Virusologiya (lotincha vīrus — zahar + λόγος — ta’limot) — mikrobiologiyaning hujayradan kichik tuzilmalar — viruslar, ularning morfologiyasi, fiziologiyasi, genetikasi, shuningdek, evolyutsiyasini va ekologik masalalarini o‘rganadigan bo‘limi. Tibbiyot va veterinariya virusologiyasi, avvalo, inson va hayvonlarni zararlaydigan viruslarni o‘rganib, ularning yuqumli va onkologik kasalliklar rivojlanishidagi rolini aniqlaydi hamda virusli kasalliklarni tashxislash, davolash va oldini olish usullarini belgilaydi.

Virusologiyaning rivojlanishi tufayli ayrim virusli infeksiyalarga qarshi kurashda muayyan yutuqlarga erishildi. Masalan, XX asrda butun dunyo bo‘ylab aholini ommaviy emlash natijasida chechak yo‘q qilindi. Biroq fan taraqqiyotining hozirgi bosqichida davolab bo‘lmaydigan bir qator virusli kasalliklar ham mavjud. Ulardan eng mashhuri — OIV infeksiyasi.

Viruslar keltirib chiqaradigan ko‘plab kasalliklar qadim zamonlardan ma’lum bo‘lgan. Biroq faqat XIX asr oxiriga kelib olimlar ayrim kasalliklar bakterial zararlanish bilan umuman bog‘liq emas, degan xulosaga kelishdi.

Kasallik qo‘zg‘atuvchilarining yangi turi sifatida viruslar mavjudligini ilk bor 1892-yilda rus olimi D. I. Ivanovskiy isbotladi. Ko‘p yillik tadqiqotlar davomida tamaki o‘simliklarining kasalliklarini o‘rgangan D. I. Ivanovskiy 1892 yildagi ishida tamaki mozaika kasalligi bakteriyalarni tutib qoladigan maxsus filtrdan o‘ta oluvchi nihoyatda mayda mikroorganizmlar tufayli yuzaga keladi, degan xulosaga keldi (Shamberlan filtri). Bu ma’lumotlarga asoslanib, kasallik qo‘zg‘atuvchilarini yangi guruhga kiritish mezonlari belgilandi: «bakterial» filtrlardan o‘ta olishi, sun’iy oziq muhitlarida o‘sa olmasligi, shuningdek, bakteriyalar va zamburug‘lardan xoli filtrat yordamida kasallik belgilarini qayta yuzaga keltirish mumkinligi. D. I. Ivanovskiy mozaika kasalligi qo‘zg‘atuvchisini turlicha atagan: «virus» atamasi hali kiritilmagani uchun ularni goh «filtrdan o‘tuvchi bakteriyalar», goh oddiygina «mikroorganizmlar» deb nomlagan.

Besh yil o‘tgach, yirik shoxli qoramollar kasalliklarini, xususan, oqsil kasalligini o‘rganish chog‘ida, Fridrix Leffler va Paul Frosh shunga o‘xshash filtrdan o‘tuvchi mikroorganizmni ajratib oldilar. 1898-yilda esa niderlandiyalik botanik M. Beyerink Ivanovskiy tajribalarini takrorlab, kasallikni bakteriyalar emas, mutlaqo yangi turdagi mikroorganizm keltirib chiqarishi haqidagi taxminni ilgari surdi va uni contagium vivum fluidum — «tirik suyuq yuqumli omil» deb atadi. Keyinchalik ular «filtrdan o‘tuvchi viruslar» yoki shunchaki viruslar deb atala boshlandi.

Aynan 1901-yilda insonda uchraydigan birinchi virusli kasallik — sariq isitma aniqlangan. Bu kashfiyot amerikalik harbiy jarroh Uolter Rid va uning hamkasblari tomonidan amalga oshirilgan.

1911-yilda Frensis Raus tovuqlardagi saraton kasalligining virusli tabiatini — Raus sarkomasini isbotladi (faqat 1966 yilda, oradan 55 yil o‘tib, bu kashfiyoti uchun unga fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti topshirildi).

1915-yilda ingliz bakteriologi Frederik Uilyam Tuort ilk bor faglar ta’sirida bakteriyalarning lizisini kuzatdi, biroq urush sharoiti va moliyaviy qiyinchiliklar tufayli tadqiqotlarni davom ettira olmadi. Ikki yil o‘tgach, kanadalik mikrobiolog Feliks d’Erell tomonidan bakteriofaglar — bakteriya hujayralarini zararlaydigan viruslar — uzil-kesil kashf etildi.

1940-yillarda nemis biologi Helmut Ruska elektron mikroskop yordamida viruslarni o‘rganishda katta yutuqlarga erishdi.

Viruslar nihoyatda xilma-xil, o‘zgaruvchan va keng tarqalgan bo‘lib, o‘simliklar va hayvonot dunyosining deyarli barcha vakillarini, hatto ko‘plab mikroorganizmlarni ham zararlay oladi.

Bir qator o‘ziga xos xususiyatlari viruslarni boshqa mikroorganizmlardan ajratib turadi:

1. Nuklein kislotalarning ikki turidan faqat bittasiga ega bo‘lishi.
2. O‘zining oqsil sintezlovchi tizimi mavjud emasligi.
3. Viruslar o‘smaydi, balki faqat o‘zi kirgan hujayra yordamida reproduksiyalanadi (ko‘payadi).
4. Viruslarning hayotiy faoliyati faqat tirik xo‘jayin hujayrasi ichida amalga oshadi.

• Umumiy virusologiya

Umumiy virusologiya viruslarning tuzilishi va ko‘payishining asosiy tamoyillarini, xo‘jayin hujayra bilan o‘zaro ta’sirini, kelib chiqishi va tabiatda tarqalishini o‘rganadi. Umumiy virusologiyaning eng muhim bo‘limlaridan biri — molekulyar virusologiya bo‘lib, u virus nuklein kislotalarining tuzilishi va funksiyalarini, virus genlari ekspressiyasi mexanizmlarini, organizmlarning virusli kasalliklarga chidamliligi mohiyatini hamda viruslarning molekulyar evolyutsiyasini o‘rganadi.

• Xususiy virusologiya

Xususiy virusologiya odam, hayvon va o‘simlik viruslarining muayyan guruhlariga xos xususiyatlarni tadqiq etadi va ular keltirib chiqaradigan kasalliklarga qarshi kurash choralarini ishlab chiqadi.

• Molekulyar virusologiya

1962 yilda turli mamlakatlarning virusologlari AQSHda molekulyar virusologiya taraqqiyotining dastlabki natijalarini sarhisob qilish uchun simpoziumga yig‘ildilar. Ushbu simpoziumda virusologlar uchun hali uncha odatiy bo‘lmagan atamalar — virionlar arxitekturasi, nukleokapsidlar, kapsomerlar — yangradi. Virusologiya rivojida yangi davr — molekulyar virusologiya davri boshlandi.

Molekulyar virusologiya yoki viruslarning molekulyar biologiyasi umumiy molekulyar biologiyaning tarkibiy qismi, ayni paytda virusologiyaning bir bo‘limidir. Buning ajablanarli joyi yo‘q. Viruslar hayotning eng sodda shakllari bo‘lgani sababli molekulyar biologiya uchun ham tadqiqot obyekti, ham tadqiqot vositasiga aylangani tabiiydir. Ular misolida hayot va uning namoyon bo‘lishining fundamental asoslarini o‘rganish mumkin.

1950-yillarning oxiridan boshlab jonsiz va jonli tabiat chegarasida shakllanayotgan hamda tirik tizimlarni o‘rganishga qaratilgan fanlararo bilim sohasi vujudga kela boshladi. Shu davrda molekulyar biologiya usullari virusologiyaga jadal kirib keldi. Tirik organizmlarning biofizikasi va biokimyosiga asoslangan ushbu usullar qisqa muddatda viruslarning tuzilishi, kimyoviy tarkibi va ko‘payishini o‘rganish imkonini berdi.

Viruslar nihoyatda kichik obyektlar bo‘lgani uchun ularni o‘rganishda o‘ta sezgir usullar talab etiladi. Elektron mikroskop yordamida alohida virus zarralarini ko‘rishga muvaffaq bo‘lingan, ammo ularning kimyoviy tarkibini aniqlash uchun bunday zarralarning trillionlab nusxasini bir joyga to‘plash zarur. Shu maqsadda ultrasentrifugalash usullari ishlab chiqildi.

Agar 1960-yillarda virusologlarning asosiy e’tibori virus nuklein kislotalari va oqsillarining xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan bo‘lsa, 1980-yillarning boshiga kelib ko‘plab virus genlari va genomlarining to‘liq tuzilishi aniqlangan edi. Shuningdek, gripp virusi gemagglutinin glikoproteini kabi murakkab oqsillarning nafaqat aminokislotalar ketma-ketligi, balki uchlamchi fazoviy tuzilishi ham belgilandi. Hozirgi vaqtda gripp virusining antigen determinantlaridagi o‘zgarishlarni ulardagi aminokislotalar almashinuvi bilan bog‘lashgina emas, balki ushbu antigenlarning o‘tmishdagi, hozirgi va kelajakdagi o‘zgarishlarini ham hisoblab chiqish mumkin.

1974 yildan boshlab biotexnologiyaning yangi sohasi hamda molekulyar biologiyaning yangi bo‘limi — genetik (gen) muhandisligi jadal rivojlana boshladi. U darhol virusologiyada qo‘llanila boshlandi.

• Virusologiya : [arxiv 15-iyun 2024] / Altshteyn A. D. // Buyuk knyaz — Orbitaning ko‘tariluvchi tuguni [Elektron resurs]. — 2006. — B. 374—376. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 5). — ISBN 5-85270-334-6.
• A. N. Sizentsov, A. O. Plotnikov, Ye. A. Drozdova, Ye. S. Alyoshina, I. V. Gryazeva. Umumiy virusologiya: umurtqali hayvonlar viruslari taksonomiyasi asoslari bilan. — Orenburg, 2012. — 624 b.
• Belousova R. V., Preobrajenskaya E. A., Tretyakova I. V. Veterinariya virusologiyasi. — KolosS, 2007. — 448 b. — ISBN 978-5-9532-0416-3
• Bukrinskaya A. G. Virusologiya. — M.: Meditsina, 1986. — 336 b.
• Virusologiya: 3 jildda. 1-jild: Ingliz tilidan tarjima / B. Filds, D. Nayp tahriri ostida, R. Chenok, B. Royzman, J. Melnik, R. Shoup ishtirokida. — M.: Mir, 1989. — 492 b. — ISBN 5-03-000283-9
• Virusologiya: 3 jildda. 2-jild: Ingliz tilidan tarjima / B. Filds, D. Nayp tahriri ostida, R. Chenok, B. Royzman, J. Melnik, R. Shoup ishtirokida. — M.: Mir, 1989. — 496 b. — ISBN 5-03-000284-7
• Virusologiya: 3 jildda. 3-jild: Ingliz tilidan tarjima / B. Filds, D. Nayp tahriri ostida, R. Chenok, B. Royzman, J. Melnik, R. Shoup ishtirokida. — M.: Mir, 1989. — 452 b. — ISBN 5-03-000285-5
• Karl Tsimmer. Viruslar sayyorasi = Karl Tsimmer. VIRUSLAR SAYYORASI (A PLANET OF VIRUSES). — M.: Alpina non-fikshn, 2023. — B. 190. — ISBN 978-5-00139-545-4..