Diamagnetizm (yunoncha «dia…» — ajralish va «magnetizm» so‘zlaridan) — magnetizm turlaridan biri bo‘lib, unda moddaning magnitlanishi unga ta’sir etayotgan tashqi magnit maydoniga qarama-qarshi yo‘nalishda namoyon bo‘ladi.
Fizik tabiati
Bu effekt jism magnit maydoniga kiritilganda yoki jism joylashgan sohada magnit maydon hosil qilinganda, jismdagi har bir elektron orbitasi o‘zgaruvchan magnit oqimi bilan kesib o‘tiladigan «kontur»ga aylanadi. Faradeyning elektromagnit induksiya qonuniga ko‘ra, bunday holatda induksiyalangan («hosil bo‘lgan») aylanma toklar, ya’ni elektronlarning magnit maydon yo‘nalishi atrofida qo‘shimcha aylanma harakati yuzaga kelishi kerak. Bu toklar har bir atomda induksiyalangan magnit momentni hosil qiladi; uning yo‘nalishi Lents qoidasiga muvofiq tashqi maydonga qarama-qarshi yo‘naladi. Shunday qilib, diamagnetizm fundamental hodisa bo‘lib, elektrotexnikada elektr yurituvchi kuchning yuzaga kelishi uchun javobgar bo‘lgan ayni Faradey qonunining mikroskopik namoyon bo‘lishidir.
Biroq diamagnetizmning ayrim jihatlarini faqat klassik fizika nuqtayi nazaridan tushuntirib bo‘lmaydi; buning uchun kvant mexanikasini qo‘llash talab etiladi.
Diamagnit muhitlar
Diamagnetizm barcha muhitlarga xos. Bunda muhit zarralari dastlab o‘z magnit momentiga ega bo‘lgan-bo‘lmagani yoki bu moment qanday yo‘nalganining ahamiyati yo‘q. Biroq tizimda xususiy magnit momentlar mavjud bo‘lsa, diamagnetizm kuchsiz bo‘lgani uchun boshqa tabiatdagi maydonlar ta’sirida sezilmay qoladi.
Induksion tokni hosil qiluvchi elektronlar erkin, ya’ni butun jism bo‘ylab harakatlana oladigan (metallarda, yarimo‘tkazgichlarda, plazmada) yoki bog‘langan, ya’ni muayyan atomga tegishli (dielektriklarda va qisman yarimo‘tkazgichlarda) bo‘lishi mumkin.
Erkin elektronlar holatida ularning trayektoriyalari buziladi; metallarda bu mexanizm Landau diamagnetizmi.
Bog‘langan elektronlar holatida atomdagi elektron orbitalari bir butun sifatida maydon yo‘nalishi atrofida aylanadi; bu hodisa Larmor pretsessiyasi.
Diamagnetizmning o‘ziga xos turi o‘ta o‘tkazgichlarda yuzaga keladi. Ularga tashqi magnit maydonni kiritishga urinishda sirt bo‘ylab mikroskopik emas, balki makroskopik toklar oqa boshlaydi; bu toklar tufayli material ichidagi maydon nolga teng bo‘lib qoladi (Meysner effekti).
Diamagnit moddalar
Tashqi magnit maydonga javob berishning boshqa mexanizmlari diamagnetizm ta’siridan ustun kelmaydigan moddalar diamagnitlar deb ataladi. Sof diamagnit moddalarning molekulalaridagi elektron qobiqlar doimiy magnit momentga ega emas. Alohida elektronlar hosil qiladigan momentlar bunday moddalarda tashqi maydon bo‘lmaganda o‘zaro kompensatsiyalanadi. Xususan, bu holat elektron qobiqlari to‘liq to‘lgan ionlar va molekulalarda, masalan, inert gazlarda, vodorod va azot molekulalarida kuzatiladi. Sof diamagnit qattiq jismlarga (diamagnitlar) kristall metallar va dielektriklar orasida mos ravishda Cu va NaCl misol bo‘la oladi; amorf qattiq jismlar sinfida esa — SiO2.
Magnit parametrlari
Diamagnit muhitlar uchun magnit qabul qiluvchanlik (magnit maydonining kuchlanganligi va magnitlanganlik o‘rtasidagi bog‘lanish koeffitsiyenti) manfiy va qiymati kichik (taxminan 10-5—10-6. Shunga mos ravishda, magnit singdiruvchanligi bu moddalarda birlikdan biroz kichik bo‘ladi. Magnit qabul qiluvchanlik qiymati kichik bo‘lgani sababli jismning bir qismida induksiyalangan magnit momentlarning shu jismning boshqa qismlariga ta’siri e’tiborga olinmaydigan darajada kichikdir.
O‘ta o‘tkazgichlar uchun, rasmiy jihatdan, — ammo amalda bunday moddalarni umuman magnit materiallar deb atab bo‘lmaydi, chunki ularga magnit maydonni kiritishning iloji yo‘q (o‘xshatish uchun: elektrostatikada dielektrik qabul qiluvchanligi -1 ga teng bo‘lgan metallni dielektrik deb atash g‘alati bo‘lardi).