B-hujayralar nima

B-limfotsitlarda immunologik xotira mexanizmining prinsipial sxemasi

B-limfotsitlar (B-hujayralar; nomi bursa fabricii deb ataluvchi, ular ilk bor aniqlangan qushlar organidan kelib chiqqan) — limfotsitlarning shunday funksional turiki, ular gumoral immunitetni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Antigen bilan uchrashganda yoki T-hujayralar tomonidan rag‘batlantirilganda ayrim B-limfotsitlar plazmatik hujayralarga aylanib, antitanalar ishlab chiqarish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Boshqa faollashgan B-limfotsitlar esa xotira B-hujayralariga aylanadi. Antitana ishlab chiqarishdan tashqari, B-hujayralar ko‘plab boshqa vazifalarni ham bajaradi: antigenni taqdim etuvchi hujayralar sifatida faoliyat ko‘rsatadi, shuningdek, quyidagilarni ham ishlab chiqaradi: sitokinlar va ekzosomalar.

Inson embrionlarida va boshqa sutemizuvchilarning embrionlarida B-limfotsitlar jigarda va suyak ko‘migida mavjud o‘zak hujayralardan hosil bo‘ladi, voyaga yetgan sutemizuvchilarda esa faqat suyak ko‘migida hosil bo‘ladi. Differensiatsiyalanish B-limfotsitlarda bir necha bosqichda kechadi; har bir bosqich muayyan oqsil markerlarining mavjudligi va genetik qayta tuzilish darajasi bilan tavsiflanadi. Qayta tuzilishga uchraydigan genlar immunoglobulinlarga tegishlidir.

B-limfotsitlarning me’yordan ortiq faolligi quyidagi kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin: autoimmun va allergik kasalliklar.

B-limfotsitlarning differensiatsiyalanishi

B-limfotsitlar plyuripotent qon yaratuvchi o‘zak hujayralardan kelib chiqadi; bu hujayralardan barcha qon hujayralari ham hosil bo‘ladi. O‘zak hujayralar muayyan mikromuhitda joylashadi; bu muhit ularning yashab qolishi, o‘zini yangilashi yoki zarurat tug‘ilganda differensiatsiyalanishini ta’minlaydi. Mikromuhit o‘zak hujayraning qaysi yo‘nalishda (eritroid, miyeloid yoki limfoid) rivojlanishini belgilaydi.

B-limfotsitlarning differensiatsiyalanishi shartli ravishda ikki bosqichga bo‘linadi: antigenga bog‘liq bo‘lmagan (bu bosqichda genlar immunoglobulinlar sintezini ta’minlash uchun qayta tuziladi hamda ularning ekspressiyasi amalga oshadi) hamda antigenga bog‘liq (bu bosqichda faollashish, proliferatsiya va differensiatsiyalanish orqali plazmatik hujayralar hosil bo‘ladi). Yetilayotgan B-limfotsitlarning quyidagi oraliq shakllari farqlanadi:

  • B-hujayralarning ilk ajdod hujayralari — immunoglobulinlarning og‘ir va yengil zanjirlarini sintez qilmaydi; ularda IgH va IgL genlari dastlabki (germinal) holatda bo‘ladi, biroq yetilgan pre-B-hujayralar bilan umumiy antigen markeri mavjud.
  • Erta pro-B-hujayralar — IgH genlarida D-J qayta tuzilishi sodir bo‘lgan hujayralar.
  • Kechki pro-B-hujayralar — IgH genlarida V-DJ qayta tuzilishi sodir bo‘lgan hujayralar.
  • Yirik pre-B-hujayralar — IgH genlari VDJ shaklida qayta tuzilgan; sitoplazmada μ sinfiga mansub og‘ir zanjirlar mavjud; ekspressiyalanadigan retseptor — pre-B-hujayra retseptori.
  • Kichik pre-B-hujayralar — IgL genlarida V-J qayta tuzilishi sodir bo‘lgan; sitoplazmada μ sinfiga mansub og‘ir zanjirlar mavjud.
  • Kichik yetilmagan B-hujayralar — IgL genlari VJ shaklida qayta tuzilgan; og‘ir va yengil zanjirlarni sintez qiladi; membranada quyidagi immunoglobulinlar ekspressiyalanadi (B-hujayra retseptori).
  • Yetilgan B-hujayralarda sintezi boshlanadigan immunoglobulin — IgD.

B-hujayralar suyak ko‘migidan ikkilamchi limfoid a’zolarga (taloq va limfa tugunlari) o‘tadi. U yerda ular yanada yetiladi, antigen taqdimoti, proliferatsiya va plazmatik hujayralar hamda xotira B-hujayralariga differensiatsiyalanish jarayonlari kechadi.

B-hujayralar

B-limfotsit, gematoksilin va eozin bilan bo‘yalgan, optik mikroskopda olingan tasvir

Barcha B-hujayralar membranadagi immunoglobulinlarni ekspressiyalashi antigen ta’sirida klonal tanlanish sodir bo‘lishiga imkon beradi. Yetilish, antigen bilan rag‘batlantirilish va proliferatsiya davomida B-hujayralarning markerlari tarkibi sezilarli o‘zgaradi. Yetilish jarayonida B-hujayralar IgM va IgD sintezidan IgG, IgA, IgE sinteziga o‘tadi (shu bilan birga hujayralar IgM va IgD ni ham sintez qilish qobiliyatini saqlab qoladi — bir vaqtda uchtagacha sinf). Antitanalar izotiplari sintezi o‘zgarganda ularning antigenga xosligi saqlanib qoladi. Yetilgan B-limfotsitlarning quyidagi turlari farqlanadi:

  • Asosiy B-hujayralar («naiv» B-limfotsitlar deb ham ataladi) — antigen bilan hali uchrashmagan, faollashmagan B-limfotsitlardir. Ularda Goll tanachalari yo‘q, sitoplazmada tarqoq monoribosomalar joylashgan. Ular polispetsifik bo‘lib, ko‘plab antigenlarga nisbatan kuchsiz yaqinlikka ega.
  • Xotira B-hujayralari — T-hujayralar bilan hamkorlik natijasida qaytadan kichik limfotsit bosqichiga o‘tgan faollashgan B-limfotsitlardir. Ular B-hujayralarning uzoq yashovchi kloni bo‘lib, ayni antigen qayta kirganda tezkor immun javobni va ko‘p miqdorda immunoglobulin ishlab chiqarilishini ta’minlaydi. Bu hujayralar antigen ta’siri tugaganidan keyin ham immun tizimiga uni ko‘p yillar davomida «eslab qolish» imkonini bergani uchun xotira hujayralari deb ataladi. Xotira B-hujayralari uzoq muddatli immunitetni ta’minlaydi.
  • Plazmatik hujayralar — antigen ta’sirida faollashgan B-hujayralarning differensiatsiyalanishi yakunida hosil bo‘ladi. Boshqa B-hujayralardan farqli ravishda, ular membranasida antitanalar kam bo‘ladi va eruvchan antitanalarni ajratib chiqarishga qodir. Ular yadrosi markazdan chetroqda joylashgan, sintez apparati yaxshi rivojlangan yirik hujayralardir — donador endoplazmatik retikulum deyarli butun sitoplazmani egallaydi, Golji apparati ham yaxshi rivojlangan. Ularning umri qisqa (2—3 kun) va immun javobni keltirib chiqargan antigen bo‘lmaganda tezda yo‘q qilinadi.

B-hujayra markerlari

B-hujayralarning o‘ziga xos belgisi — hujayra yuzasida IgM va IgD sinflariga mansub, membranaga birikkan antitanalar mavjudligidir. Immunoglobulinlar boshqa sirt molekulalari bilan birgalikda antigenni tanib oluvchi retseptor kompleksini  — antigenni aniqlash uchun mas’ul bo‘lgan B-hujayra retseptorini hosil qiladi. B-limfotsitlar yuzasida, shuningdek, II sinf MHC antigenlari joylashgan; ular T-hujayralar bilan o‘zaro ta’sir uchun muhim. Bundan tashqari, B-limfotsitlarning ayrim klonlarida T-hujayralar bilan umumiy bo‘lgan CD5 markeri mavjud. Komplement tizimi tarkibiy qismlari — C3b (Cr1, CD35) va C3d (Cr2, CD21) retseptorlari B-hujayralarning faollashishida muayyan rol o‘ynaydi. CD19, CD20 va CD22 markerlaridan B-limfotsitlarni aniqlash uchun foydalaniladi. B-limfotsitlar yuzasida aniqlangan boshqa retseptorlar — Fc-retseptorlar.

B-hujayralarning faollashishi

Antigenni taqdim etuvchi hujayralar (makrofaglar, Kupfer hujayralari, follikulyar dendrit hujayralar, interdigitatsiyalanuvchi dendrit hujayralar va boshqalar) patogenni qayta ishlagach, ko‘p o‘tmay, epitoplarni MHC II oqsillari yordamida hujayra yuzasiga chiqaradi va shu yo‘l bilan ularni T-hujayralar uchun mavjud qiladi. T-yordamchi hujayra o‘zining T-hujayra retseptori yordamida epitop—MHC II kompleksini tanib oladi. Faollashgan T-yordamchi hujayra sitokinlar ajratib chiqaradi; ular antigenni taqdim etish funksiyasini kuchaytiradi. Shuningdek, u B-limfotsitlarni faollashtiradigan, ularning faollashishi va proliferatsiyasini qo‘zg‘atadigan sitokinlarni ham ajratadi. B-limfotsitlar retseptor vazifasini bajaruvchi membranaga birikkan antitanalar yordamida o‘ziga xos antigenga bog‘lanadi va T-yordamchi hujayradan kelgan signallarga qarab ko‘payib, antitana sintezlovchi plazmatik hujayralarga differensiatsiyalanadi yoki xotira B-hujayralariga aylanadi. Bu uch hujayrali tizimdagi o‘zaro ta’sir natijasi antigenning sifati va miqdoriga bog‘liq. Ta’riflangan mexanizm fagotsitar qayta ishlashga nisbatan chidamsiz bo‘lgan polipeptid antigenlarga, ya’ni timusga bog‘liq antigenlarga xos. Timusga bog‘liq bo‘lmagan antigenlar yuqori polimerlanish darajasi, ko‘p takrorlanadigan epitoplar, fagotsitar parchalanishga nisbatan chidamlilik hamda mitogen xususiyatlari bilan ajralib turadi. Bunday antigenlarda T-yordamchi hujayra ishtiroki talab qilinmaydi: B-limfotsitlar antigenning o‘z mitogen faolligi hisobiga faollashadi va ko‘payadi.

B-limfotsitlarning antigen taqdimotidagi roli

B-hujayralar membranasidagi immunoglobulinlarni ularga bog‘langan antigen bilan birga hujayra ichiga olishi, so‘ng antigen bo‘laklarini II sinf MHC molekulalari bilan kompleks holida taqdim etishi mumkin. Antigen konsentratsiyasi past bo‘lganda va ikkilamchi immun javob vaqtida B-hujayralar asosiy antigen taqdim etuvchi hujayralar vazifasini bajarishi mumkin.

B-1 va B-2 hujayralar

B-hujayralarning ikki subpopulyatsiyasi ajratiladi: B-1 va B-2. B-2 subpopulyatsiyasiga yuqorida bayon etilgan odatdagi B-limfotsitlar kiradi. B-1 — odam va sichqonlarda aniqlangan, son jihatdan nisbatan kichik B-hujayralar guruhidir. Ular jami B-hujayralarning taxminan 5 % ini tashkil etishi mumkin. Bunday hujayralar embrional davrda paydo bo‘ladi. Ular yuzasida IgM va oz miqdorda IgD ekspressiyalanadi (yoki IgD umuman ekspressiyalanmaydi). Ushbu hujayralarning markeri CD5 hisoblanadi, biroq u hujayra yuzasining majburiy tarkibiy qismi emas. Embrional davrda B-1 hujayralar suyak ko‘migidagi o‘zak hujayralardan hosil bo‘ladi. Butun hayot davomida B-1-limfotsitlar zaxirasi maxsus ajdod hujayralarning faolligi tufayli saqlanadi va suyak ko‘migidan kelib chiqadigan hujayralar hisobiga to‘ldirilmaydi. Ajdod hujayra hali embrional davrda qon yaratuvchi to‘qimadan o‘z anatomik joyiga — qorin va plevra bo‘shliqlariga ko‘chib o‘tadi. Demak, B-1-limfotsitlarning yashash joyi to‘siqlarga yaqin tana bo‘shliqlaridir.

B-1-limfotsitlar o‘zlari ishlab chiqaradigan antitanalarning antigenga xosligi jihatidan B-2-limfotsitlardan sezilarli farq qiladi. B-1-limfotsitlar sintez qiladigan antitanalarda immunoglobulin molekulalarining o‘zgaruvchan sohalari xilma-xilligi katta emas; aksincha, ular taniydigan antigenlar doirasi cheklangan. Bu antigenlar, asosan, bakteriya hujayra devorlarining eng ko‘p uchraydigan birikmalaridir. Barcha B-1-limfotsitlar go‘yo uncha ixtisoslashmagan, ammo aniq yo‘nalishga ega (antibakterial) bitta klondir. B-1-limfotsitlar ishlab chiqaradigan antitanalar deyarli faqat IgM sinfiga mansub: B-1-limfotsitlarda immunoglobulinlar sinfini almashtirish mexanizmi deyarli mavjud emas. Shunday qilib, B-1-limfotsitlar — to‘siqlarga yaqin bo‘shliqlardagi bakteriyalarga qarshi «chegara qo‘riqchilari» bo‘lib, keng tarqalgan yuqumli mikroorganizmlar to‘siqlardan o‘tib kirganda tezkor javob qaytarishga mo‘ljallangan. Sog‘lom odamning qon zardobidagi immunoglobulinlarning asosiy qismi aynan B-1-limfotsitlar tomonidan sintez qilinadi, ya’ni ular antibakterial vazifani bajaradigan, nisbatan keng antigen doirasini taniydigan immunoglobulinlardir.

Adabiyotlar

  • A. Royt, J. Bryusstoff, D. Meyl. Immunologiya — M.: Mir, 2000 — ISBN 5-03-003362-9
  • Immunologiya (3 jildda) / U. Pol tahriri ostida. — M.: Mir, 1988