

Keramika (qadimgi yunoncha κέραμος — loy) — yuqori harorat ta’sirida, keyin esa sovitish yo‘li bilan gillardan yoki ularning mineral qo‘shimchalar bilan aralashmalaridan (ba’zan boshqa anorganik birikmalardan) tayyorlanadigan materiallar hamda shu materiallardan yasalgan buyumlar.
Tor ma’noda «keramika» deganda gilning kuydirilgan holati tushuniladi.
Eng qadimgi keramika — gildan yoki uning boshqa materiallar bilan aralashmalaridan yasalgan idishlar. Hozir keramika sanoatda (mashinasozlik, asbobsozlik, aviatsiya sanoati va boshqa sohalarda), qurilishda, san’atda, tibbiyot va ilm-fanda keng qo‘llanadi. XX asrda yarimo‘tkazgich sanoati va boshqa sohalar uchun yangi keramik materiallar yaratildi.
Zamonaviy yuqori haroratli o‘ta o‘tkazuvchan materiallar ham keramika hisoblanadi.
Keramika turlari
Tuzilishiga ko‘ra nafis keramika (keramik tanasi shishasimon yoki mayda donali) va dag‘al keramika (keramik tanasi yirik donali) farqlanadi. Nafis keramikaning asosiy turlari — chinni, yarim chinni, gil-tosh massalari, shamot, fayans, mayolika. Dag‘al keramikaning asosiy turlari — me’moriy-qurilish keramikasi (g‘isht, koshinlar, tom cherepitsasi va boshqalar), olovbardosh keramika (buyumlarni eritish va kuydirish uchun plitalar, tigellar, kapsellar va hokazolar), shuningdek, kulolchilik keramikasi.
Bundan tashqari, karbidli keramika (volfram karbidi, kremniy karbidi), alyuminiy oksidli keramika, sirkoniyli keramika (ZrO2 asosidagi), nitridli keramika (AlN asosidagi) va boshqa turlar ham bor.
Chinni oq rangli (ba’zan ko‘kimtir tusli), zich pishib birikkan keramik tanaga ega; suv shimishi kam (0,2 % gacha), taqillatganda baland, jarangdor ovoz chiqaradi va yupqa qatlamlari yorug‘likni o‘tkazishi mumkin. Sir chinni buyumning chetiga yoki tag qismiga surtilmaydi. Chinni tayyorlash xomashyosi — kaolin, qum, dala shpati va boshqa qo‘shimchalardan iborat.
Fayans sarg‘ish tusli, g‘ovak oq keramik tanaga ega; uning g‘ovakligi 9—12 % ni tashkil etadi. G‘ovakligi yuqori bo‘lgani uchun fayans buyumlari issiqqa chidamliligi uncha yuqori bo‘lmagan rangsiz sir bilan to‘liq qoplanadi. Fayans kundalik ovqatlanish idishlarini ishlab chiqarishda ishlatiladi. Fayans uchun xomashyo — bo‘r va kvars qumi qo‘shilgan, kuydirilganda oq rang oladigan gillardir.
Yarim chinni xossalari jihatidan chinni va fayans o‘rtasida turadi; keramik tanasi oq, suv shimishi 3—5 % bo‘lib, idishlar ishlab chiqarishda qo‘llanadi.
Mayolika g‘ovak keramik tanaga ega, suv shimishi taxminan 15 % ni tashkil etadi. Buyumlarning yuzasi silliq va yaltiroq, devorlari yupqa bo‘ladi; ular rangli sir bilan qoplanadi va bo‘rtma bezaklarga ega bo‘lishi mumkin. Mayolika tayyorlashda quyma qoliplash usuli qo‘llanadi. Xomashyo tarkibi: kuydirilganda oq rang oladigan gillardan (fayans mayolikasi) yoki qizil rang oladigan gillardan (kulolchilik mayolikasi) biri, erituvchi qo‘shimchalar, bo‘r, kvars qumi.
Kulolchilik keramikasi qizg‘ish-jigarrang keramik tanaga ega (kuydirilganda qizil tus oladigan gillardan foydalaniladi), g‘ovakligi yuqori, suv shimishi 18 % gacha yetadi. Buyumlar rangsiz sir bilan qoplanishi yoki rangli gil bo‘yoqlar — angoblar bilan bezatilishi mumkin.
Tarix



Keramika juda qadimdan ma’lum bo‘lib, inson yaratgan dastlabki sun’iy materiallardan biri bo‘lishi mumkin. Ilgari keramikaning paydo bo‘lishi insonning o‘troq turmush tarziga o‘tishi bilan bevosita bog‘liq deb hisoblangan; shuning uchun u savatlardan ancha keyin vujudga kelgan, degan qarash mavjud edi. Yaqin vaqtgacha bizga ma’lum eng qadimgi keramika namunalari yuqori paleolit davriga (Gravett madaniyati) mansub deb qaralardi. Kuydirilgan gildan ishlangan eng qadimgi buyum miloddan avvalgi 29—25-ming yilliklarga oid. Bu — Vestonitse Venerasi, u Moraviya muzeyida — Brno shahrida saqlanadi.
1993-yilda Syanyenchjen-dun[inglizcha] g‘oridan (janubi-sharqdagi Szyansi viloyati) topilgan sopol idishlar Xitoyda 20—19 ming yil avval yasalgan. Tub qismi o‘tkir idish parchalari Yuychanyan[inglizcha] g‘oridan (o‘sha hududdagi Xunan viloyati) topilgan bo‘lib, ular 18,3—17,5 ming yil avvalga oid. Keramika Gromatuxa daryosida (Zeya daryosining irmog‘i) Amur viloyatida taxminan 15,5 ming yil oldin paydo bo‘lgan.
Mezolit madaniyatlarida keramika muntazam ishlatilmagan va odatda faqat kechki bosqichda uchraydi; mezolit keramikasining eng mukammal namunalari Yaponiyadagi Jomon madaniyatiga tegishli. Neolitda keramika deyarli barcha arxeologik madaniyatlarning ajralmas belgisiga aylangan (bundan keramikagacha bo‘lgan neolit davridagi Yaqin Sharqning eng qadimgi dehqonchilik jamoalari mustasno: ularda o‘troq hayot tarziga o‘tish boshqa ko‘plab texnologik yangiliklardan oldin sodir bo‘lgan).
Niderlandiyalik tadqiqotchi Peter Jordan keramika ikki innovatsiya markazidan tarqalgan deb hisoblaydi: Sharqiy Osiyodan (taxminan 16 ming yil hozirgi davrdan avval) va Shimoliy Afrikadan (taxminan 12 ming yil avval).
Rossiyada eng qadimgi sopol idishlar (12 ming yil avvalgi) Zabaykalyeda (Ust-Karenga madaniyati arxeologik yodgorliklarida) va Uzoq Sharqda (Gromatuxa, Osipovka, Selemja madaniyatlari; qarang: Sibir neoliti) topilgan. Rakushechniy Yar manzilgohining Rostov viloyatidagi quyi qatlamlari miloddan avvalgi 7-ming yillikning ikkinchi yarmiga oid. Yelshan madaniyati O‘rta Volgabo‘yida miloddan avvalgi 7-ming yillikka oid.
O‘simlik mumi va yog‘li cho‘kmaning qalin qatlami bo‘lgan keramika Liviyadagi Sahroi Kabirdagi Uan Afuda (Uan Afuda) va Takarkori (Takarkori) arxeologik manzilgohlaridan topilgan bo‘lib, miloddan avvalgi 8200—6400-yillarga oid.
Dastlab keramika qo‘lda shakllantirilgan. Miloddan avvalgi uchinchi ming yillikda kulolchilik charxining ixtiro qilinishi (kechki eneolit — ilk bronza davri) buyumlarni shakllantirish jarayonini ancha tezlashtirdi va osonlashtirdi. Kolumbgacha bo‘lgan davrda Amerika hindularining keramikasi kulolchilik charxisiz, yevropaliklar kelguniga qadar tayyorlangan.
Keramikaning ayrim turlari ishlab chiqarish jarayonlari takomillashgani, xomashyo xususiyatlari va ishlov berish sharoitlariga qarab asta-sekin shakllangan.
Keramikaning eng qadimgi turlariga turli idishlar, shuningdek, urchuq g‘altaklari, to‘quvchilik yukchalari, bolalar o‘yinchoqlari va boshqa buyumlar kiradi. Bunday maishiy keramika turli usullar bilan bezatilgan: shtamplash, chizib naqsh solish va yopishtirma qismlar yordamida bo‘rtma bezaklar yaratilgan. Kuydirish usuliga qarab idishlar turli rangga kirgan. Ular silliqlab yaltiratilgan, bo‘yalgan yoki naqshlar bilan bezatilgan, angob, yaltiroq qatlam (yunon keramikasi va Rimning Terra sigillata buyumlari) yoxud rangli sir (Uyg‘onish davrining «Hafnerkeramik» buyumlari) bilan qoplangan.
XVI asr oxiriga kelib Yevropada mayolika paydo bo‘ldi (kelib chiqishiga qarab u ko‘pincha fayans deb ham ataladi). Tarkibida temir va ohak bo‘lsa-da, oq tusli fayans massasidan hosil bo‘lgan g‘ovak tanali bunday buyumlar ikki xil sir bilan qoplangan: tarkibida qalay miqdori yuqori bo‘lgan xira sir va shaffof yaltiroq qo‘rg‘oshinli sir bilan.
Bezaklar buyum taxminan 1000 °C da kuydirilishidan oldin, hali qurimagan sir ustiga chizilgan. Naqsh bo‘yoqlarining kimyoviy tarkibi sirnikiga o‘xshash bo‘lgan, biroq ularning muhim tarkibiy qismi yuqori haroratga chidamli metall oksidlari (olovbardosh bo‘yoqlar deb ataladigan ko‘k, yashil, sariq va binafsha bo‘yoqlar) edi. XVIII asrdan boshlab avval kuydirilgan sir ustiga surtiladigan mufel bo‘yoqlari qo‘llana boshladi. Ular chinni buyumlarni bezashda ham ishlatiladi.
XVI asrda Germaniyada toshsimon keramika idishlar ishlab chiqarish keng tarqaldi. Oqartirilgan (masalan, Zigburgda) yoki rangli (masalan, Rerenda) juda zich keramik tana gilning dala shpati va boshqa moddalar bilan aralashmasidan iborat bo‘lgan. 1200—1280 °C da kuydirilgandan keyin toshsimon keramika qattiqlashib, deyarli g‘ovaksiz holga kelgan. Gollandiyada Xitoy keramikasi namunasida qizil toshsimon keramika ishlab chiqarilgan. Xuddi shunday xususiyat Byotger keramikasida ham uchraydi.
Toshsimon keramika Vedjvud tomonidan Angliyada ham ishlab chiqarilgan. Nafis nafis fayans oq, g‘ovak keramik tanali, oq sir bilan qoplangan keramikaning alohida turi sifatida XVIII asrning birinchi yarmida Angliyada paydo bo‘lgan. Fayans keramik tanasining mustahkamligiga qarab yumshoq nafis fayansga (ohak miqdori yuqori), o‘rtacha fayansga (ohak miqdori kamroq) va qattiq fayansga (ohaksiz) bo‘linadi. So‘nggi tur tarkibi va mustahkamligi jihatidan toshsimon keramikaga yoki chinniga o‘xshaydi.
Kulolchilik charxidan foydalanib va foydalanmasdan sopol shakllar yasash
Otis Tafton Meyson amerikalik hindularning savat to‘qish usullarini tasvirlagan va savatdan ko‘za tubini yasashda asos sifatida foydalanish yo‘lini ham ko‘rsatgan.
Rus yerlarida keramikaning paydo bo‘lish tarixi
Qadimgi Rus shaharlaridagi kulolchilikning muhim tarmog‘i sirlangan idishlar tayyorlash bo‘lgan. Bunday buyumlar odatda shahar qazishmalaridan topiladi, qishloq manzilgohlarida deyarli uchramaydi, qo‘rg‘on qabrlari jihozlarida esa juda kam. X asr oxiri — XI asrga oid qadimgi Rusda ishlab chiqarilgan sirlangan keramika asosan janubiy Rus shaharlarida — Kiyev, Chernigov, Vishgorod va Lyubechda, ya’ni qadimgi Rus davlatining eng qadimiy markazlarida uchraydi. Qadimgi Rusda asosan ikki qavatli kulolchilik xumdonlari (pastki o‘txona qavati yerga ko‘milgan) ishlatilgan, bir qavatli xumdonlar ham mavjud bo‘lgan.
Idishni bevosita yasashning dastlabki bosqichi uning boshlang‘ich qismini shakllantirishdir. A. A. Bobrinskiy arxeologik va etnografik ma’lumotlar asosida Sharqiy Yevropa kulolchilik tarixida boshlang‘ich qismni shakllantirishning 4 ta usulini ajratgan:
- tubdan boshlash — avval bo‘lajak idishning faqat tubi yasaladi;
- tubdan devorga o‘tish — idish tubidan boshlanib, devorlari umumiy balandlikning to‘liq yoki bir qismigacha ko‘tariladi;
- devordan boshlash — dastlab faqat idish devorlari yasaladi, keyin tubi ularga yopishtiriladi;
- devordan tubga o‘tish — idishning bo‘lajak yuqori qismi (og‘zi, bo‘yni yoki tanasi), umuman idish sig‘imi hosil qilinadi, so‘ng tubi yasaladi.
M. K. Karger tomonidan Kiyev Sofiya sobori hududidagi hovlida o‘tkazilgan qazishmalarda XI asrga oid oddiy charxda yasalgan sopol buyumlar bilan birga Vizantiyaning shtamplangan naqshli idishlariga o‘xshash, biroq o‘ziga xos oq gildan ishlangan sirlangan lagan siniqlari topilgan. Vizantiya laganlarining (IX—XI asrlar) xarakterli «relsimon» cheti bu yerda gorizontal tashqariga qayrilgan chet bilan almashtirilgan; laganlar yashil sir dog‘lari bilan qoplangan. Bu Vizantiya namunalariga taqlid edi. Laganlarning Rusda tayyorlangani shubhasiz: ular mahalliy xomashyodan yasalgan. Biroq Vizantiya keramikasiga taqlid qilish Rusda sirchilikni boshlagan ilk ustalargagina xos bo‘lgan. Oq gil idishlarning aksariyati shakli jihatidan qadimgi Rus shaharlarida charxda yasalgan oddiy sopol buyumlarga o‘xshaydi: ular turli shakldagi ko‘za va qozonchalardir.
Oq gildan yasalgan sirlangan ko‘za parchalari Kiyevdagi Sofiya sobori yaqinida, Kiyev-Pechera lavrasi hududida, Vishgorod, Gorodsk, Lyubech va Chernigovda XI asr qatlamlaridan topilgan. Ularning sharni eslatadigan cho‘zinchoq tanasi bo‘yin qismidan yopishtirma halqasimon bo‘rtma bilan ajratilgan.
Sirlangan qozonchalar o‘sha davrdagi oddiy idishlar shaklini takrorlaydi. Odatda ular to‘g‘ri yoki salgina qayrilgan og‘izli kichik qozonchalardir. Oq gil keramikasiga xos belgi — zich, xira, yorqin yashil, kamroq hollarda esa sariq sir. Bunday idishlar Vishgorod, Chernigov, Gorodsk va Dnepropetrovsk viloyatidagi Volosskoye qishlog‘idan oz miqdorda topilgan.
Shunga qaramay, oq gildan tayyorlangan sirlangan keramika nisbatan kam uchraydi. XII asrdan boshlab Rusning ko‘plab shaharlarida mahalliy, kuydirilganda och tus oladigan gillardan, kuydirilgach kulrang keramik tana hosil qiladigan sirlangan idishlar ishlab chiqarila boshlangan. Bunday gil bo‘lmagan joylarda kuydirilganda qizil tus oladigan gil ishlatilgan. Sir surishdan oldin idish asosiy gillik qatlamga qaraganda ochroq rangdagi gil — angob qatlami bilan qoplangan.
Novgorodda ham sirlangan idishlar mavjud. Ularning siri dog‘li bo‘lib, yashil rangga sariq yoki jigarrang dog‘lar aralashgan. Bular asosan XII—XIII asrlardagi Novgorod idishlariga shaklan o‘xshash qozonchalardir. Eng dastlabkilari XI—XII asr qatlamlarida ham uchraydi. Xuddi shunday dog‘li sirlangan keramika XIV—XVII asrlarda ham ishlatilgan: qozonchalar, suv quyadigan idishlar, o‘yinchoqlar. Novgorodda metall yaltiroqlikka ega sir olish usuli ham yo‘qolmagan; bezakli tuxumlardan tashqari[manba 1446 kundan beri ko‘rsatilmagan], bu yerda XII—XIII asrlarda Belgorod uslubida sir ustiga naqsh tushirilgan plitkalar tayyorlangan. Ular fonining ko‘kimtir yoki qizg‘ish tusi va sirining metall yaltiroqligi bilan ajralib turgan.
Rusning shimoliy hududlaridagi sirlangan keramika haqida Beloozerodan topilgan buyumlar tasavvur beradi. Kiyevdan keltirilgan sopol buyumlar bilan birga bu yerdan o‘ziga xos yupqa devorli, suyuq dog‘li yashil sir bilan qoplangan idishlar, bezakli tuxumlar, shaqildoqlar va hisob donachalari ham topilgan.[manba 1446 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Novgoroddagi topilmalar XIII asrdan keyin sirchilik an’analari yo‘qolmaganini ko‘rsatadi. Buni Moskva va Moskva atrofi hududlaridan olingan materiallar ham tasdiqlaydi. Mo‘g‘ullar istilosidan oldingi Moskva qatlamlarida kulrang gildan yasalgan sirlangan keramikaning ayrim parchalari uchraydi. Ehtimol, XIV asr o‘rtalaridayoq Moskvada sirlangan keramika ishlab chiqarish yetarlicha rivojlangan. Bu sohada Kiyev an’analarining ta’siri shubhasiz.[manba 1446 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Mo‘g‘ul-tatar istilosi qadimgi Rus madaniyatining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan. Keramika tarixi Litva Buyuk knyazligi va Rus davlatida umumyevropa yo‘nalishida rivojlana boshlagan, ishlab chiqarish janubdan shimoliy va g‘arbiy chegara shaharlariga ko‘chgan. Moskva yerlarida qadimgi Rus koshinchilik san’ati barbod bo‘lgan, IX—XII asrlardagi ko‘plab rus kulollarining asarlari yo‘qolgan. Masalan, ikki dastali amfora-ko‘zalar, tik chiroqlar, to‘siqli emal tayyorlash san’ati va sirlar yo‘qolgan (eng oddiy sariq sir faqat Novgorodda saqlangan), naqshlar esa soddalashgan.[manba 76 kundan beri ko‘rsatilmagan].
XIII—XIV asrlarda Pskovda yashil sirlangan tom cherepitsasi keng tarqalgan. U pravoslav ibodatxonalari tomlarini yopishda ishlatilgan. Ehtimol, undan oddiy qoplama plitkalar, keyinchalik esa devor terimiga mahkamlash uchun orqa qismida maxsus tirgagi bo‘lgan naqshli koshinlar paydo bo‘lgan.[manba 76 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Pskov-Pechera Muqaddas Uspeniye monastiri hududida sirlangan keramikaning noyob yodgorliklari — yerosti yo‘laklari devorlariga o‘rnatilgan yuzdan ortiq qadimiy rohiblar qabr toshlari (keramidlar) saqlangan. Ularning o‘rtacha balandligi 45–60 sm, eni 30–40 sm bo‘lib, to‘q yashil sir bilan qoplangan kuydirilgan gildan tayyorlangan. Buyumlarning ko‘pligi va yuqori badiiy sifati monastirda qadimdan keramika ishlab chiqarish ravnaq topganini ko‘rsatadi. Rusda keramidlarni birinchi bo‘lib XVI asrda aynan Pskov hududida yasashgan. Monastirda maxsus kulolchilik ustaxonasi bo‘lgan.
Pskov kulolchilik buyumlari, jumladan idishlari, o‘ziga xos shakli bilan ajralib turadi. Pskov ustalarining mahorati ayniqsa bezakli keramika tayyorlashda yorqin namoyon bo‘lgan.
Rus va keyinchalik zamonaviy Rossiya keramikasining alohida yo‘nalishi — Gjel (shahar nomi bilan atalgan) keramikasidir. Bu buyumlar oq-ko‘k uslubda ishlanadi.
Shaffof keramika
Dastlabki keramik materiallar tuzilishining o‘ziga xosligi sababli shaffof emas. Biroq nanometr o‘lchamdagi zarrachalarni pishirib biriktirish shaffof keramik materiallar yaratish imkonini berdi. Ularning xossalari (ishchi nurlanish to‘lqin uzunliklari diapazoni, dispersiyasi, sindirish ko‘rsatkichi) odatdagi optik shishalarga xos qiymatlar diapazonidan tashqariga chiqadi.
Nanokeramika
Nanokeramika — keramik nanostrukturali material (inglizcha nanoceramics), ya’ni oksidlar, karbidlar, nitridlar, boridlar va boshqa anorganik birikmalar asosidagi, o‘rtacha o‘lchami 100 nm gacha bo‘lgan kristallitlar (donachalar)dan tarkib topgan zich material. Nanokeramika zirhli keramika, generator lampalari (o‘ta yuqori chastota diapazonidagi), yarimo‘tkazgich asboblar uchun tagliklar, vakuum yoy so‘ndirish kameralariga mo‘ljallangan izolyatorlar, kuch yarimo‘tkazgich asboblari va tungi ko‘rish qurilmalaridagi elektron-optik o‘zgartirgichlarni ishlab chiqarishda qo‘llanadi.
Keramik buyumlar ishlab chiqarish texnologiyasi
Keramik plitkalar ishlab chiqarishning texnologik sxemasi quyidagi asosiy bosqichlardan iborat:
- Shliker tayyorlash;
- Buyumni shakllantirish;
- Quritish;
- Sirni tayyorlash va sirlash (emallash);
- Kuydirish..
Keramik massalar xomashyosi plastik (gillar va kaolinlar) hamda plastik bo‘lmagan turlarga bo‘linadi. Shamot va kvars qo‘shimchalari buyumlarning kirishishini hamda shakllantirish bosqichida yorilish ehtimolini kamaytiradi. Shisha hosil qiluvchi moddalar sifatida qo‘rg‘oshin surigi, bura.
Shliker tayyorlash
Shliker tayyorlash uch bosqichda amalga oshiriladi:
- Birinchi bosqich: dala shpati va qumni maydalash (maydalash 10–12 soat davom etadi);
- Birinchi bosqichda gil qo‘shiladi;
- Ikkinchi bosqichda kaolin qo‘shiladi. Tayyor shliker idishlarga quyiladi va ma’lum muddat saqlanadi.
Xomashyo omboridan materiallar yuklagich yordamida qabul bunkerlariga tashiladi. U yerdan konveyer orqali sharli tegirmonga (maydalash uchun) yoki turboeritkichlarga (gil va kaolinni suyuqlantirish uchun) yuboriladi.
Sir tayyorlash bo‘limi
Sirlar — keramik tananing sirtida 0,12–0,40 mm qalinlikdagi qatlam holida eriydigan shishasimon qotishmalardir. Sir buyum sirtini zich va silliq qatlam bilan qoplash, zich keramik tanali buyumning mustahkamligi va ko‘rkamligini oshirish, dielektrik xossalarini ta’minlash hamda bezaklarni mexanik va kimyoviy ta’sirlardan himoya qilish uchun qo‘llanadi.
Sir tarkibiga mayda maydalangan sirkon, bo‘r, oq pigmentlar kiradi. Texnolog belgilagan idishlardan biriga tayyor sir solinadi. Sir tarkibida metall aralashmalar bo‘lsa, ishlab chiqarish jarayonida nuqsonlar yuzaga kelishi mumkin. Shu sabab sir bunday aralashmalarni ajratib olish uchun bir necha marta tebranuvchi elaklar va magnit tutqichlardan o‘tkaziladi. Tarkibga yelim qo‘shiladi va sir ishlab chiqarish liniyasiga yuboriladi.
Shakllantirish
Shakllantirishdan oldin shliker idishlardan biriga solinadi. Muayyan stend uchun uchta idish navbatma-navbat (taxminan sutkada bir marta almashtirilib) ishlatiladi. Qolip avvalgi shakllantirishdan qolgan shlikerdan tozalanadi, shlikerli suv bilan ishlov beriladi va quritiladi.
Shliker quritilgan qoliplarga quyiladi. Qoliplar 80 marta quyish uchun mo‘ljallangan. Shakllantirishda quyish usulidan foydalaniladi. Qolip suvning bir qismini shimib oladi va shliker hajmi kamayadi. Kerakli hajmni saqlash uchun qolipga yana shliker quyiladi.
Buyum qotgandan keyin quritiladi va dastlabki saralash o‘tkazilib, nuqsonli buyumlar (yorilgan, deformatsiyalangan) ajratiladi.
Buyumlarga qo‘lda ishlov berish
Shakllantirishdan so‘ng buyumlar qo‘lda ishlov berish sexiga yuboriladi.
Sir surtilgach buyum kuydirish pechiga yuboriladi. Pech dastlabki quritish moduli, changdan tozalash va havo purkash kameralari bilan jihozlangan. Termik ishlov 1230 daraja haroratda olib boriladi, pech uzunligi taxminan 89 metr. Vagonetkani yuklashdan tushirishgacha bo‘lgan sikl qariyb bir yarim sutka davom etadi. Buyumlar pechda bir sutka kuydiriladi.
Kuydirishdan keyin saralash o‘tkaziladi: buyumlar o‘xshash guruhlarga ajratiladi va nuqsonlari aniqlanadi. Agar nuqsonlarni tuzatish mumkin bo‘lsa, buyumlar qayta ishlashga yuboriladi va restavratsiya bo‘limida qo‘lda tuzatiladi. Aks holda buyum yaroqsiz deb topiladi.
Adabiyotlar
- Keramika : [arxivlangan5-may 2025-yil] / S. S. Solntsev, T. L. Astraxantseva, O. A. Lopatina, Yu. Ye. Beryozkin, D. B. Prusakov, A. Ya. Shchetenko // Musodara idorasi — Qirg‘izlar [elektron manba]. — 2009. — B. 583. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 13). — ISBN 978-5-85270-344-6.
- Keramika // Tasviriy san’at atamalarining qisqacha lug‘ati / G. G. Obuxov umumiy tahriri ostida. — M.: Sovet rassomi, 1961. — B. 69. — 190 b. — 15 000 nusxa
- Keramika // Jahon san’ati ensiklopediyasi (inglizcha). — Nyu-York; Toronto; London: McGraw Hill Book Company, Inc., 1960. — Jild III: Kalder — Kosmologiya va kartografiya. — Ustun 186—325
- Avgustinik A. I. Keramika. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — L.: Stroyizdat, 1975. — 591 b.
- Berdnikov I. M., Loxov D. N. Arxeologiyada keramika: tavsif, tahlil, tadqiqot usullari. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Irkutsk: Irkutsk davlat universiteti nashriyoti, 2014. — 163 b.
- Blavatskiy V. D. Antik davr bo‘yalgan keramikasi tarixi. — M.: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 1953. — 302 b.
- Bobrinskiy A. A. Sharqiy Yevropa kulolchiligi: manbalar va o‘rganish usullari. — M.: Nauka, 1978. — 272 b.
- Voronov N. Olov yaratgan san’at. — M.: Sovet rassomi, 1970. — 144 b.
- Glushkov I. G. Keramika arxeologik manba sifatida. — Novosibirsk: Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir bo‘limi Arxeologiya va etnografiya instituti nashriyoti, 1996. — 328 b.
- Zinger F. Sanoat va xalq xo‘jaligida keramika. — L.: ONTI; Ximteoret, 1935. — J. I. — 462 b.
- Kverfeldt E. K. Yaqin Sharq keramikasi: keramik buyumlarni tanish va aniqlash qo‘llanmasi. — L.: Davlat Ermitaji, 1947. — 144 b.
- Kingery U.-D. Keramikaga kirish. — 2-nashr. — M.: Stroyizdat, 1967. — 500 b.
- Kovalyok I. A. Badiiy keramika materialshunosligi: ma’ruzalar kursi. — Vitebsk: P. M. Masherov nomidagi Vitebsk davlat universiteti, 2024. — 59 b.
- Koval V. Yu. Ommaviy keramik materiallarni dastlabki qayd etish (Sharqiy Yevropa o‘rmon zonasidagi o‘rta asrlar va ilk temir davri yodgorliklari misolida). — M.: Rossiya Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti, 2016. — 128 b. — (Dala arxeologik tadqiqotlari metodikasi. — 9-son).
- Krasnikov I. P., Farmakovskiy M. V. Keramika, uning texnikasi va saqlanishi. — L.: GAIMK, 1926. — 102 b. — (Arxeologik texnologiya metodologiyasiga oid materiallar. — VI son). — [Arxivlangan 8 2022-yil may sanasida.]
- Miklashevskiy A. I. Badiiy keramika texnologiyasi (o‘quv ustaxonalarida amaliy qo‘llanma). — L.: Stroyizdat, 1971. — 302 b.
- Sayko E. V. O‘rta Osiyoda keramika ishlab chiqarish texnikasi va texnologiyasining tarixiy rivojlanishi. — M.: Nauka, 1982. — 216 b.
- Tsetlin Yu. B. Keramika: tarixiy-madaniy yondashuv tushunchalari va atamalari. — M.: Rossiya Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti, 2017. — 346 b.
- Shevchenko V. Ya., Barinov S. M. Texnik keramika. — M.: Nauka, 1993. — 188 b.
- Yushkevich M. O., Rogovoy M. I. Keramika texnologiyasi. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Stroyizdat, 1969. — 350 b.
- Shepard A. O.[inglizcha]. Arxeologlar uchun keramika (inglizcha). — Vashington, Kolumbiya okrugi: Vashington Karnegi instituti, 1985. — 414 b.
Havolalar
- Keramika // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Keramika — «Krugosvet» ensiklopediyasidagi maqola
- Chinni va keramika