Qon hujayralari, ya’ni qonning hujayraviy elementlari — maxsus hujayralar bo‘lib, ular qon tarkibiga kiradi va qizil suyak ko‘migi da gemopoez jarayonida hosil bo‘ladi. Qon hujayralarining uchta asosiy turi mavjud: eritrotsitlar (qizil qon hujayralari), leykotsitlar (oq qon hujayralari) va trombotsitlar (qon plastinkalari). Qon hajmining hujayralarga to‘g‘ri keladigan ulushi gematokrit deb ataladi. Ayollarda uning me’yoriy qiymati 0,37—0,47, erkaklarda — 0,4—0,54 ni tashkil etadi. Gematokritning 99 % dan ortig‘i eritrotsitlarga to‘g‘ri keladi. Qon hujayralari turli vazifalarni bajaradi: ular kislorod va karbonat angidrid ni tashiydi (eritrotsitlar), immun tizimi faoliyatini ta’minlaydi (leykotsitlar) va qon ivishi ni ta’minlaydi (trombotsitlar). Ba’zan eritrotsitlar, trombotsitlar va leykotsitlar birgalikda qonning shaklli elementlari deb ataladi. Buning sababi shundaki, trombotsitlar megakariotsitlar sitoplazmasining bo‘laklaridan iborat bo‘lib, o‘z yadrosiga ega emas va ayrim olimlar tomonidan hujayra deb hisoblanmaydi.
O‘rganilish tarixi
1658-yilda niderlandiyalik tabiatshunos Yan Svammerdam ilk bor eritrotsitlarni mikroskop orqali kuzatgan, 1695-yilda esa Antoni van Levenguk ularning rasmini chizib, «qizil tanachalar» deb atagan. Shundan keyin qon hujayralarining yangi turlari uzoq vaqt o‘rganilmadi. Faqat 1842-yilda fransuz shifokori Alfred Fransua Donne trombotsitlarni kashf etdi. Keyingi yili uning vatandoshi va hamkasbi Gabriel Andral leykotsitlarni ingliz shifokori Uilyam Eddison[ingl.] bilan bir vaqtda, ammo undan mustaqil ravishda tavsifladi. Ushbu kashfiyotlar natijasida yangi yo‘nalish paydo bo‘ldi: tibbiyotga oid fan — gematologiya. Qon hujayralarini o‘rganishdagi navbatdagi yutuq 1879-yilga to‘g‘ri keladi: shu yili Paul Erlix o‘zining differensial bo‘yash[ingl.] usulini qon hujayralari uchun e’lon qilgan.
Hujayra turlari

Eritrotsitlar
Yetilgan eritrotsitlar (normotsitlar) — diametri 7—8 mkm bo‘lgan, ikki tomoni botiq disk shaklidagi yadrosiz hujayralar. Eritrotsitlar qizil suyak ko‘migida hosil bo‘ladi va u yerdan qonga hali yetilmagan holda (ya’ni retikulotsitlar) o‘tadi hamda yakuniy differensiatsiya ga qon oqimiga chiqqanidan keyin 1—2 kun ichida erishadi. Eritrotsitlar 100—120 sutka yashaydi. Eskirgan va shikastlangan eritrotsitlarni fagotsitoz qilishda makrofaglar taloqda, jigarda va suyak ko‘migida ishtirok etadi. Eritrotsitlarning hosil bo‘lishini (eritropoez) rag‘batlantiruvchi gormon — eritropoetin, u buyraklar da gipoksiya vaqtida ishlab chiqariladi.
Eritrotsitlarning eng muhim vazifasi — nafas olish bilan bog‘liq gazlarni tashish. Ular kislorodni alveolalar joylashgan o‘pka dan to‘qimalar ga, karbonat angidridni esa to‘qimalardan o‘pkaga tashiydi. Eritrotsitning ikki tomoni botiq shakli sirt yuzasining hajmga nisbatini oshiradi va maksimal gaz almashinuvi ni qon plazmasi bilan ta’minlaydi. Oqsil bo‘lgan gemoglobin tarkibida temir saqlaydi: u eritrotsitlarni to‘ldirib, kislorodning barchasini hamda karbonat angidridning taxminan 20 % ini tashiydi (qolgan 80 % i ion holidagi bikarbonat shaklida tashiladi). Bundan tashqari, eritrotsitlar qon ivishida ham ishtirok etadi va adsorbsiyalab o‘z yuzasida zaharli moddalarni tutib qoladi. Ular turli fermentlar va vitaminlar, aminokislotalar va bir qator biologik faol moddalarni tashiydi. Nihoyat, eritrotsitlarning yuzasida antigenlar — qon guruhini belgilovchi belgilardir.
Leykotsitlar
Leykotsitlar — yadroli sharsimon hujayralar. Ular sitoplazma dagi donachalar turiga qarab granulotsitlar (neytrofillar, eozinofillar, bazofillar) va agranulotsitlar (limfotsitlar va monotsitlar)ga bo‘linadi. Leykotsitlarning ajralib turadigan xususiyati — harakatchanligi bo‘lib, u qisqaruvchi oqsillar, aktin va miozin yordamida ta’minlanadi. Ular hatto qon tomirlaridan chiqib, endoteliy hujayralari orasidan o‘ta oladi. Leykotsitlarning asosiy vazifasi himoya qilishdir. Ular mikroorganizmlarni, begona zarrachalar va to‘qimalarning parchalanish mahsulotlarini fagotsitoz qiladi, turli biologik faol moddalarni sintezlaydi va faolsizlantiradi, gumoral va hujayraviy immunitet reaksiyalarida vositachilik qiladi.
Leykotsitlarning eng ko‘p uchraydigan turi — neytrofillar. Suyak ko‘migidan chiqqach, ular qonda atigi bir necha soat aylanib yuradi, so‘ng turli to‘qimalarga joylashadi. Ularning asosiy vazifasi to‘qima qoldiqlari va opsonizatsiyalangan mikroorganizmlarni fagotsitoz qilishdir. Shunday qilib, neytrofillar makrofaglar bilan birga dastlabki nospetsifik immun javobni ta’minlaydi.
Eozinofillar hosil bo‘lganidan keyin bir necha kun suyak ko‘migida qoladi, so‘ng bir necha soat qon oqimida bo‘lib, tashqi muhit bilan aloqada bo‘ladigan to‘qimalarga (xususan,shilliq pardalarga: nafas va siydik-tanosil yo‘llari, shuningdek, ichak shilliq pardasiga) ko‘chadi. Eozinofillar fagotsitoz qilish qobiliyatiga ega bo‘lib, allergik, yallig‘lanish va antiparazitar reaksiyalarda ishtirok etadi. Ular, shuningdek, gistaminazalar[ingl.]ni ajratadi. Ushbu fermentlar gistaminni faolsizlantiradi, shuningdek, semiz hujayralarning degranulyatsiyasini to‘sadi.
Bazofillar — leykotsitlarning juda kam uchraydigan turi (qondagi jami leykotsitlarning 0—1 % idan ko‘p emas). Ularning donachalarida gistamin va geparin mavjud. Bazofillar qon oqimidan to‘qimalarga o‘tib, gistamin va boshqa vazoaktiv[ingl.] moddalarni chiqarish orqali allergik reaksiyalarda ishtirok etadi.
Monotsitlar — eng yirik leykotsitlar. Qonda bir necha kun aylanib yurgach, ular to‘qimalarga o‘tib, makrofaglarga aylanadi. Makrofaglar — barcha to‘qima va a’zolarda uchraydigan fagotsitoz qiluvchi hujayralar. Ular qondagi denaturatsiyalangan oqsillarni, qarigan eritrotsitlarni, hujayra qoldiqlarini va hujayradan tashqari matriks bo‘laklarini fagotsitoz qiladi. Shuningdek, ular to‘qimalardagi opsonizatsiyalangan bakteriyalar ni yutadi va faollashganidan so‘ng ajratib chiqaradi : turli fermentlar, transport oqsillari, interleykinlar, o‘sish omillari, tromboksanlar, shuningdek, lizotsim va endogen pirogenlarni.
Limfotsitlar T-limfotsitlar va B-limfotsitlar ga ularning yetilish joyiga (timus yoki tegishlicha qizil suyak ko‘migiga) qarab ajratiladi. Ular doimiy ravishda limfa bilan limfa tugunlaridan qonga o‘tadi. Limfotsitlar spetsifik immunitetni ta’minlaydi. B-limfotsitlar antitanalarni ajratadi. T-limfotsitlar T-killerlarga — hujayraviy immun javobni ta’minlaydigan, T-helperlarga — B-limfotsitlarning proliferatsiyasi va differensiatsiyasini qo‘llab-quvvatlaydigan hamda T-regulyator hujayralarga — xavf bartaraf etilgach, T-hujayraviy immun javobni susaytiradigan turlarga bo‘linadi. Limfotsitlarning alohida guruhi ham mavjud — tabiiy killerlar bo‘lib, ular saraton hujayralarini, viruslar bilan zararlangan hujayralarni va begona hujayralarni yo‘q qiladi.
Trombotsitlar
Qonda aylanib yuradigan trombotsitlar (barcha trombotsitlarning uchdan ikki qismi; qolganlari taloqda to‘planadi) qon ivishida va qon tomiri devorining shikastlanishdan keyingi yaxlitligini tiklashda ishtirok etadi. Ular bir-biriga va qon tomiri devorlariga yopisha oladi, shuningdek, yaralarning bitishini rag‘batlantiruvchi o‘sish omillarini ajratadi. Trombotsitlar suyak ko‘migida megakariotsitlardan hosil bo‘ladi. Megakariotsitlar ma’lum bosqichda ko‘plab qon plastinkalariga parchalanadi.
Hosil bo‘lishi

Barcha qon hujayralari qon yaratuvchi (gematopoetik) o‘zak hujayralardan kelib chiqadi. Bu hujayralar suyak ko‘migida joylashgan bo‘lib, dastlab limfoid hujayralarning boshlang‘ich hujayralari va miyeloid hujayralarning boshlang‘ich hujayralari guruhlariga ajraladi. Limfoid yo‘nalishdagi boshlang‘ich hujayralardan tabiiy killerlar, T-limfotsitlar va B-limfotsitlar rivojlanadi. Miyeloid yo‘nalishdagi boshlang‘ich hujayralardan megakariotsitlar (trombotsitlarning boshlang‘ich hujayralari), eritrotsitlarning boshlang‘ich hujayralari, semiz hujayralar va miyeloblastlar hosil bo‘ladi. Miyeloblastlardan bazofillar, neytrofillar, eozinofillar va monotsitlar rivojlanadi.
To‘qimalarda kislorod yetishmaganda eritrotsitlarning hosil bo‘lishi (eritropoez) eritropoetinlar tomonidan rag‘batlantiriladi. Qondagi leykotsitlar miqdori gormonlar yordamida boshqariladi. Bu gormonlar timusda ishlab chiqariladi. Jigarda trombopoetin sintezlanadi. U megakariotsitlarning hosil bo‘lishini rag‘batlantiradi. Suyak ko‘migi stromasi hujayralari va T-limfotsitlar interleykin 3 ni ishlab chiqaradi. Bu modda qon yaratuvchi o‘zak hujayralarga ta’sir etadi.
Adabiyotlar
- Sudakov K. V. va boshqalar. Normal fiziologiya. — GEOTAR-Media. — M., 2015. — 880 b. — ISBN 978-5-9704-3528-1.