Qaytmas reaksiyalar — bu kimyoviy reaksiyalar bo‘lib, ular o‘z-o‘zidan mazkur sharoitda faqat bitta (to‘g‘ri) yo‘nalishda, reagentlardan kamida bittasi deyarli to‘liq sarflanguniga qadar boradi. Reaksiya mahsulotlari bir-biri bilan reaksiyaga kirishib, dastlabki moddalarni hosil qilmaydi yoki teskari reaksiya nihoyatda kam darajada sodir bo‘ladi. Ko‘pchilik amaliy masalalarda bunday reaksiyalarning nazariy mahsulot chiqimi to‘liq sarflangan reagent (yoki reagentlar) miqdoriga nisbatan miqdoriy, ya’ni deyarli to‘liq deb hisoblanadi.
Xos misollar
Qaytmas reaksiyalarga portlovchi moddalarning parchalanishi, uglevodorodlarning yonishi, shuningdek, muhitdan (eritma yoki suyuqlanmadan) gazsimon yoxud qiyin eriydigan birikmalar ajralib chiqishi yoki kam dissotsiyalanadigan moddalar hosil bo‘lishi bilan kechadigan reaksiyalar kiradi:
- Yonish: ;
- Neytrallanish: ;
- Cho‘kma hosil bo‘lish reaksiyasi: ;
- Gaz ajralib chiqish reaksiyasi: .
Qaytmas reaksiyalarda kimyoviy muvozanat
Qaytmas deb qabul qilinadigan ko‘plab reaksiyalar aslida qaytar reaksiyalar bo‘lib, ularda kimyoviy muvozanat bir tomonga kuchli siljigan bo‘ladi. Biroq haqiqiy kimyoviy muvozanat mavjudligi jarayonning doimo dinamik ekanini anglatadi: muvozanatga erishilganda moddalar o‘rtasidagi kimyoviy ta’sirlashuv to‘xtamaydi, balki reaksiya har ikkala yo‘nalishda bir xil tezlikda boradi va shu sababli qaytar bo‘lib qoladi. Bunday jarayonlarga neytrallanish — kuchli asosning kuchli kislota bilan reaksiyasi, shuningdek, ion almashinish reaksiyalari kiradi. Ular muhitdan (eritma yoki suyuqlanmadan) gazsimon, qiyin eriydigan yoki kam eriydigan moddalar ajralishi bilan kechadi. Bunday hollarda muhitda (reaksiya zonasida) kimyoviy muvozanat saqlanib turadi va qaytar reaksiya davom etadi. Reaksiya zonasidan chiqarilgan modda bilan reaksiya borayotgan muhitdagi shu moddaning reaksiyaga kirishishga qodir shakli (erigan gaz, erigan modda yoki uning dissotsiyalangan ionlari) o‘rtasida ham alohida muvozanat yuzaga keladi.
Misollar
- Kuchli kislota bilan kuchli asosning neytrallanish reaksiyasi natijasida suv hosil bo‘ladi. Suvning bir qismi esa vodorod kationi (kislota) va gidroksid-anion (asos)ga dissotsiyalanadi. Bu teskari reaksiyaning ham borishi mumkinligini ko‘rsatadi. Ushbu muvozanatning miqdoriy o‘lchovi — suvning avtoprotoliz konstantasi (Kw) :
- ,
- , Kw (25°С) = [H+] [OH–] = 1,00·10–14
- Almashinish reaksiyasi natijasida eritmadan qiyin eriydigan moddaning cho‘kmasi ajralsa, reaksiya to‘liq emas, balki cho‘kkan moddaning qattiq fazasi va uning eritmadagi dissotsiyalangan ionlari o‘rtasida muvozanat o‘rnatilguniga qadar boradi. Ushbu muvozanatning miqdoriy o‘lchovi — qiyin eriydigan moddaning eruvchanlik ko‘paytmasi (EK):
- ,
- , EKAgCl (25°С) = [Ag+] [Cl–] = 1,77·10–10
Termodinamik va kinetik omillar
Termodinamik tavsif
Kimyoviy reaksiyalarning berilgan sharoitda borish imkoniyatini baholash mezonlari sifatida turli termodinamik funksiyalardan foydalaniladi. Xususan, bosim va harorat o‘zgarmas bo‘lgandagi izobar-izotermik potensial Gibbs energiyasi, hajm va harorat o‘zgarmas bo‘lgandagi izoxor-izotermik potensial esa Gelmgolts energiyasi .
Harorat va bosim o‘zgarmas sharoitda kimyoviy reaksiya tizimdagi Gibbs energiyasi kamayib borar ekan, o‘z-o‘zidan (va termodinamik jihatdan qaytmas tarzda) sodir bo‘ladi, deb hisoblanadi. Bunday kamayish reaksiyada moddalarning hosil bo‘lishi yoki sarflanishi tufayli reaksiyaga kirishayotgan moddalarning konsentratsiyasi o‘zgarishi hamda tizim hajmining ehtimoliy o‘zgarishi bilan bog‘liq. Gibbs energiyasi minimumiga reagentlar mahsulotlarga to‘liq aylanmasdan ham erishilishi mumkin (bu holda qaytar yoki ikki yo‘nalishli reaksiyaning kimyoviy muvozanati yuzaga kelgani aytiladi), yoxud minimum reagentlarning mahsulotlarga to‘liq yoki deyarli to‘liq aylanishiga mos kelishi mumkin (bunday reaksiyalar qaytmas yoki bir yo‘nalishli deyiladi). Ikkinchi holatda qaytmas reaksiyalarning ikki turi farqlanadi: (1) kimyoviy muvozanat to‘g‘ri yoki teskari jarayon tomonga deyarli butunlay siljigan reaksiyalar; (2) berilgan sharoitda termodinamik jihatdan qaytmas, ya’ni muvozanatli teskari reaksiyasiz faqat bir yo‘nalishda boradigan reaksiyalar.
Haroratning termodinamik funksiyalarga ta’siri
Termodinamik potensiallar — Gibbs va Gelmgolts energiyalari — haroratga bog‘liq. Xususan, reaksiya davomida Gibbs energiyasining (G) o‘zgarishi reaksiya entalpiyasidan entropiyaning haroratga ko‘paytmasini ayirish bilan ifodalanadi. Bu yerda reaksiya entalpiyasi (H), reaksiya entropiyasi (S) va harorat (T):
ΔrG = ΔrH – ΔrS · T.
Shunday qilib, hatto endotermik reaksiyalar (ΔrH > 0) ham entropiyaning ortishi bilan kechsa, ma’lum bir haroratda o‘z-o‘zidan borishi mumkin (ΔrG manfiy qiymatga ega bo‘ladi). Haroratning yanada oshishi ΔrG ni kamaytirib, kimyoviy muvozanatni entropiyasi yuqoriroq bo‘lgan reaksiya mahsulotlari tomonga siljitadi va reaksiyani tobora qaytmasroq qiladi.
Misol
Reaksiyada vodorod va kislorod odatdagi sharoitda yoki mo‘tadil yuqori haroratlarda qaytmas tarzda birikib, suv hosil qiladi; bunda ΔrG < 0. Bu reaksiya kuchli ekzotermik (ΔrH < 0), biroq entropiyaning kamayishi bilan kechadi (ΔrS < 0 — uchta zarrachadan ikkita zarracha hosil bo‘ladi). Shu sababli taxminan 2000°С kabi yuqori haroratlarda (bosim 1 atm darajasida saqlanganda) ΔrG deyarli nolga teng qiymatlargacha ortadi va reaksiya muvozanatli jarayon sifatida kechadi. Ya’ni bunday sharoitda reaksiya tizimiga suv kiritilsa, uning sezilarli qismi vodorod va kislorodga parchalanadi:
,
ΔrH < 0, ΔrS < 0, ΔrG < 0, T ≈ 20–100°С, ΔrG ≈ 0, T ≈ 2000°С.
Kinetik omillar
Termodinamika nuqtayi nazaridan tizim Gibbs energiyasining minimumiga o‘z-o‘zidan intilishi kerak. Biroq bunda qaytar reaksiyalarda muvozanatga erishish yoki qaytmas reaksiyalarda reagentlarning mahsulotlarga to‘liq (yoki deyarli to‘liq) aylanishi uchun qancha vaqt talab qilinishi hisobga olinmaydi. Ayrim hollarda tizim metastabil holatda bo‘lsa, bu vaqt juda uzoq, reaksiya tezligi esa juda past bo‘lishi mumkin. Sababi, dastlabki moddalarning zarrachalari faqat faol holatdan reaksiya mahsulotlariga aylana oladi. Faol holatga o‘tish esa reaksiyaga kirishayotgan zarrachalarning elektron qobiqlari yaqinlashganda yuzaga keladigan itarilish kuchini yengish, zarrachalarni mos fazoviy yo‘nalishda joylashtirish, aktivlanish energiyasini sarflash, kristall panjaradagi bog‘larni uzish va boshqa jarayonlarni talab qiladi. Masalan, olmosning grafitga aylanishi odatdagi sharoitda Gibbs energiyasining kamayishi bilan kechadigan, termodinamik jihatdan o‘z-o‘zidan boruvchi reaksiyadir. Ammo bu aylanish uchun ketadigan vaqt milliardlab yillar bilan baholanadi va hatto koinotning mavjudlik davomiyligiga yaqinlashadi. Chunki dastlab olmosning kristall panjarasidagi mazkur sharoitda nihoyatda mustahkam bo‘lgan uglerod–uglerod bog‘larini uzish zarur. Berilgan sharoitda aktivlanish energiyasi to‘sig‘ini yenga oladigan zarrachalar ulushi kichik bo‘lishi mumkin. Alohida faol zarrachalarning mahsulotga aylanishidan olinadigan energiya ko‘plab nofaol zarrachalar (ham reagentlar, ham mahsulotlar) o‘rtasida taqsimlangani uchun ularni yetarlicha faollashtira olmaydi (tizim relaksatsiyasi sodir bo‘ladi). Ko‘plab qaytmas ekzotermik reaksiyalarni, masalan, vodorod yoki metanning yonishi yoxud nitroglitserinning portlab parchalanishini o‘z-o‘zidan davom etadigan jarayonga aylantirish uchun reaksiyani qisqa muddat qo‘shimcha energiya berish orqali boshlash kerak. Bunga issiqlik (qizdirish), mexanik ta’sir (zarba yoki ishqalanish), elektr (uchqun razryadi), pnevmatik ta’sir (bosimni oshirish), elektromagnit ta’sir (nurlantirish) kiradi. Bunda mahalliy miqyosda, hatto alohida zarrachalar darajasida, aktivlanish energiyasini yengishga yetarli yuqori haroratga erishish mumkin. So‘ng faol zarrachalar ulushi ortib, qaytmas reaksiya makroskopik miqyosda davom etishi uchun yetarli bo‘ladi. Reaksiyani boshlashning yana bir usuli — katalizator.
Nomuvozanat kimyoviy kinetikada qaytmas reaksiyalar
Kimyoviy reaksiyalarga tatbiq etilgan kvant-mexanik Shryodinger tenglamalari va Liuvill tenglamalarining yechimlaridan kelib chiqadiki, har bir elementar kimyoviy reaksiya uchun doimo to‘g‘ri va teskari jarayonlar (to‘g‘ri va teskari reaksiyalar) mavjud. Bu jarayonlarning tezliklari tenglashganda mahsulotlar bilan reagentlar o‘rtasida kimyoviy muvozanat qaror topadi. Demak, molekulyar darajada barcha kimyoviy reaksiyalar qaytar deb qaraladi. Bunda reaksiya tezligi elementar reaksiyada qatnashayotgan molekulalarning ilgarilanma harakat erkinlik darajalari relaksatsiyasi tezligiga nisbatan kichik bo‘ladi. Mahsulotlarning dastlabki moddalarga teskari aylanishi to‘g‘ri reaksiya bosqichlarining o‘sha ketma-ketligi orqali, ammo teskari tartibda o‘tadi (ya’ni to‘g‘ri va teskari reaksiyalarning mexanizmi umumiy).
Shu bilan birga, ko‘plab zarrachalarning bir vaqtda ta’sirlashuvini qamrab oladigan makroskopik darajada kimyoviy reaksiya qaytmas bo‘lishi mumkin. Bunda massalar ta’siri qonuni hamda molekulalarning tezlik va ichki energiya bo‘yicha Maksvell–Boltsman taqsimoti buzilishi mumkin; berilgan sharoitda elementar bosqichlarning teskari ketma-ketligini amalga oshirish qiyinlashadi. Bunday qaytmas reaksiyalarda aktivlanish energiyasi harorat va Boltsman doimiysining ko‘paytmasiga yaqin bo‘lishi mumkin. Buni quyidagi kattaliklar orqali ifodalash mumkin: aktivlanish energiyasi (EA), harorat (T) hamda Boltsman doimiysi (k): EA = kT munosabati yuqori haroratlarda yoki aktivlanish energiyasi nisbatan past bo‘lganda yuzaga keladi. Bunday qaytmas reaksiyalarga yoqilg‘ilarning yonish reaksiyalari yoki portlovchi moddalarning parchalanishi kiradi. Ko‘pincha bular zanjir reaksiyalari bo‘lib, ularda faol markazlar — reaksion faolligi juda yuqori bo‘lgan radikallar va molekulalar hosil bo‘ladi. Masalan, vodorod va ftor reaksiyasi shunday jarayondir. Ayrim katalitik jarayonlar, jumladan, tabiatda kechadigan fotosintez ham nomuvozanat jarayonlarga kiradi. Bunday jarayonlar nomuvozanat kimyoviy kinetika doirasida o‘rganiladi.
Adabiyotlar
- Katta sovet ensiklopediyasi : 30 jildda / A. M. Proxorov tahriri ostida. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1974. — J. 18. — 632 b.
- Qisqacha kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / I. L. Knunyans tahriri ostida. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1964. — J. 3. — 1112 ust.
- Kimyo ensiklopediyasi / tahrir ostida: I. L. Knunyans — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1992. — J. 3 : Med–Pol. — 639 b. — ISBN 5-82270-039-8
- Umumiy va anorganik kimyo / A. Yu. Tsivadze tahriri ostida. — 2-nashr. — M. : Bilimlar laboratoriyasi, 2022. — J. 1. — 495 b. — ISBN 978-5-93208-576-9.
- Axmetov N. S. Umumiy va anorganik kimyo. — Sankt-Peterburg : Lan, 2020. — 744 b. — ISBN 978-5-8114-4698-8.
- Polak L. S., Goldenberg M. Ya., Levitskiy A. A. Kimyoviy kinetikadagi hisoblash usullari. — M. : Nauka, 1984. — 280 b.