Magnit dipoli nima

Dipol (fransuzcha dipôle, yunoncha δί(ς) «ikki marta» + πόλος «o‘q», «qutb», so‘zma-so‘z — «ikki qutblilik») — zaryadlar tizimlari hosil qiladigan murakkabroq maydonni hamda zaryadlar tizimlariga tashqi maydonning ta’sirini ham taxminiy tavsiflash uchun xizmat qiladigan ideallashtirilgan tizim.

Yerning magnit maydoni taxminan dipol maydoniga mos keladi. Biroq «N» va «S» (shimoliy va janubiy) qutblar «geografik» tarzda, ya’ni magnit dipol qutblari uchun qabul qilingan belgilashga teskari ravishda belgilangan

Dipolning odatiy va standart misoli — qiymatlari teng, ishoralari qarama-qarshi bo‘lgan va bir-biridan kuzatish nuqtasigacha bo‘lgan masofaga nisbatan e’tiborsiz darajada kichik masofada joylashgan ikkita zaryaddir. Zaryadlar orasidagi masofa nolga intilganda, zaryad miqdorining zaryadlar orasidagi masofaga ko‘paytmasi o‘zgarmas qiymatda qolsa, bunday tizimning maydoni to‘liq dipol yaqinlashuvi bilan tavsiflanadi (yoki bu ko‘paytma chekli limitga intiladi; ushbu konstanta yoki limit limit deb dipol momenti ataladi).

Elektr dipolining ekvipotensial sirtlari
Elektr dipolining kuch chiziqlari

Dipol yaqinlashuvi, odatda dipol maydoni haqida gapirilganda nazarda tutiladigan, maydon potensialini radius-vektor darajalari bo‘yicha qatorga yoyish va birinchi tartibdan yuqori bo‘lgan barcha hadlarni tashlab yuborishga asoslanadi.

Olingan funksiyalar quyidagi hollarda maydonni samarali tavsiflaydi:

  1. maydon hosil qiluvchi yoki nurlantiruvchi tizimning (zaryadlar joylashgan sohaning) o‘lchamlari ko‘rib chiqilayotgan masofalarga nisbatan kichik bo‘lishi kerak. Bunda tizimning xarakterli o‘lchamining radius-vektor uzunligiga nisbati kichik miqdor bo‘ladi va potensialni qatorga yoyishda faqat dastlabki hadlarni ko‘rib chiqish ma’noga ega;
  2. yoyilmadagi birinchi tartibli had 0 ga teng bo‘lmasligi kerak; aks holda, yuqoriroq multipollik darajasidagi yaqinlashuvni qo‘llash kerak;;
  3. tenglamalarda ko‘rib chiqiladigan kattaliklar — gradientlar — potensiallarning birinchi tartibdan yuqori bo‘lmagan hosilalaridir.

Tizimning dipol momenti

Elektr dipoli

Elektr dipoli — elektr jihatdan neytral bo‘lgan, absolyut qiymatlari teng musbat va manfiy nuqtaviy zaryadlardan tashkil topgan ideallashtirilgan tizim..

Boshqacha aytganda, elektr dipoli bir-biridan ma’lum masofada joylashgan, absolyut qiymatlari teng va ishoralari qarama-qarshi bo‘lgan ikkita nuqtaviy zaryaddan iborat.

Manfiy zaryaddan musbat zaryadga qarab yo‘nalgan l→, vektorining zaryadlarning absolyut qiymatiga ko‘paytmasi q  dipol momenti deb ataladi: d→=ql→.

Tashqi elektr maydonida E→ elektr dipolga kuch momenti d→×E→,ta’sir qiladi; u dipolni dipol momenti maydon yo‘nalishi bilan bir yo‘nalishda bo‘ladigan qilib burishga intiladi.

Elektr dipolining (doimiy) elektr maydonidagi potensial energiyasi −E→⋅d→. ga teng. (Bir jinsli bo‘lmagan maydonda bu bog‘liqlik nafaqat dipol momentiga — uning kattaligi va yo‘nalishiga, balki dipol joylashgan o‘ringa, ya’ni uning qayerda turganiga ham bog‘liq bo‘lishini anglatadi.)

Elektr dipolidan uzoqda uning elektr maydoni kuchlanganligi masofa ortishi bilan R quyidagi qonuniyat bo‘yicha R−3, kamayadi, ya’ni nuqtaviy zaryadga nisbatan tezroq (E∼R−2).

Dipol

Neytral tizimning elektrostatik maydoni uchun dipol yaqinlashuvi

Elektr zaryadlarini o‘z ichiga olgan, umuman olganda elektr jihatdan neytral bo‘lgan har qanday tizimni ma’lum bir yaqinlashuvda (ya’ni, aynan dipol yaqinlashuvida) dipol momenti d→=∑iqir→i, bilan ifodalanadigan elektr dipoli sifatida qarash mumkin. Bunda qi — i-elementning zaryadi, r→i — uning radius-vektori. Bunda dipol yaqinlashuvi to‘g‘ri bo‘lishi uchun tizimning elektr maydoni o‘rganilayotgan masofa uning xarakterli o‘lchamlaridan ancha katta bo‘lishi kerak.

Nuqtaviy yaqinlashuvda radius-vektori r→ bo‘lgan nuqtada dipol hosil qiladigan maydon quyidagi munosabat bilan ifodalanadi:

E→=14πε03r→(r→,d→)−r2d→r5.

Elektr jihatdan neytral bo‘lmagan tizimning elektrostatik maydoni uchun dipol yaqinlashuvi

Elektr jihatdan neytral bo‘lmagan tizimni, tabiiy ravishda, elektr jihatdan neytral tizim va nuqtaviy zaryad yig‘indisi (superpozitsiyasi) sifatida ifodalash mumkin. Buning uchun tizim ichidagi biror joyga uning umumiy zaryadiga qarama-qarshi bo‘lgan nuqtaviy zaryadni, ayni shu nuqtaga esa tizimning umumiy zaryadiga teng bo‘lgan yana bir nuqtaviy zaryadni joylashtirish kifoya. Shundan so‘ng birinchi zaryad qolgan tizim bilan birgalikda qaraladi (agar koordinatalar boshi qo‘shilgan nuqtaviy zaryad joylashgan nuqtaga qo‘yilsa, uning dipol momenti yuqorida keltirilgan formula bo‘yicha hisoblangan dipol momentiga teng bo‘lishi ravshan: bunda qo‘shilgan zaryadning o‘zi ifodaga kirmaydi). Ikkinchi nuqtaviy zaryad esa Kulon maydonini hosil qiladi.

Ya’ni, bunday tizimdan uzoqda u hosil qiladigan elektrostatik maydon dipol yaqinlashuvida quyidagi ikki maydon yig‘indisidan iborat bo‘ladi: Kulon maydonini hosil qiladigan nuqtaviy zaryad — ushbu tizimning zaryadi Q=∑iqi, bo‘lib, u zaryadlar tizimi ichidagi biror nuqtaga shartli ravishda joylashtiriladi; ikkinchi had esa dipol momenti d→=∑iqir→i, bo‘lgan dipol maydonidir. Bunda radius-vektorlar zaryad Q. joylashgan nuqtadan o‘lchanadi. Shuningdek, bunday maydonning dipol yaqinlashuvida nuqtaviy zaryadning (albatta, zaryadlar tizimi ichida yoki unga juda yaqin joylashgan) ixtiyoriy tanlangan o‘rniga bog‘liq emasligini ko‘rsatish qiyin emas: Q,chunki kerakli tartibdagi tuzatish hisoblangan dipol momentining o‘zgarishi bilan kompensatsiyalanadi (axir zaryad Qning joylashuvini ma’lum D→ vektoriga siljitish dipolni qo‘shishga teng; qo‘shilgan dipolning momenti QD→).

Magnit dipol

Magnit dipol — elektr dipolining analogi bo‘lib, uni ikkita «magnit zaryad» — magnit monopollardan iborat tizim sifatida tasavvur qilish mumkin. Bu o‘xshatish shartli, chunki magnit zaryadlar hozirgacha aniqlanmagan. Magnit dipol modeli sifatida, dipol hosil qiladigan magnit maydon tarqaladigan masofalarga nisbatan kichik bo‘lgan, yuzi S  bo‘lgan yassi, berk o‘tkazgich halqani ko‘rib chiqish mumkin. Bu halqadan tok I.  oqadi. Bunda dipolning magnit momenti (SGSM tizimida) quyidagi kattalik deb ataladi: μ→=ISn→,bunda n→ — halqa tekisligiga perpendikulyar yo‘nalgan birlik vektor. U shunday yo‘nalishda tanlanadiki, shu tomondan qaralganda halqadagi tok soat mili yo‘nalishida oqayotgandek ko‘rinadi.

Magnit maydon tomonidan magnit dipolga ta’sir etuvchi aylantiruvchi moment M→ va doimiy magnit Udipolining magnit maydonidagi potensial energiyasi uchun ifodalar elektr dipolining elektr maydoni bilan o‘zaro ta’siriga oid mos formulalarga o‘xshaydi; faqat ularda magnit moment μ→ va magnit induksiya vektori B→:

M→=μ→×B→;
U=−μ→⋅B→.

Tebranayotgan dipol maydoni

Ushbu bo‘limda fazoning berilgan nuqtasida joylashgan nuqtaviy elektr dipol 𝐝(t),hosil qiladigan maydon ko‘rib chiqiladi.

Yaqin masofalardagi maydon (yaqin zona)

Vakuumda tebranayotgan nuqtaviy dipolning maydoni quyidagi ko‘rinishga ega:

𝐄=3𝐧(𝐧,𝐝)−𝐝R3+3𝐧(𝐧,𝐝˙)−𝐝˙cR2+𝐧(𝐧,𝐝¨)−𝐝¨c2R;
𝐁=[𝐝˙cR2+𝐝¨Rc2,𝐧]=[𝐧,𝐄+𝐝R3],
bunda 𝐧=𝐑R — qaralayotgan yo‘nalishdagi birlik vektor,
c — yorug‘lik tezligi.

Bu ifodalarga biroz boshqacha shakl berish uchun vektor (Gerts):

𝐙=−1R⋅𝐝(t−Rc).

Dipol koordinatalar boshida tinch holatda turadi deb qabul qilinganligi sababli, 𝐝 bir o‘zgaruvchining funksiyasi hisoblanadi. U holda:

𝐄=−rot⁡rot⁡𝐙;
𝐁=−1crot⁡𝐙˙.

Bunda maydon potensiallarini quyidagi ko‘rinishda tanlash mumkin:

𝐀=−𝐙˙c,  ϕ=div⁡𝐙.

Keltirilgan formulalarni dipol yaqinlashuvi qo‘llaniladigan barcha hollarda ishlatish mumkin.

Dipol nurlanishi (to‘lqin zonasidagi yoki uzoq zonadagi)

Keltirilgan formulalar, agar tizim o‘lchamlari nurlanayotgan to‘lqin uzunligidan ancha kichik bo‘lsa, ya’ni zaryadlar tezligi c dan ancha kichik bo‘lsa va maydon to‘lqin uzunligidan ancha katta masofalarda qaralsa, sezilarli darajada soddalashadi. Maydonning bunday sohasi to‘lqin zonasi deb ataladi. Bu sohada tarqalayotgan to‘lqinni deyarli yassideb hisoblash mumkin. Elektr va magnit maydon ifodalarida 𝐄 va 𝐁 uchun faqat dipol momenti vektorining 𝐝, ikkinchi hosilalarini o‘z ichiga olgan hadlargina muhim bo‘ladi, chunki:

𝐝˙c≈dλ,
𝐝¨c2≈dλ2.

SGS tizimida maydonlar uchun ifodalar quyidagi ko‘rinishni oladi:

𝐇=1c2R[𝐝¨,𝐧],  𝐇=[𝐧,𝐄],
𝐄=1c2R[[𝐝¨,𝐧],𝐧],  𝐄=[𝐁,𝐧].

Yassi to‘lqinda nurlanish intensivligining fazoviy burchakka dΩ nisbatan ifodasi quyidagicha:

dI=cH24πR2dΩ,

shuning uchun dipol nurlanishi uchun:

dI=14πc3[𝐝¨,𝐧]2dΩ=𝐝¨24πc3sin2θdΩ,
bunda θ — vektorlar 𝐝¨ va 𝐧.

orasidagi burchak. To‘liq nurlangan energiya ifodani dθ bo‘yicha 0 dan π. gacha integrallash orqali olinadi; bunda dΩ=2πsin⁡θdθ:

I=23c3𝐝¨2.

Nurlanishning spektral tarkibi 𝐝¨ vektorini uning Furye komponentiga almashtirish va olingan ifodani bir vaqtning o‘zida 2 ga ko‘paytirish orqali olinadi. Demak:

dℰω=4ω43c3|𝐝ω|2dω2π.

Adabiyotlar