Termodinamik potensial nima

Termodinamik potensiallar — ichki energiya U(kattalik bo‘lib, uning o‘zgarishi ko‘rib chiqilayotgan jarayonda tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirda bajarilgan to‘liq ish bilan tizimning tashqi ta’sirga qarshi bajargan ishi o‘rtasidagi farq bilan belgilanadi; tizimni o‘z-o‘zicha mavjud narsa deb qarasak, ichki energiya — mumkin bo‘lgan ichki jarayonlar amalga oshganda ajralib chiqishi mumkin bo‘lgan energiya), argumentlari quyidagilardan iborat bo‘lgan funksiya sifatida qaraladigan: entropiya S va umumlashgan koordinatalar x1,x2,... (tizimning hajmi, fazalararo chegara yuzasi, elastik sterjen yoki prujinaning uzunligi, dielektrikning qutblanishi, magnit materialning magnitlanishi, tizim komponentlarining massasi va boshqalar), shuningdek termodinamik xarakteristik funksiyalar bo‘lib, ular Lejandr almashtirishini ichki energiyaga qo‘llash orqali olinadi

U=U(S,x1,x2,...).

Termodinamik potensiallarni kiritishdan maqsad — tabiiy mustaqil o‘zgaruvchilarning shunday to‘plamidan foydalanishki, u termodinamik tizimning holatini tavsiflaydi va muayyan vaziyatda eng qulay bo‘ladi; xarakteristik funksiyalarni qo‘llashning afzalliklari saqlanib qoladi; ular energiya o‘lchamiga ega bo‘ladi. Xususan, termodinamik potensiallarning kamayishi muvozanat jarayonlarida, tegishli tabiiy o‘zgaruvchilar qiymatlari o‘zgarmas bo‘lgan holda (parametrlar), foydali tashqi ish miqdoriga teng.

Termodinamik potensiallar — termodinamik parametrlarning muayyan birikmalarida aniqlanadigan ichki energiyalardir.

Termodinamik potensiallarni U. Gibbs kiritgan, u «fundamental tenglamalar (fundamental equations)» haqida gapirgan; termodinamik potensial atamasi esa Pyer Dyugemga tegishli.

Quyidagi termodinamik potensiallar farqlanadi:

Ta’riflar (zarrachalar soni o‘zgarmas bo‘lgan tizimlar uchun)

Quyidagiga muvofiq aniqlanadi: termodinamikaning birinchi qonuniga ko‘ra, tizimga berilgan issiqlik miqdori bilan tizimningtashqi jismlar ustida bajarganishi o‘rtasidagi farq sifatida:

U=Q−A.

Quyidagicha aniqlanadi:

H=U+PV,

bu yerda P — bosim, V — hajm.

Chunki izobarik jarayonda bajarilgan ish quyidagiga teng PΔV, entalpiyaning ortishi kvazistatik izobarik jarayonda tizim olgan issiqlik miqdoriga teng.

Ko‘pincha shunchaki erkin energiya deb ham ataladi. Quyidagicha aniqlanadi:

F=U−TS,

bu yerda T — harorat va S — entropiya.

Izotermik jarayonda tizim olgan issiqlik miqdori TΔS ga teng bo‘lgani uchun, erkin energiyaning kamayishi kvazistatik izotermik jarayonda tizimning tashqi jismlar ustida bajargan ishiga teng.

Shuningdek, Gibbs energiyasi, termodinamik potensial, Gibbs erkin energiyasi va hatto shunchaki erkin energiya (bu esa o‘xshash atama — Gelmgolts erkin energiyasi mavjudligi sababli Gibbs potensialini turlicha talqin qilishga olib kelishi mumkin):

G=H−TS=F+PV=U+PV−TS.

Termodinamik potensiallar va maksimal ish

Ichki energiya tizimning to‘liq energiyasini ifodalaydi. Biroq termodinamikaning ikkinchi qonuni butun ichki energiyani ishga aylantirishga yo‘l qo‘ymaydi.

Shuni ko‘rsatish mumkinki, tizimdan olinishi mumkin bo‘lgan maksimal to‘liq ish (ham muhitga, ham tashqi jismlarga nisbatan bajariladigan) izotermik jarayonda ushbu jarayonda Gelmgolts erkin energiyasining kamayishiga teng:

Amaxf=−ΔF,

bu yerda F — Gelmgolts erkin energiyasi.

Shu ma’noda F — erkin energiya bo‘lib, uni ishga aylantirish mumkin. Ichki energiyaning qolgan qismini bog‘langan deb atash mumkin.

Ba’zi qo‘llanmalarda to‘liq va foydali ishni farqlashga to‘g‘ri keladi. Foydali ish — tizimning o‘zi joylashgan muhitni hisobga olmagan holda, tashqi jismlar ustida bajaradigan ishidir. Tizimning maksimal foydali ishi quyidagiga teng:

Amaxu=−ΔG

bu yerda G — Gibbs energiyasi.

Shu ma’noda Gibbs energiyasi ham erkin energiya hisoblanadi.

Kanonik holat tenglamasi

Muayyan tizimning termodinamik potensialini ma’lum shaklda berish ushbu tizimning holat tenglamasini berishga teng kuchlidir.

Termodinamik potensiallarning tegishli differensiallari:

  • ichki energiya uchun
dU=δQ−δA=TdS−PdV,
  • entalpiya uchun
dH=dU+d(PV)=TdS−PdV+PdV+VdP=TdS+VdP,
  • Gelmgolts erkin energiyasi uchun
dF=dU−d(TS)=TdS−PdV−TdS−SdT=−PdV−SdT,
  • Gibbs potensiali uchun
dG=dH−d(TS)=TdS+VdP−TdS−SdT=VdP−SdT,
yoki
dG=dF+d(PV)=−PdV−SdT+VdP+PdV=VdP−SdT.

Bu ifodalarni matematik jihatdan to‘liq differensiallar sifatida qarash mumkin; ular tegishli ikki mustaqil o‘zgaruvchining funksiyalaridir. Shu sababli termodinamik potensiallarni quyidagi funksiyalar sifatida ko‘rish tabiiy:

U=U(S,V),
H=H(S,P),
F=F(T,V),
G=G(T,P).

Ushbu to‘rtta bog‘lanishdan istalgan birini berish — ya’ni funksiyalarning aniq ko‘rinishini belgilash U(S,V), H(S,P), F(T,V), G(T,P) — tizim xususiyatlari haqidagi barcha ma’lumotlarni olish imkonini beradi. Masalan, agar bizga ichki energiya U entropiyaS va hajmV bo‘yicha funksiya sifatida berilgan bo‘lsa, qolgan parametrlarni differensiallash orqali topish mumkin:

T=(∂U∂S)V
P=−(∂U∂V)S

Bu yerda indekslar V va S funksiyaning bog‘liq bo‘lgan ikkinchi o‘zgaruvchisi o‘zgarmasligini bildiradi. Bu tengliklar quyidagini hisobga olsak, ravshan bo‘ladi: dU=TdS−PdV.

Tegishli o‘zgaruvchilarga bog‘liq funksiya sifatida termodinamik potensiallardan birini yuqorida ko‘rsatilganidek berish tizimning kanonik holat tenglamasini ifodalaydi. Boshqa holat tenglamalari kabi, u faqat termodinamik muvozanat holatlarida amal qiladi. Muvozanatsiz holatlarda bu bog‘lanishlar bajarilmasligi mumkin.

Bir termodinamik potensialdan boshqasiga o‘tish. Gibbs — Gelmgolts formulalari

Barcha termodinamik potensiallarning muayyan o‘zgaruvchilardagi qiymatlarini shu o‘zgaruvchilarda differensiali to‘liq differensial bo‘lgan potensial orqali ifodalash mumkin. Masalan, oddiy tizimlar uchun V, T o‘zgaruvchilarida termodinamik potensiallarni Gelmgolts erkin energiyasi orqali ifodalash mumkin:

U=−T2(∂∂TFT)V,

H=−T2(∂∂TFT)V−V(∂F∂V)T,

G=F−V(∂F∂V)T.

Ushbu formulalardan birinchisi Gibbs — Gelmgolts formulasi deb ataladi. Biroq ba’zan bu atama harorat yagona mustaqil o‘zgaruvchi bo‘lgan barcha shunga o‘xshash formulalarga nisbatan qo‘llanadi.

Termodinamik potensiallar usuli. Maksvell munosabatlari

Termodinamik potensiallar usuli asosiy termodinamik o‘zgaruvchilar qatnashgan ifodalarni o‘zgartirishga yordam beradi. Shu orqali issiqlik miqdori, entropiya va ichki energiya kabi bevosita o‘lchash qiyin bo‘lgan kattaliklarni harorat, bosim va hajm kabi o‘lchanadigan kattaliklar hamda ularning hosilalari orqali ifodalash mumkin.

Ichki energiyaning to‘liq differensiali uchun ifodani yana bir bor ko‘rib chiqamiz:

dU=TdS−PdV.

Ma’lumki, agar aralash hosilalar mavjud va uzluksiz bo‘lsa, ular differensiallash tartibiga bog‘liq bo‘lmaydi, ya’ni

∂2U∂V∂S=∂2U∂S∂V.

Biroq (∂U∂V)S=−P va (∂U∂S)V=T, shu sababli

(∂P∂S)V=−(∂T∂V)S.

Boshqa differensiallar uchun ifodalarni ko‘rib chiqib, quyidagilarni olamiz:

(∂T∂P)S=(∂V∂S)P,
(∂S∂V)T=(∂P∂T)V,
(∂S∂P)T=−(∂V∂T)P.

Bu tenglamalar Maksvell munosabatlari deb ataladi.

Zarrachalar soni o‘zgaruvchan bo‘lgan tizimlar. Katta termodinamik potensial

Kimyoviy potensial (μ) komponent uchun tizimga shu komponentning cheksiz kichik molyar miqdorini qo‘shish uchun sarflanishi kerak bo‘lgan energiya sifatida aniqlanadi. Shunda termodinamik potensiallar differensiallarining ifodalarini quyidagicha yozish mumkin:

dU=TdS−PdV+μdN,
dH=TdS+VdP+μdN,
dF=−SdT−PdV+μdN,
dG=−SdT+VdP+μdN.

Termodinamik potensiallar tizimdagi zarrachalar soniga nisbatan additiv funksiyalar bo‘lishi kerakligi sababli, kanonik holat tenglamalari quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi (bunda S va V — additiv kattaliklar, T va P esa additiv bo‘lmagan kattaliklardir):

U=U(S,V,N)=Nf(SN,VN),
H=H(S,P,N)=Nf(SN,P),
F=F(T,V,N)=Nf(T,VN),
G=G(T,P,N)=Nf(T,P).

Va, dGdN=μ bo‘lgani uchun, oxirgi ifodadan quyidagisi kelib chiqadi:

G=μN,

ya’ni kimyoviy potensial — Gibbs potensialining solishtirma qiymati (bitta zarrachaga nisbatan).

Katta kanonik ansambl uchun (ya’ni statistik ansambl — zarrachalar soni o‘zgaruvchan va kimyoviy potensiali muvozanat qiymatiga ega bo‘lgan tizim holatlaridan tashkil topgan — katta termodinamik potensial aniqlanishi mumkin; u erkin energiyani kimyoviy potensial bilan bog‘laydi:

Ω=F−μN=−PV;
dΩ=−SdT−Ndμ−PdV

«Bog‘langan energiya» deb ataladigan TS quyidagi o‘zgaruvchilari o‘zgarmas bo‘lgan tizimning termodinamik potensiali ekanini tekshirish qiyin emas: SPμ.

Potensiallar va termodinamik muvozanat

Muvozanat holatida termodinamik potensiallarning tegishli o‘zgaruvchilarga bog‘liqligi ushbu tizimning kanonik holat tenglamasi bilan aniqlanadi. Biroq muvozanat holatidan farq qiladigan holatlarda bu munosabatlar o‘z kuchini yo‘qotadi. Shunga qaramay, muvozanatsiz holatlar uchun ham termodinamik potensiallar mavjud.

Demak, o‘zgaruvchilarining qiymatlari o‘zgarmas qilib belgilanganida, potensial turli qiymatlarni qabul qilishi mumkin; ulardan biri termodinamik muvozanat holatiga mos keladi.

Termodinamik muvozanat holatida potensialning tegishli qiymati eng kichik bo‘lishini ko‘rsatish mumkin. Shu sababli muvozanat barqaror hisoblanadi.

Quyidagi jadvalda berilgan o‘zgarmas parametrlar bilan tavsiflangan tizimning barqaror muvozanat holati qaysi potensialning minimumiga mos kelishi ko‘rsatilgan.

Tabiiy o‘zgaruvchilar termodinamik potensial
S, V, N ichki energiya
S, P, N entalpiya
T, V, N Gelmgolts erkin energiyasi
T, P, N Gibbs potensiali
T, V, μ Katta termodinamik potensial
S, P, μ bog‘langan energiya

Adabiyotlar

  • P. Dyugem Termodinamik potensial va uning kimyoviy mexanika hamda elektr hodisalarini o‘rganishdagi qo‘llanilishi. — Parij: A. Hermann, 1886. — XI + 247 bet.
  • Gibbs J. Uillard. To‘plangan asarlar. — Nyu-York — London — Toronto: Longmans, Green and Co., 1928. — J. 1. — XXVIII + 434 bet.
  • Bazarov I. P. Termodinamika. — Moskva: Oliy maktab, 1991. 376 bet.
  • Bazarov I. P. Termodinamikadagi yanglish qarashlar va xatolar. 2-nashr, tuzatilgan. — Moskva: Editorial URSS, 2003. 120 bet.
  • Gibbs J. V. Termodinamika. Statistik mexanika. — Moskva: Nauka, 1982. — 584 bet. — (Fan klassiklari).
  • Guxman A. A. Termodinamika asoslari haqida. — 2-nashr, tuzatilgan. — Moskva: LKI nashriyoti, 2010. — 384 bet. — ISBN 978-5-382-01105-9.
  • Zubarev D. N. Muvozanatsiz statistik termodinamika. Moskva: Nauka, 1971. 416 bet.
  • Kvasnikov I. A. Termodinamika va statistik fizika. Muvozanatdagi tizimlar nazariyasi, 1-jild. — Moskva: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 1991. (2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan Moskva: URSS, 2002. 240 bet.)
  • Krasnov K. S., Vorobyov N. K., Godnev I. N. va boshqalar. Fizik kimyo. 1-kitob. Moddaning tuzilishi. Termodinamika / K. S. Krasnov tahriri ostida. — 3-nashr, tuzatilgan. — Moskva: Oliy maktab, 2001. — J. 1. — 512 bet. — ISBN 5-06-004025-9.
  • Krichevskiy I. R. Termodinamika tushunchalari va asoslari. — 2-nashr, qayta ko‘rib chiqilgan va to‘ldirilgan. — Moskva: Ximiya, 1970. — 440 bet.
  • Kubo R. Termodinamika. — Moskva: Mir, 1970. — 304 bet.
  • Landau L. D., Lifshits E. M. Statistik fizika. Qism 1. — 3-nashr, to‘ldirilgan. — Moskva: Nauka, 1976. — 584 bet. — («Nazariy fizika», jild V).
  • Mayer J., Geppert-Mayer M. Statistik mexanika. Moskva: Mir, 1980.
  • Myunster A. Kimyoviy termodinamika. — Moskva: Mir, 1971. — 296 bet.
  • Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — Moskva: Nauka, 1975. — J. II. Termodinamika va molekulyar fizika. — 519 bet.
  • Skakov S. V. Texnik termodinamika. — Lipetsk: LGTU, 2014. — 113 bet. — ISBN 978-5-88247-698-3.
  • Sychev V. V. Murakkab termodinamik tizimlar. — 4-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Energoatomizdat, 1986. — 208 bet.
  • Termodinamika. Asosiy tushunchalar. Atamashunoslik. Kattaliklarning harfiy belgilanishi. Ta’riflar to‘plami, 103-sonli nashr / SSSR Fanlar akademiyasining Ilmiy-texnik atamashunoslik qo‘mitasi. Moskva: Nauka, 1984.