Hayvonlar va o‘simliklarni klonlash

Klonlash (ingl. cloning, qadimgi yunoncha κλών — «shoxcha», «novda», «avlod» degan ma’nolardan) — eng umumiy ma’noda biror obyektni zarur bo‘lgan miqdorda aynan takror hosil qilishdir. Klonlash natijasida olingan obyektlar (ularning har biri va barchasi birgalikda) klon deb ataladi.

Umumiy ma’lumotlar

Hayvonlar va o‘simliklarning tabiiy klonlanishi ko‘pincha jinssiz va vegetativ ko‘payish, shuningdek, meyozsiz partenogenez natijasida yuz beradi.

Sun’iy hayvonlar va o‘simliklarni klonlash — XX asr oxiri — XXI asr boshlarida paydo bo‘lgan inson faoliyatining yangi turi bo‘lib, mavjud biologik organizmlarni qayta hosil qilish va yangilarini yaratishga qaratilgan. U genomni o‘rganish va uning tuzilishiga aralashishni nazarda tutadi hamda ko‘plab amaliy (ilmiy bo‘lmagan) vazifalarni hal qilishni maqsad qiladi.

«Klon» va «klonlash» atamalari dastlab mikrobiologiyada va seleksiyada, keyinchalik esa genetikada qo‘llangan. Genetika sohasidagi yutuqlar tufayli bu atamalar keng iste’molga kirgan. Ularning ommalashishiga kinematografiya va adabiyot ham katta hissa qo‘shgan.

Shuni yodda tutish kerakki, tabiiy yoki sun’iy klonlash orqali hayvon yoxud o‘simlikni mutlaqo aynan takror hosil qilib bo‘lmaydi. Yangi organizm har qanday holatda ham ona organizmdan somatik mutatsiyalar, irsiy materialdagi epigenetik o‘zgarishlar, atrof-muhitning fenotipga ta’siri hamda ontogenez jarayonida yuzaga keladigan tasodifiy og‘ishlar tufayli farq qiladi.

Ahamiyati

Oldindan belgilangan xususiyatlarga ega hayvonlar va o‘simliklarni yaratish doimo nihoyatda jozibador bo‘lgan. Chunki bu organizmlarning o‘ziga xos, juda foydali, kasalliklarga, iqlim sharoitlariga chidamli, yetarli miqdorda nasl beradigan, kerakli miqdorda go‘sht, sut, meva, sabzavot va boshqa mahsulotlar yetishtiradigan turlarini yaratish imkonini anglatardi. Klonlash texnologiyasidan foydalanish noyob tarzda fenotipik va genetik jihatdan bir xil organizmlarni olish imkonini beradi. Bunday organizmlardan biotibbiyot va qishloq xo‘jaligi oldida turgan turli nazariy va amaliy masalalarni hal qilishda foydalanish mumkin. Xususan, klonlash differensiatsiyalangan hujayralarning totipotentligini, organizmlarning rivojlanishi va qarish jarayonlarini, shuningdek, hujayralarning xavfli o‘smaga aylanishini o‘rganishga yordam berishi mumkin. Klonlash texnologiyasi tufayli genetik seleksiyani tezlashtirish hamda mahsuldorlik ko‘rsatkichlari juda yuqori bo‘lgan hayvonlarni ko‘p nusxada ko‘paytirish kutilmoqda. Transgenez bilan birga qo‘llanganda, hayvonlarni klonlash turli kasalliklarni davolash uchun qimmatli biologik faol oqsillarni hayvonlar va insonlar uchun ishlab chiqarishda qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi. Hayvonlarni klonlash dori vositalarini bir xil genetik tuzilishga ega organizmlarda sinovdan o‘tkazishga ham imkon berishi mumkin.

O‘simliklarni klonlash

O‘simliklarni klonlash (bu jarayon uchun «in vitro sharoitida to‘qima yetishtirish», «o‘simliklarni klonal mikroko‘paytirish» atamalari ko‘proq qo‘llanadi) butun o‘simlikni kallusdan regeneratsiya qilish yo‘li bilan amalga oshiriladi. Buning uchun ozuqa muhitida sitokininlar va auksinlarning o‘zaro nisbati o‘zgartiriladi. Dastlabki kallusni olish uchun o‘simlikning deyarli barcha hujayra va to‘qimalaridan foydalanish mumkin (faqat o‘lim oldi holatidagi hujayralar bundan mustasno), chunki o‘simlik hujayralari dedifferensiatsiyalanishga ozuqa muhitida fitogormonlarning ma’lum konsentratsiyalarida qodir. Biroq bu maqsadda ko‘pincha meristema hujayralari tanlanadi, chunki ularning differensiatsiyalanish darajasi past bo‘ladi. Kallus hosil qilish uchun ozuqa muhitida auksin (hujayralarni dedifferensiatsiyalash uchun) va sitokinin (hujayra bo‘linishini rag‘batlantirish uchun) bo‘lishi shart. Kallus kulturasi olingach, uni qismlarga ajratish va har bir qismidan butun o‘simlikni qayta tiklash mumkin. Kallus shaklsiz, differensiatsiyalanmagan hujayralar massasi bo‘lgani uchun regeneratsiya jarayonida fitogormonlar konsentratsiyasini o‘zgartirib, morfogenezni qo‘zg‘atish kerak. O‘simliklarni klonlash virussiz ekish materialini (hujayralar manbai sifatida apikal meristema ishlatilganda), o‘simliklarni (jumladan, noyob va yo‘qolib borayotgan turlarni) juda tez va katta miqyosda ko‘paytirish imkonini beradi. Shuningdek, changdonlardan klonlash va keyinchalik diploidlikni tiklash orqali barcha gomozigot holatdagi genlarga ega o‘simliklarni olish mumkin. Ulardan keyingi seleksiya ishlarida foydalaniladi. Shuningdek, sun’iy ozuqa muhitida o‘simlik protoplastlarini yetishtirish mumkin; ba’zi hollarda ulardan butun o‘simlikni qayta tiklashga erishiladi. Protoplastlar transgenez uchun qulay, chunki ularda hujayra devori bo‘lmaydi va ular boshqa hujayralar bilan qo‘shila oladi).

Ayrim orxideyalarga, ya’ni alohida o‘simlik yoki madaniy navga, agar u o‘z turiga (yoki duragayiga) xos bo‘lgan juda yaxshi sifatlar bilan ajralib tursa, norasmiy nom — klon nomi berilishi mumkin. Masalan: × Laeliocattleya Hsin Buu Lady 'Red Beauty'.

Hayvonlarni klonlash

Dastlabki bosqichlar

  • 1826-yil — sutemizuvchilar tuxum hujayrasini rossiyalik embriolog Karl Ber kashf etdi.
  • 1883-yil — urug‘lanishda (pronukleuslarning qo‘shilishining) mohiyatini nemis sitologi Oskar Gertvig aniqladi.
  • 1943-yil — «Science» jurnalida tuxum hujayrasi «probirkada» muvaffaqiyatli urug‘lantirilgani haqida xabar berildi.
  • 1945-yil — sovet embriologi G. V. Lopashov tomonidan hayvonlarda (amfibiyalarda) birinchi marta hujayra yadrosining ko‘chirib o‘tkazilishi.
  • 1962-yil — Oksford universiteti zoologiya professori Jon Gerdon tirnoqli qurbaqalarni klonladi (yanada ishonchli tajribalar 1970-yilda o‘tkazilgan).
  • 1978-yil — Angliyada Luiza Braun dunyoga kelishi; u «probirkada» urug‘lantirish natijasida tug‘ilgan birinchi bola edi.
  • 1985-yil, 4-yanvar — qiz farzandni missis Kotton dunyoga keltirdi. U Shimoliy Londondagi klinikalardan birida farzand ko‘rgan dunyodagi birinchi surrogat ona edi (qizaloq missis Kottonning o‘z tuxum hujayrasidan urug‘lantirilmagan).
  • 1987-yil — SSSRda Boris Nikolayevich Veprintsev laboratoriyasida elektr stimulyatsiyasi orqali hujayralarni qo‘shish usuli yordamida embrion hujayrasidan sichqon klonlanishi (L. M. Chaylaxyan va boshqalar).
  • 1987-yil — Jorj Vashington universiteti mutaxassislari tomonidan maxsus ferment yordamida inson embrioni hujayralarining ajratilishi va o‘ttiz ikki hujayrali (blastomer) bosqichgacha klonlanishi.

Amfibiyalarni klonlash (J. Gerdon)

Hayvonlarni klonlash bo‘yicha dastlabki muvaffaqiyatli tajribalar 1960-yillarda ingliz embriologi J. Gerdon (J. Gurdon) tomonidan tirnoqli qurbaqa ustida o‘tkazilgan. Yadro ko‘chirib o‘tkazish uchun itbaliqlarning ichak hujayralari yadrolaridan foydalanilgan. Bu tajribalar tanqid qilingan, chunki itbaliqlar ichagida dastlabki jinsiy hujayralar saqlanib qolgan bo‘lishi mumkin edi. 1970-yilda tuxum hujayrasi yadrosini voyaga yetgan qurbaqaning somatik hujayrasidan olingan va genetik belgilangan yadro bilan almashtirish natijasida itbaliqlar va voyaga yetgan qurbaqalar hosil bo‘lgan. Bu voyaga yetgan organizmning somatik hujayrasi yadrosini yadrosi olib tashlangan (enukleatsiya qilingan) ootsitga ko‘chirib o‘tkazish, differensiatsiyalangan hujayra yadrosi donori bo‘lgan organizmning genetik nusxalarini yaratish imkonini ko‘rsatdi. Tajriba natijalari embrional differensiatsiya jarayonida genomning o‘zgarishlari, hech bo‘lmaganda amfibiyalarda qaytar bo‘lishi mumkinligini tasdiqladi.

Sutemizuvchilarni klonlash

Dolli laqabli qo‘yni klonlash.

Sutemizuvchilarni klonlash tajribaviy usulda tuxum hujayralari (ootsitlar) va hayvonlarning somatik hujayra yadrolari ustida hujayraviy manipulyatsiyalarni in vitro va in vivo sharoitlarida o‘tkazish orqali amalga oshirilishi mumkin. Voyaga yetgan hayvonni klonlashda differensiatsiyalangan hujayradan olingan yadro o‘z yadrosi oldindan olib tashlangan urug‘lanmagan tuxum hujayraga (enukleatsiya qilingan tuxum hujayraga) ko‘chirib o‘tkaziladi. So‘ngra qayta shakllantirilgan tuxum hujayra qabul qiluvchi onaning tuxum yo‘liga joylashtiriladi. Biroq uzoq vaqt davomida yuqoridagi usul bilan sutemizuvchilarni klonlashga bo‘lgan barcha urinishlar natijasiz tugagan. Dastlabki muvaffaqiyatli tajribalardan birini 1987-yilda sovet tadqiqotchilari oddiy uy sichqonida amalga oshirishgan. Buning uchun ular yadrosi olib tashlangan zigota bilan yadroli sichqon embrioni hujayrasini elektroporatsiya usulida qo‘shishgan.

Bu muammoni hal qilishga shotlandiyalik tadqiqotchilarning Roslin instituti va «PPL Therapeuticus» kompaniyasi (Shotlandiya) hamda Yan Vilmut (Wilmut) rahbarligidagi tadqiqotchilar guruhi katta hissa qo‘shgan. 1996-yilda ular qo‘y homilasi fibroblastlaridan olingan yadrolarni yadrosi olib tashlangan ootsitlarga ko‘chirish natijasida qo‘zilar muvaffaqiyatli tug‘ilgani haqidagi maqolalarni chop etishdi. Hayvonlarni klonlash masalasi 1996-yilda Vilmut guruhi tomonidan qo‘y (laqabi Dolli) dunyoga kelganida uzil-kesil hal bo‘ldi. U voyaga yetgan somatik hujayra yadrosidan yaratilgan birinchi sutemizuvchi bo‘ldi: ootsitning o‘z yadrosi voyaga yetgan, sut berayotgan qo‘yning sut bezi epiteliy hujayralari kulturasidan olingan yadro bilan almashtirilgan edi. Keyinchalik hayvonlarning voyaga yetgan somatik hujayralari yadrolaridan foydalanib turli sutemizuvchilarni klonlash bo‘yicha muvaffaqiyatli tajribalar o‘tkazildi (sichqon, echki, cho‘chqa, sigir), shuningdek, bir necha yil muzlatib saqlangan o‘lik hayvonlarning hujayralari ham ishlatildi. Hayvonlarni klonlash texnologiyasining paydo bo‘lishi katta ilmiy qiziqish bilan birga ko‘plab mamlakatlardagi yirik biznes vakillarining ham e’tiborini tortdi. Bunday ishlar Rossiyada ham olib borilmoqda, ammo maqsadli tadqiqot dasturi yo‘q. Umuman olganda, hayvonlarni klonlash texnologiyasi hali rivojlanish bosqichida. Shu yo‘l bilan olingan ko‘plab organizmlarda turli patologiyalar kuzatiladi; ular homila ona qornidayoq nobud bo‘lishiga yoki tug‘ilgandan keyin darhol o‘lishiga olib keladi. Shunga qaramay, 2007-yildagi qo‘ylarni klonlash tajribalarida har 5 ta embriondan bittasi tirik qolgan (Dollini yaratish uchun esa 277 ta urinish talab qilingan).

2004-yilda AQSHda mushuklarni tijorat maqsadida klonlash boshlandi. 2008-yil aprelida esa janubiy koreyalik bojxonachilar somatik hujayralaridan foydalanib, Koreyadagi eng yaxshi izquvar it — kanadalik labrador-retriver zotidagi itdan klonlangan yetti kuchukchani tarbiyalashga kirishdi. Janubiy koreyalik olimlarning hisoblashicha, klonlangan kuchukchalarning 90 foizi bojxona xizmati talablariga javob beradi, oddiy kuchukchalarning esa 30 foizidan kamrog‘i kasbiy yaroqlilik sinovlaridan o‘tadi.

Xitoyning «BGI» kompaniyasi tibbiy tadqiqotlar uchun hayvonlarni sanoat miqyosida klonlamoqda. Kelajakda shu usul yordamida cho‘chqalarda yetishtiriladigan zaxira a’zolarni odamlarga transplantatsiya qilish mo‘ljallanmoqda.

Hozirga qadar sutemizuvchilarning 20 dan ortiq turi somatik hujayra yadrolarini bir tur ichida yoki turli turlar o‘rtasida ko‘chirish (SCNT) yordamida klonlangan:

  1. Cho‘chqalar (Sus scrofa domesticus);
  2. Qo‘ylar (Ovis aries);
  3. Echkilar (Capra aegagrus hircus);
  4. Qoramollar (Bos taurus taurus);
  5. Otlar (Equus ferus caballus);
  6. Xachirlar (ot duragaylari: Equus asinus × Equus ferus caballus);
  7. Bir o‘rkachli tuyalar (Camelus dromedarius);
  8. Ikki o‘rkachli tuyalar (Camelus bactrianus ferus);
  9. Suv buyvollari (Bubalus bubalis);
  10. Quyonlar (Oryctolagus cuniculus);
  11. Uy mushuklari (Felis silvestris catus);
  12. Uy itlari (Canis lupus familiaris);
  13. Sichqonlar (Mus musculus musculus);
  14. Kalamushlar (Rattus norvegicus domestica);
  15. Xonaki sassiqko‘zanlar (Mustela putorius furo);
  16. Muflon (Ovis aries/ammon musimon);
  17. Gaur (Bos gaurus);
  18. Bug‘u (Cervus elaphus);
  19. Pireney tog‘ echkisi (bukardo; Capra pyrenaica pyrenaica);
  20. Afrika yovvoyi mushugi (Felis silvestris lybica);
  21. Qum mushugi (Felis margarita margarita);
  22. Kulrang bo‘ri (Canis lupus lupus);
  23. Koyot (Canis latrans);
  24. Qisqichbaqaxo‘r makaka maymuni/makakasi (Macaca fascicularis).

Yadroni ko‘chirib o‘tkazmasdan klonlash

2009-yilda chop etilgan tadqiqotda tetraploid komplementatsiya usuli yordamida birinchi marta induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralar (iPSC) butun organizmni, jumladan, uning jinsiy hujayralarini ham hosil qila olishi ko‘rsatildi. Sichqon terisi fibroblastlaridan retrovirus vektori orqali transformatsiya qilish yo‘li bilan olingan iPS hujayralari ayrim hollarda sog‘lom, ko‘payishga qodir voyaga yetgan sichqonlarni vujudga keltirdi. Shu tariqa birinchi marta tuxum hujayrasidan kelgan genetik material aralashmagan klon hayvonlar olindi (odatiy klonlashda mitoxondrial DNK naslga qabul qiluvchi tuxum hujayradan o‘tadi).

Yo‘qolib ketgan turlarni qayta tiklash maqsadida klonlash

Klonlash yordamida yo‘qolib ketgan hayvonlarning tabiiy populyatsiyalarini qayta tiklash mumkin. Muayyan muammo va qiyinchiliklarga qaramay, bu yo‘nalishda dastlabki natijalar allaqachon olingan.

Pireney tog‘ echkisini klonlash

2003-yilda Ispaniyada Pireney tog‘ echkisining yo‘qolib ketgan bukardo kenja turiga mansub klonlangan uloq tug‘ilgan (Capra pyrenaica pyrenaica). Bu haqdagi xabar «Theriogenology» jurnalining yanvar sonida e’lon qilingan.

Pireney tog‘ echkisining ushbu kenja turi 2000-yilga kelib butunlay yo‘qolgan (buning aniq sabablari noma’lum). Uning so‘nggi vakili — Seliya (Celia) ismli urg‘ochi echki 2000-yilda nobud bo‘lgan. Ammo bundan oldin, 1999-yilda, Aragon qishloq xo‘jaligi tadqiqotlari va texnologiyalari markazi (CITA) xodimi Xose Folch (Jose Folch) Seliyadan tahlil qilish va suyuq azotda saqlash uchun teri hujayralarining bir nechta namunasini olgan edi. Bu genetik material yo‘qolib ketgan kenja turni klonlash bo‘yicha ilk urinishda ishlatilgan.

Tajriba o‘tkazgan olimlar bukardo DNKsini o‘z genetik materiali olib tashlangan xonaki echki tuxum hujayralariga ko‘chirib o‘tkazishgan. Hosil bo‘lgan embrionlar surrogat onalarga — ispan tog‘ echkisining boshqa kenja turlari urg‘ochilariga yoki xonaki va yovvoyi echkilarni chatishtirish natijasida olingan duragay urg‘ochilarga joylashtirilgan. Shu tariqa 439 ta embrion hosil qilinib, ulardan 57 tasi surrogat onalarning bachadoniga implantatsiya qilingan. Jami yettita muolajadan keyin homiladorlik yuz bergan va faqat bitta echki bukardo urg‘ochisini tuqqan. Biroq uloq tug‘ilgandan yetti daqiqa o‘tib nafas olish tizimidagi muammolar sababli nobud bo‘lgan.

Klonlashning muvaffaqiyatsiz tugashi va klonlangan uloqning nobud bo‘lishiga qaramay, ko‘plab olimlar bu yondashuv yo‘qolib ketish arafasida turgan turlarni saqlab qolishning yagona yo‘li bo‘lishi mumkin, deb hisoblaydi. Bu esa xavf ostidagi yoki yaqinda yo‘qolib ketgan turlarni muzlatilgan to‘qimalardan foydalanib qayta tiklash mumkinligiga umid uyg‘otmoqda.

Bantenglarni klonlash

2004-yilda ikki banteng — Janubi-Sharqiy Osiyoda yashagan yovvoyi buqa klonlari dunyoga keldi. Ular 20 yildan ko‘proq avval o‘lgan hayvonlarning hujayralaridan klonlangan edi. Ikkala banteng San-Diyegodagi noyob «muzlatilgan hayvonot bog‘i» materiallaridan yaratilgan; bu kolleksiya odamlar klonlash mumkinligini bilishidan ham oldin tashkil etilgan. Klonlashni amalga oshirgan AQSHning «Advanced Cell Technology» kompaniyasi bu tajribada 1980-yilda nasl qoldirmay nobud bo‘lgan hayvonlarning hujayralari ishlatilganini ma’lum qilgan.

Bantenglar genetik materialini oddiy xonaki sigirlarning yadrosi olib tashlangan tuxum hujayralariga ko‘chirish orqali klonlangan. 16 ta embriondan faqat ikkitasi tug‘ilishgacha yetib kelgan.

Imperator qizilishtoni

Oxirgi marta imperator qizilishtoni Meksikada 1958-yilda kuzatilgan. O‘shandan beri ornitologlar bu populyatsiyaning izlarini qidirib kelishadi, ammo natija bo‘lmagan. Taxminan o‘n yil avval bu qush hali ham sayyoramizda yashayotgani haqida mish-mishlar tarqalgan, biroq ular ham tasdiqlanmagan.

Shunga qaramay, muzeylarda bu qushning tulumlari saqlanib qolgan. Darvin muzeyi ilmiy xodimi Igor Fadeyevning fikricha, dunyoning turli mamlakatlaridagi barcha tulumlardan DNK ajratib olishga erishilsa, qizilishtonni qayta tiklash mumkin bo‘ladi. Bugungi kunda dunyo muzeylarida imperator qizilishtonining atigi o‘nta tulumi qolgan.

Agar loyiha muvaffaqiyatli yakunlansa, yaqin kelajakda sayyoramizda imperator qizilishtoni yana paydo bo‘lishi mumkin. Davlat Darvin muzeyida molekulyar biologiyaning eng yangi usullari yordamida bu qushlarning DNKsini ajratib olish va qayta hosil qilish mumkinligiga ishonishadi.

Dodo

2006-yil iyun oyida niderlandiyalik olimlar Mavrikiy orolida yaxshi saqlangan dodo — tarixan nisbatan yaqinda (XVII asrda) yo‘qolib ketgan, ucha olmaydigan qushning qoldiqlarini topishdi. Ilgari ilm-fanda bu qushning shunday qoldiqlari yo‘q edi. Endi esa ushbu qush turini «qayta tiriltirish» imkoniyatiga ma’lum umid paydo bo‘ldi.

Ulkan qushlarni klonlash

Oksford universiteti olimlari o‘tkazgan tadqiqotlar yo‘qolib ketgan ulkan qushlarni klonlash rejalarini shubha ostiga qo‘ydi. Yo‘qolib ketgan qushlar qoldiqlaridan DNK bo‘laklarini ajratib olgan olimlar ularning genetik materiali shu qadar buzilganini aniqlashdiki, hozirgi texnologiyalar bilan to‘liq klonlashni amalga oshirishning iloji yo‘q. Tadqiqotlar bir necha asr oldin yo‘qolib ketgan Yangi Zelandiya moa qushini, shuningdek, Madagaskar epiornisini (filqushni) qayta tiklashga qaratilgan edi.

Muzeylarda saqlangan to‘qima parchalaridan DNK namunalari olingan. Biroq olimlar klonlash uchun yetarlicha uzun DNK zanjirini ololmagan. Shunga qaramay, ayrim olimlar yaqin yillarda yo‘qolgan DNK bo‘laklarini yaqin qarindosh turlarning DNK parchalarini «yamoq» sifatida qo‘shish orqali tiklash texnologiyasi ishlab chiqiladi, deb hisoblaydi.

Keyinroq Avstraliyadagi Merdok universiteti xodimi Maykl Byuns (Michael Bunce) boshchiligidagi tadqiqotchilar guruhi qazilma tuxum po‘choqlaridan DNKni ajratib olishning samarali usulini ishlab chiqdi. Bu usul yoshi 19 000 yilgacha bo‘lgan moa va epiornis tuxumlari po‘choqlarida ham samarali ekanini ko‘rsatdi. Bu esa qadimda yo‘qolib ketgan ulkan qushlarni klonlash rejalarini yanada haqiqatga yaqinlashtiradi.

Mamontni klonlash

2014-yil oktabr oyi o‘rtalarida AQSHdagi Garvard universiteti olimi Jorj Cherch (George Church) laboratoriyasi mamontlarni «qayta tiriltirish» loyihasi boshlanganini e’lon qildi. Mamontlarni qayta tiklash imkoniyati 2012-yilda genomni «qayta yozish»ga imkon beradigan inqilobiy CRISPR/CAS texnologiyasi paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Bu texnologiya sutemizuvchilar DNKsidagi istalgan genlarni aniq nishonga olib o‘zgartirish yoki olib tashlash imkonini beradi. Cherch va uning hamkasblari shu usul yordamida mamontga xos deb hisoblangan belgilar — kichik quloqlar, qalin teriosti yog‘ qatlami, uzun jun va qo‘ng‘ir rang uchun mas’ul bo‘lishi mumkin bo‘lgan genlarni fil terisi hujayralari genomiga muvaffaqiyatli kiritishdi. Hujayralar bu o‘zgarishdan keyin tirik qoldi. Endi olimlar ularni qanday qilib haqiqiy teri to‘qimasiga aylantirish mumkinligini o‘rganmoqda.

2015-yil mart oyida amerikalik genetiklar muzlik davrida yashagan mamontlarning DNK parchalaridan ajratib olingan genlarning bir qismini ilk bor oddiy Afrika fili hujayrasi genomiga muvaffaqiyatli kiritib, bunday hujayralarni ko‘paytirishga erishgani ma’lum qilindi. Shu tariqa genetiklar mamontni qayta tiklash yoki mamontga o‘xshash filni yaratish yo‘lidagi birinchi qadamni tashladi. (Batafsil: «Yo‘qolib ketgan hayvonlarni klonlash imkoniyatlari» bo‘limi, «Pleystotsen bog‘i»).

2015-yil may oyida «Current Biology» jurnalida ikki mamont genomining dekodlanishiga bag‘ishlangan maqola e’lon qilindi. Yangi ma’lumotlardan mamontlarni klonlashda foydalanish mumkin, biroq hozircha mutaxassislar zamonaviy fillarning tuxum hujayralarisiz ish ko‘ra olmaydi.

Klonlangan hayvonlar

  • 1970-yil — muvaffaqiyatli klonlangan qurbaqa.
  • 1985-yil — klonlangan suyakli baliqlar.
  • 1986-yil — ilk bor klonlangan sichqon embrion hujayralaridan olindi.
  • 1996-yil — voyaga yetgan hayvon hujayralaridan klonlangan qo‘y Dolli dunyoga keldi.
  • 1998-yil — birinchi marta klonlangan sigir.
  • 1999-yil — birinchi marta klonlangan echki.
  • 2001-yil — birinchi marta klonlangan mushuk.
  • 2002-yil — birinchi marta klonlangan quyon.
  • 2003-yil — ilk bor klonlangan buqa, xachir, bug‘u.
  • 2004-yil — mushuklarni ilk bor tijorat maqsadida klonlash tajribasi.
  • 2005-yil — birinchi klonlangan it — (afg‘on tozisi zotidagi Snuppi).
  • 2006-yil — ilk bor klonlangan sassiqko‘zan.
  • 2007-yil — it ikkinchi marta klonlandi.
  • 2008-yil — uchinchi marta it klonlandi (labrador zotiga mansub Cheys laqabli it, davlat buyurtmasi asosida). Itlarni tijorat maqsadida klonlash boshlandi.
  • 2009-yil — ilk bor muvaffaqiyatli klonlangan tuya (laqabi Injaz). Shuningdek, ilk marta Yaqin Sharqda, aniqrog‘i Eronda, echki muvaffaqiyatli klonlandi (bunga avval erishgan mamlakatlar: AQSH, Buyuk Britaniya, Kanada, Xitoy).
  • 2011-yil — sakkizta koyot bolasi klonlandi.
  • 2018-yil — ikkita qisqichbaqaxo‘r makaka klonlandi.
  • 2019-yil — Britaniya qisqa junli mushugi klonlandi.
  • 2022-yil — ilk bor klonlangan ot.

Tijorat maqsadida klonlash

Uy hayvonlarini tijorat maqsadida klonlash amaliyoti mavjud. Birinchidan, nobud bo‘lgan uy mushuklari va itlari klonlanadi. Masalan, 2020-yilga kelib Barbra Streyzand 2017-yilda o‘lgan Samanta laqabli itini ikki marta klonlatgan edi. Klonlash qimmat turadi: 2015-yilda Janubiy Koreyada bir itni klonlash uchun taxminan 100 ming dollar, AQSHda esa undan ikki baravar kam haq olingan. Xitoyda 2020-yilda bir itni klonlash 54 ming dollarga tushgan. Xitoy hukumati Kun Syun laqabli politsiya itini klonlatgan (u Puer shahrida xizmat qilgan va jinoyatchilarni qo‘lga olishda ajralib turgan). Klonlangan itni 2019-yilda o‘rgata boshlashgan. Ikkinchidan, poyga otlari ham klonlanadi. Texasdagi kompaniyalardan biri 2020-yilga kelib ot poygalarida g‘olib bo‘lgan Ayken Kura laqabli biyadan 25 ta klon olgan va ulardan birini 800 ming dollarga sotgan.

Hayvonlar qimmatbaho go‘sht olish maqsadida ham klonlanadi. 2015-yilda Tyanszin yaqinida klonlangan sigirlardan yuqori sifatli mol go‘shti ishlab chiqarish zavodi qurilishi boshlangan. 2018-yilda AQSH Oziq-ovqat va dori vositalari sifatini nazorat qilish boshqarmasi (FDA) klonlangan hayvonlarning go‘shti va sutini sotishga ruxsat bergan.

Adabiyotlar

  • Sheveluxa V. S., Kalashnikova Ye. A., Degtyaryov S. V. Qishloq xo‘jaligi biotexnologiyasi — Moskva: Visshaya shkola, 1998 — ISBN 5-06-003535-2
  • O‘simliklarning gen muhandisligi (laboratoriya qo‘llanmasi) / J. Dreyper tahriri ostida. — Moskva: Mir, 1991.
  • Jabina A. Klonlar hujumi: tajribalardan biznesgacha // Ekspert. — 2020. — № 11 (1155).

Havolalar