Dipol (fransuzcha dipôle, yunoncha δί(ς) «ikki marta» + πόλος «o‘q», «qutb», so‘zma-so‘z — «ikki qutblilik») — zaryadlar tizimlari hosil qiladigan murakkabroq maydonni hamda zaryadlar tizimlariga tashqi maydonning ta’sirini ham taxminiy tavsiflash uchun xizmat qiladigan ideallashtirilgan tizim.

Dipolning odatiy va standart misoli — qiymatlari teng, ishoralari qarama-qarshi bo‘lgan va bir-biridan kuzatish nuqtasigacha bo‘lgan masofaga nisbatan e’tiborsiz darajada kichik masofada joylashgan ikkita zaryaddir. Zaryadlar orasidagi masofa nolga intilganda, zaryad miqdorining zaryadlar orasidagi masofaga ko‘paytmasi o‘zgarmas qiymatda qolsa, bunday tizimning maydoni to‘liq dipol yaqinlashuvi bilan tavsiflanadi (yoki bu ko‘paytma chekli limitga intiladi; ushbu konstanta yoki limit limit deb dipol momenti ataladi).


Dipol yaqinlashuvi, odatda dipol maydoni haqida gapirilganda nazarda tutiladigan, maydon potensialini radius-vektor darajalari bo‘yicha qatorga yoyish va birinchi tartibdan yuqori bo‘lgan barcha hadlarni tashlab yuborishga asoslanadi.
Olingan funksiyalar quyidagi hollarda maydonni samarali tavsiflaydi:
- maydon hosil qiluvchi yoki nurlantiruvchi tizimning (zaryadlar joylashgan sohaning) o‘lchamlari ko‘rib chiqilayotgan masofalarga nisbatan kichik bo‘lishi kerak. Bunda tizimning xarakterli o‘lchamining radius-vektor uzunligiga nisbati kichik miqdor bo‘ladi va potensialni qatorga yoyishda faqat dastlabki hadlarni ko‘rib chiqish ma’noga ega;
- yoyilmadagi birinchi tartibli had 0 ga teng bo‘lmasligi kerak; aks holda, yuqoriroq multipollik darajasidagi yaqinlashuvni qo‘llash kerak;;
- tenglamalarda ko‘rib chiqiladigan kattaliklar — gradientlar — potensiallarning birinchi tartibdan yuqori bo‘lmagan hosilalaridir.
Tizimning dipol momenti
Elektr dipoli
Elektr dipoli — elektr jihatdan neytral bo‘lgan, absolyut qiymatlari teng musbat va manfiy nuqtaviy zaryadlardan tashkil topgan ideallashtirilgan tizim..
Boshqacha aytganda, elektr dipoli bir-biridan ma’lum masofada joylashgan, absolyut qiymatlari teng va ishoralari qarama-qarshi bo‘lgan ikkita nuqtaviy zaryaddan iborat.
Manfiy zaryaddan musbat zaryadga qarab yo‘nalgan vektorining zaryadlarning absolyut qiymatiga ko‘paytmasi dipol momenti deb ataladi:
Tashqi elektr maydonida elektr dipolga kuch momenti ta’sir qiladi; u dipolni dipol momenti maydon yo‘nalishi bilan bir yo‘nalishda bo‘ladigan qilib burishga intiladi.
Elektr dipolining (doimiy) elektr maydonidagi potensial energiyasi ga teng. (Bir jinsli bo‘lmagan maydonda bu bog‘liqlik nafaqat dipol momentiga — uning kattaligi va yo‘nalishiga, balki dipol joylashgan o‘ringa, ya’ni uning qayerda turganiga ham bog‘liq bo‘lishini anglatadi.)
Elektr dipolidan uzoqda uning elektr maydoni kuchlanganligi masofa ortishi bilan quyidagi qonuniyat bo‘yicha kamayadi, ya’ni nuqtaviy zaryadga nisbatan tezroq ().

Neytral tizimning elektrostatik maydoni uchun dipol yaqinlashuvi
Elektr zaryadlarini o‘z ichiga olgan, umuman olganda elektr jihatdan neytral bo‘lgan har qanday tizimni ma’lum bir yaqinlashuvda (ya’ni, aynan dipol yaqinlashuvida) dipol momenti bilan ifodalanadigan elektr dipoli sifatida qarash mumkin. Bunda — -elementning zaryadi, — uning radius-vektori. Bunda dipol yaqinlashuvi to‘g‘ri bo‘lishi uchun tizimning elektr maydoni o‘rganilayotgan masofa uning xarakterli o‘lchamlaridan ancha katta bo‘lishi kerak.
Nuqtaviy yaqinlashuvda radius-vektori bo‘lgan nuqtada dipol hosil qiladigan maydon quyidagi munosabat bilan ifodalanadi:
- .
Elektr jihatdan neytral bo‘lmagan tizimning elektrostatik maydoni uchun dipol yaqinlashuvi
Elektr jihatdan neytral bo‘lmagan tizimni, tabiiy ravishda, elektr jihatdan neytral tizim va nuqtaviy zaryad yig‘indisi (superpozitsiyasi) sifatida ifodalash mumkin. Buning uchun tizim ichidagi biror joyga uning umumiy zaryadiga qarama-qarshi bo‘lgan nuqtaviy zaryadni, ayni shu nuqtaga esa tizimning umumiy zaryadiga teng bo‘lgan yana bir nuqtaviy zaryadni joylashtirish kifoya. Shundan so‘ng birinchi zaryad qolgan tizim bilan birgalikda qaraladi (agar koordinatalar boshi qo‘shilgan nuqtaviy zaryad joylashgan nuqtaga qo‘yilsa, uning dipol momenti yuqorida keltirilgan formula bo‘yicha hisoblangan dipol momentiga teng bo‘lishi ravshan: bunda qo‘shilgan zaryadning o‘zi ifodaga kirmaydi). Ikkinchi nuqtaviy zaryad esa Kulon maydonini hosil qiladi.
Ya’ni, bunday tizimdan uzoqda u hosil qiladigan elektrostatik maydon dipol yaqinlashuvida quyidagi ikki maydon yig‘indisidan iborat bo‘ladi: Kulon maydonini hosil qiladigan nuqtaviy zaryad — ushbu tizimning zaryadi bo‘lib, u zaryadlar tizimi ichidagi biror nuqtaga shartli ravishda joylashtiriladi; ikkinchi had esa dipol momenti bo‘lgan dipol maydonidir. Bunda radius-vektorlar zaryad joylashgan nuqtadan o‘lchanadi. Shuningdek, bunday maydonning dipol yaqinlashuvida nuqtaviy zaryadning (albatta, zaryadlar tizimi ichida yoki unga juda yaqin joylashgan) ixtiyoriy tanlangan o‘rniga bog‘liq emasligini ko‘rsatish qiyin emas: chunki kerakli tartibdagi tuzatish hisoblangan dipol momentining o‘zgarishi bilan kompensatsiyalanadi (axir zaryad ning joylashuvini ma’lum vektoriga siljitish dipolni qo‘shishga teng; qo‘shilgan dipolning momenti ).
Magnit dipol
Magnit dipol — elektr dipolining analogi bo‘lib, uni ikkita «magnit zaryad» — magnit monopollardan iborat tizim sifatida tasavvur qilish mumkin. Bu o‘xshatish shartli, chunki magnit zaryadlar hozirgacha aniqlanmagan. Magnit dipol modeli sifatida, dipol hosil qiladigan magnit maydon tarqaladigan masofalarga nisbatan kichik bo‘lgan, yuzi bo‘lgan yassi, berk o‘tkazgich halqani ko‘rib chiqish mumkin. Bu halqadan tok oqadi. Bunda dipolning magnit momenti (SGSM tizimida) quyidagi kattalik deb ataladi: bunda — halqa tekisligiga perpendikulyar yo‘nalgan birlik vektor. U shunday yo‘nalishda tanlanadiki, shu tomondan qaralganda halqadagi tok soat mili yo‘nalishida oqayotgandek ko‘rinadi.
Magnit maydon tomonidan magnit dipolga ta’sir etuvchi aylantiruvchi moment va doimiy magnit dipolining magnit maydonidagi potensial energiyasi uchun ifodalar elektr dipolining elektr maydoni bilan o‘zaro ta’siriga oid mos formulalarga o‘xshaydi; faqat ularda magnit moment va magnit induksiya vektori :
Tebranayotgan dipol maydoni
Ushbu bo‘limda fazoning berilgan nuqtasida joylashgan nuqtaviy elektr dipol hosil qiladigan maydon ko‘rib chiqiladi.
Yaqin masofalardagi maydon (yaqin zona)
Vakuumda tebranayotgan nuqtaviy dipolning maydoni quyidagi ko‘rinishga ega:
- ;
- bunda — qaralayotgan yo‘nalishdagi birlik vektor,
- — yorug‘lik tezligi.
Bu ifodalarga biroz boshqacha shakl berish uchun vektor (Gerts):
Dipol koordinatalar boshida tinch holatda turadi deb qabul qilinganligi sababli, bir o‘zgaruvchining funksiyasi hisoblanadi. U holda:
Bunda maydon potensiallarini quyidagi ko‘rinishda tanlash mumkin:
Keltirilgan formulalarni dipol yaqinlashuvi qo‘llaniladigan barcha hollarda ishlatish mumkin.
Dipol nurlanishi (to‘lqin zonasidagi yoki uzoq zonadagi)
Keltirilgan formulalar, agar tizim o‘lchamlari nurlanayotgan to‘lqin uzunligidan ancha kichik bo‘lsa, ya’ni zaryadlar tezligi c dan ancha kichik bo‘lsa va maydon to‘lqin uzunligidan ancha katta masofalarda qaralsa, sezilarli darajada soddalashadi. Maydonning bunday sohasi to‘lqin zonasi deb ataladi. Bu sohada tarqalayotgan to‘lqinni deyarli yassideb hisoblash mumkin. Elektr va magnit maydon ifodalarida va uchun faqat dipol momenti vektorining ikkinchi hosilalarini o‘z ichiga olgan hadlargina muhim bo‘ladi, chunki:
SGS tizimida maydonlar uchun ifodalar quyidagi ko‘rinishni oladi:
Yassi to‘lqinda nurlanish intensivligining fazoviy burchakka nisbatan ifodasi quyidagicha:
shuning uchun dipol nurlanishi uchun:
- bunda — vektorlar va
orasidagi burchak. To‘liq nurlangan energiya ifodani bo‘yicha dan gacha integrallash orqali olinadi; bunda :
Nurlanishning spektral tarkibi vektorini uning Furye komponentiga almashtirish va olingan ifodani bir vaqtning o‘zida 2 ga ko‘paytirish orqali olinadi. Demak:
Adabiyotlar
- Landau L. D., Lifshits E. M. Maydon nazariyasi. — 7-nashr, tuzatilgan. — M.: Nauka, 1988. — 512 b. — («Nazariy fizika», II-jild). — ISBN 5-02-014420-7.
- Axmanov S. A., Nikitin S. Yu. Fizikaviy optika. — 2004.