlari tarixi komissiyasi 22-fevral 1949-yildagi yig‘ilishida ustuvorlik masalasini ko‘rib chiqib, «X-nurlarining kashf etilishi masalasidagi mavjud material Kamenskiyning birinchiligini asoslash uchun yetarli emasligini e’tirof etgan holda, yanada salmoqli va ishonchli ma’lumotlarni izlashni davom ettirish maqsadga muvofiq deb hisoblansin», degan qarorga kelgan.
Ayrim manbalarda rentgen nurlarining kashfiyotchisi sifatida ukrainalik fizik Ivan Pavlovich Pulyuy ko‘rsatiladi. U Rentgen o‘z kashfiyotini e’lon qilishidan 10 yil oldin vakuum naychalaridagi razryadlarga qiziqa boshlagan. Bunday da’volarga ko‘ra, Pulyuy shaffof bo‘lmagan buyumlardan o‘tadigan va fotoplastinkalarni yoritadigan nurlarni payqagan. Go‘yoki u 1890-yilda qurbaqa skeleti va bolaning qo‘li suratlarini olgan va hatto ularni Yevropa jurnallarida nashr etgan, lekin nurlarni keyinchalik o‘rganmagan va patent ham olmagan. Bu fikr R. Gayda va R. Plyatskoning Pulyuyga bag‘ishlangan monografiyasida rad etilgan: unda ushbu afsonaning kelib chiqishi va rivojlanishi batafsil tahlil qilingan. Fizika tarixiga oid boshqa ishlarda ham bu da’vo inkor etiladi. Pulyuy rentgen nurlanishi fizikasini va undan foydalanish usullarini o‘rganishga haqiqatan katta hissa qo‘shgan (masalan, rentgen nurlari bilan nurlantirilgan gazlarda elektr o‘tkazuvchanligi paydo bo‘lishini birinchi bo‘lib aniqlagan), ammo bu Rentgen kashfiyotidan keyin sodir bo‘lgan.
Rentgen o‘z tajribalarida ishlatgan katod-nur naychasi Y. Xittorf va V. Kruks tomonidan ishlab chiqilgan edi. Bu naycha ishlaganda rentgen nurlari paydo bo‘ladi. Buni Genrix Gers va uning shogirdi Filipp Lenard fotoplastinkalarning qorayishi orqali o‘z tajribalarida ko‘rsatgan [manba 2818 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Biroq ularning hech biri o‘z kashfiyotining ahamiyatini anglamagan va natijalarini e’lon qilmagan.
Shu sababli Rentgen o‘zidan oldingi kashfiyotlar haqida bilmagan va katod-nur naychasi ishlaganda yuz beradigan fluoresensiyani kuzatish orqali nurlarni mustaqil kashf etgan. Rentgen X-nurlari bilan bir yildan sal ko‘proq vaqt (8-noyabr 1895-yildan 1897-yil martgacha) shug‘ullangan va ular haqida uchta maqola chop etgan. Bu maqolalarda yangi nurlar to‘liq tasvirlangan. Keyingi 12 yil davomida uning izdoshlari nashr etgan yuzlab ishlar ham bu tavsifga jiddiy yangilik qo‘sha olmagan yoki uni sezilarli o‘zgartira olmagan. X-nurlariga qiziqishini yo‘qotgan Rentgen hamkasblariga: «Men hammasini yozib bo‘lganman, vaqtingizni behuda sarflamang», degan. Rentgenning mashhur bo‘lishiga uning maqolasida e’lon qilingan Albert fon Kyolliker qo‘lining mashhur surati ham hissa qo‘shgan (o‘ngdagi rasmga qarang). Rentgen nurlarini kashf etgani uchun Rentgenga 1901-yilda birinchi Nobel mukofoti fizika bo‘yicha berilgan; Nobel qo‘mitasi bu kashfiyotning amaliy ahamiyatini alohida ta’kidlagan. Boshqa mamlakatlarda Rentgen afzal ko‘rgan X-nurlari atamasi ishlatiladi, biroq ruscha atamaga o‘xshash iboralar (ingl. Roentgen rays va boshqalar) ham qo‘llanadi. Rossiyada nurlarni «rentgen nurlari» deb atashni V. K. Rentgenning shogirdi — Abram Fyodorovich Ioffe.
Ilmiy-ommabop adabiyotlar
- G. S. Jdanov Rentgen nurlari. — Moskva — Leningrad: Davlat texnik-nazariy adabiyotlar nashriyoti, 1949. — 33 b.
- P. V. Vlasov Rentgen nurlari haqida suhbatlar. — Moskva: Molodaya gvardiya, 1977. — 222 b.
Havolalar
- Rentgen naychasi haqida sahifa (ingliz tilida)
- Rentgen diagnostikasi asoslari (nemis tilida)
- Mahalliy tekshiruv uskunalari rivojlanishining bosqichlari — maqolaning katta qismi rentgen-televizion introskoplarga (asosan aeroportlarda).
