Ko‘z olmasi nima

Ko‘z (lot. oculus) — sezgi organi (ko‘rish tizimi a’zosi) bo‘lib, hayvonlarda elektromagnit nurlanishni ko‘rinadigan diapazondagi to‘lqin uzunliklarida qabul qilish va ko‘rish sezgisini ta’minlaydi. Inson ko‘z orqali atrof-muhit haqidagi ma’lumotlarning qariyb 90 % ini oladi.

Ko‘z umurtqali hayvonlarda periferik qism bo‘lib, ko‘rish analizatorining tarkibiga kiradi. Unda fotoretseptor vazifasi neyrosensor (fotoretseptor ) hujayralar tomonidan to‘r pardada amalga oshiriladi.

Inson ko‘zi markaziy geteroxromiya bilan (chapda)
Xameleonning ko‘zi

Ko‘z evolyutsiyasi

Mollyuska (inson emas) ko‘zining evolyutsiyasi: ko‘z dog‘i — ko‘z chuqurchasi — ko‘z kosachasi — ko‘z pufakchasi — ko‘z olmasi.

Umurtqasiz hayvonlarda tuzilishi va ko‘rish imkoniyatlariga ko‘ra turlicha ko‘zlar hamda ko‘zchalar uchraydi: bir hujayrali va ko‘p hujayrali, to‘g‘ri va teskari (invertirlangan), parenximali va epitelial, sodda va murakkab.

Bo‘g‘imoyoqlilarda ko‘pincha bir nechta sodda ko‘z bo‘ladi (ba’zan bitta toq sodda ko‘zcha, masalan, nauplius ko‘zi qisqichbaqasimonlarda uchraydi) yoki bir juft murakkab fasetkali ko‘z uchraydi. Bo‘g‘imoyoqlilarning ayrim turlarida sodda va murakkab ko‘zlar bir vaqtda mavjud. Masalan, arilarda ikkita murakkab ko‘z va uchta sodda ko‘zcha mavjud. Chayonlarda esa 3-6 juft ko‘z (shu jumladan 1 juft asosiy, ya’ni medial ko‘z va yon ko‘zlar) bo‘ladi. Qalqonli qisqichbaqalarda esa 3 juft ko‘z bor.

Fasetkali ko‘zlarning evolyutsiyasi sodda ko‘zchalarning qo‘shilishidan yuz bergan, deb hisoblanadi. Tuzilishiga ko‘ra sodda ko‘zga o‘xshash qilichdumlilar va chayonlarning ko‘zlari esa, ehtimol, trilobitsimon ajdodlarning murakkab ko‘zlaridagi elementlarning qo‘shilishidan paydo bo‘lgan.

Inson ko‘zi ko‘z olmasi va pardalari bilan qoplangan ko‘rish nervidan iborat. Inson va boshqa umurtqalilarning ikki ko‘zi ko‘z kosalarida (bosh suyagida) joylashadi.

Bu organ evolyutsiya davomida bir marta paydo bo‘lgan va turli guruh hayvonlarda tuzilishi har xil bo‘lishiga qaramay, ko‘z rivojlanishini boshqaruvchi genetik kod juda o‘xshash. 1994-yilda shveysariyalik professor Valter Gering (nem. Walter Gehring) Pax6 genini kashf etdi (bu gen boshqaruvchi genlar sinfiga, ya’ni boshqa genlarning faolligi va ishini boshqaruvchi genlarga kiradi). Bu gen Homo sapiensda ham, boshqa ko‘plab turlarda, xususan, hasharotlarda ham uchraydi, ammo meduzalarda mavjud emas. 2010-yilda V. Gering boshchiligidagi shveysariyalik olimlar guruhi Cladonema radiatum turiga mansub meduzalarda Pax-A genini aniqladi. Mazkur genni meduzadan drozofila pashshasiga ko‘chirib, uning faoliyatini boshqarish orqali pashshaning odatda ko‘z bo‘lmaydigan bir necha joyida normal ko‘zlar o‘stirishga muvaffaq bo‘lindi.

Genetik transformatsiya usullari yordamida aniqlanishicha, eyeless (drozofila) va small eye (sichqon) genlari yuqori darajadagi gomologiyaga ega bo‘lib, ko‘zning rivojlanishini boshqaradi: gen muhandisligi konstruksiyasi yordamida sichqon genining ekspressiyasi pashshaning turli imaginal disklarida yuzaga keltirilganda, uning oyoqlari, qanotlari va boshqa tana qismlarida noodatiy joylashgan fasetkali ko‘zlar hosil bo‘lgan. Umuman, ko‘z rivojlanishida bir necha ming gen ishtirok etadi, biroq ushbu butun genetik dastur ishga tushishiga bitta boshqaruvchi gen sabab bo‘ladi. Bu genning hasharotlar va umurtqalilar kabi bir-biridan uzoq guruhlarda ham o‘z funksiyasini saqlab qolishi barcha ikki tomonlama simmetriyali hayvonlar ko‘zining kelib chiqishi umumiy ekanidan dalolat berishi mumkin.

Ko‘zlarning o‘lchamlari

Gigant kalmarning ko‘zi
Filippin tarsiyeri

Hozirgi hayvonlar orasidagi eng katta ko‘zlar okeanning chuqur qismida yashovchi ulkan kalmarlar — Architeuthis dux va Mesonychoteuthis hamiltoni turlarida uchraydi; ularning tana uzunligi 10—16,8 m ga yetadi. Bu boshoyoqli mollyuskalarning ko‘z diametri 27-50 sm gacha yetadi. Bu kalmarlarning ko‘zlari boshqa hayvonlardagi eng katta ko‘zlardan kamida 2,5 baravar yirik. Bunday ulkan ko‘zlar ularga okeanning qorong‘i chuqurliklarida o‘ljani topishga va yirtqichlarni, masalan, kashalotlarni.

Umurtqali hayvonlar orasida eng katta ko‘zlar kitlar va yirik baliqlarda uchraydi. Ko‘k kitning, bukri kitning va kashalotning ko‘z diametri mos ravishda 10,9 sm, 6,1 sm va 5,5 sm ga yetadi. Baliqlar orasida eng katta ko‘zlar qilichbaliqda bo‘lib, har birining diametri 9 sm. Ma’lum umurtqalilar orasidagi eng katta ko‘zlar mezozoy dengizlarida yashagan sudralib yuruvchilar — ixtiozavrlarda uchragan. Temnodontosaurus vakillarining har bir ko‘zi diametri 25 sm ga yetgan va taxminlarga ko‘ra, bu hayvonlarga 1600 m gacha chuqurlikda ko‘rish imkonini bergan.

Shu bilan birga, ko‘plab mayda hayvon turlarida ko‘z diametri 1 mm dan kichik.

Voyaga yetgan inson ko‘zining diametri taxminan 24 mm bo‘lib, deyarli barcha odamlarda bir xil, farqi millimetrning ulushlarigagina teng. Inson ko‘zining o‘rtacha hajmi 7,448 sm3, massasi esa 7—8 g.

Tana o‘lchamiga nisbatan sutemizuvchilar orasidagi eng katta ko‘zlar Filippin tarsiyerida uchraydi.

Ichki tuzilishi

Ko‘z olmasi uning ichki yadrosini o‘rab turuvchi pardalardan iborat. Ko‘zning ichki yadrosini shaffof tarkibiy qismlar tashkil etadi: shishasimon tana, gavhar, suvsimon namlik (oldingi va orqa kameralarda).

Ko‘z olmasi yadrosini uchta parda o‘rab turadi: tashqi, o‘rta va ichki.

  1. Tashqi — juda zich ko‘z olmasining fibroz pardasi (lot. tunica fibrosa bulbi) bo‘lib, unga ko‘z olmasining tashqi mushaklari birikadi. U himoya vazifasini bajaradi va turgor tufayli ko‘z shaklining barqarorligini ta’minlaydi. Parda oldingi shaffof qism — shox parda va orqadagi xira oq rangli, shaffof bo‘lmagan qism — skleradan.
  2. iborat. Ko‘z olmasining o‘rta, ya’ni tomirli pardasi (lot. uvea) modda almashinuvida muhim o‘rin tutadi: ko‘zni oziqlantiradi va almashinuv mahsulotlarini chiqaradi. Unda qon tomirlari va pigment juda ko‘p (xorioideya hujayralari yorug‘likning sklera orqali o‘tishiga to‘sqinlik qiladi, shu tariqa yorug‘likning sochilishini bartaraf etadi). U rangdor parda, kipriksimon tana va tomirli pardadan tashkil topgan. Rangdor pardaning markazida doira shaklidagi teshik — qorachiq bo‘lib, u orqali yorug‘lik nurlari ko‘z olmasiga kirib, to‘r pardaga (qorachiq kattaligi silliq mushak tolalari — — sfinkter va dilatatorning o‘zaro ta’siri natijasida o‘zgaradi; ular rangdor pardada joylashadi va ularni parasimpatik hamda simpatik nervlar innervatsiyalaydi). Rangdor pardada turli miqdorda pigment mavjud bo‘lib, uning miqdori rangdor pardaning rangini, ya’ni «ko‘z rangi».
  3. Ko‘z olmasining ichki, ya’ni to‘rsimon pardasi — to‘r parda (lot. retina) ko‘rish analizatorining retseptor qismi bo‘lib, unda yorug‘lik bevosita qabul qilinadi, ko‘rish pigmentlari biokimyoviy o‘zgarishga uchraydi, neyronlarning elektr xususiyatlari o‘zgaradi hamda ma’lumot yetkaziladigan asosiy tuzilma — markaziy nerv tizimi.

Funksional jihatdan ko‘z pardalari va ularning hosilalari uchta apparatga bo‘linadi:

1) refraksion (yorug‘likni sindiruvchi);

2) akkomodatsion (moslashtiruvchi);

3) sensor (retseptor) apparat.

Dastlabki ikkitasi ko‘zning optik tizimini tashkil qiladi.

Yorug‘likni sindiruvchi apparat

Ko‘zning yorug‘likni sindiruvchi apparati murakkab organik linzalar tizimi bo‘lib, tashqi olamning kichraygan va teskari tasvirini to‘r pardada hosil qiladi. Uning tarkibiga shox parda, kamera namligi — ko‘zning oldingi va orqa kameralaridagi suyuqlik, gavhar, shuningdek, shishasimon tana kiradi. Uning ortida yorug‘likni qabul qiluvchi to‘r parda joylashgan.

Akkomodatsion apparat

Ko‘zning akkomodatsion apparati tasvirning to‘r pardada fokuslanishini hamda ko‘zning yorug‘lik intensivligiga moslashishini ta’minlaydi. Uning tarkibiga markazida teshigi bo‘lgan rangdor parda (bu teshik — qorachiq) va kipriksimon tana hamda kipriksimon boylam bilan bog‘langan gavhar.

Tasvirning fokuslanishi gavhar egriligining o‘zgarishi bilan ta’minlanadi; uni siliar mushak boshqaradi. Egrilik ortganda gavhar yanada qavariq bo‘ladi va yorug‘likni kuchliroq sindirib, yaqindagi jismlarni ko‘rishga moslashadi. Mushak bo‘shashganda gavhar yassilashadi va ko‘z uzoqdagi jismlarni ko‘rishga moslashadi. Boshqa hayvonlarda, xususan, boshoyoqli mollyuskalarda akkomodatsiya vaqtida, asosan, gavhar bilan to‘r parda orasidagi masofa o‘zgaradi.

Qorachiq — rangdor pardadagi o‘lchami o‘zgaruvchan teshik. U ko‘z diafragmasi vazifasini bajarib, to‘r pardaga tushadigan yorug‘lik miqdorini boshqaradi. Yorug‘lik kuchli bo‘lganda rangdor pardaning halqasimon mushaklari qisqaradi, radial mushaklari esa bo‘shashadi, natijada qorachiq torayadi va to‘r pardaga tushadigan yorug‘lik kamayadi. Bu to‘r pardani shikastlanishdan asraydi. Yorug‘lik kam bo‘lganda esa, aksincha, radial mushaklar qisqaradi va qorachiq kengayib, ko‘zga ko‘proq yorug‘lik o‘tadi.

Retseptor apparat

Ko‘zning retseptor apparati to‘r pardaning ko‘rish qismidan iborat; bu qism fotoretseptor hujayralarini (yuqori darajada ixtisoslashgan nerv elementlarini) hamda to‘r parda yuzasidagi nerv impulslarini o‘tkazuvchi neyronlar tanasi va aksonlarini o‘z ichiga oladi. Ular to‘r parda ustidan o‘tib, ko‘r dog‘ sohasida tutashib, ko‘rish nervini hosil qiladi.

To‘r parda ham qatlamli tuzilishga ega. Mikroskop ostida uning 10 ta qatlami farqlanadi. Tashqi qatlam yorug‘lik va rangni qabul qiladi, tomirli pardaga qaragan bo‘lib, neyroepitelial hujayralar — tayoqchalar va kolbachalardan iborat bo‘lib, yorug‘lik va ranglarni qabul qiladi. Keyingi qatlamlarni nerv impulslarini o‘tkazuvchi hujayralar va nerv tolalari tashkil etadi. Insonning to‘r pardasi juda yupqa: turli qismlarda uning qalinligi 0,05 dan 0,5 mm.

Yorug‘lik ko‘zga shox parda orqali kirib, ketma-ket oldingi va orqa kamera suyuqligidan, gavhardan va shishasimon tanadan o‘tadi. So‘ng to‘r pardaning butun qalinligidan o‘tib, yorug‘likka sezgir hujayralar — tayoqchalar va kolbachalarning o‘simtalariga yetib boradi. Ularda fotokimyoviy jarayonlar sodir bo‘lib, ular rangli ko‘rishni ta’minlaydi.

To‘r pardada ko‘rish sezgirligi eng yuqori bo‘lgan soha sariq dog‘ bo‘lib, uning markaziy chuqurchasida faqat kolbachalar mavjud (bu yerda to‘r parda qalinligi 0,08—0,05 mm). Ular rangli ko‘rish (rang sezish) uchun javobgardir. Demak, sariq dog‘ga tushadigan yorug‘lik ma’lumoti miyaga eng to‘liq uzatiladi. To‘r pardada tayoqcha ham, kolbacha ham bo‘lmagan joy ko‘r dog‘ deb ataladi. Bu yerdan ko‘rish nervi to‘r pardaning tashqi tomoniga, keyin esa miyaga yo‘naladi.

Ko‘pgina umurtqalilarda to‘r parda ortida tapetum — ko‘zning tomirli pardasidagi ko‘zgucha vazifasini bajaruvchi maxsus qatlam mavjud. U to‘r pardadan o‘tgan yorug‘likni yana unga qaytarib, ko‘zning yorug‘likka sezgirligini oshiradi. U ko‘z tubining to‘liq yoki bir qismini qoplaydi va tashqi ko‘rinishidan sadafga o‘xshaydi.

Inson ko‘zi to‘r pardasining konnektomi tuzilishi quyidagi loyiha doirasida xaritalashtirilmoqda: EyeWire.

Jismlar tasvirini idrok etish

Jismlarning to‘r pardada aniq tasvirlanishini shox parda, oldingi va orqa kamera suyuqliklari, gavhar va shishasimon tanadan iborat ko‘zning murakkab, noyob optik tizimi ta’minlaydi. Yorug‘lik nurlari bu muhitlardan o‘tib, optika qonunlariga muvofiq sinadi. Ko‘zdagi asosiy yorug‘lik sindiruvchi linza — ko‘z yoshi pardasi bilan qoplangan shox parda; uning optik kuchi taxminan 40 dioptriya. Tinch holatdagi gavharning optik kuchi taxminan 20 dioptriyani tashkil etadi, ammo yoshlikda uni yana taxminan 12 dioptriyaga oshirish mumkin. Yosh ulg‘aygach, bu qobiliyat pasayib, 1 dioptriya yoki undan kam darajaga tushadi (60 yoshda; qarang: Presbiopiya).

Jismlarni aniq ko‘rish uchun ularning tasviri doimo to‘r pardaning markazida fokuslanishi kerak. Funksional jihatdan ko‘z uzoqdagi narsalarni ko‘rishga moslashgan. Biroq inson gavharning egriligini va shu orqali ko‘zning nur sindirish kuchini o‘zgartira olgani sababli har xil masofadagi jismlarni aniq ajrata oladi. Ko‘zning turli masofada joylashgan jismlarni ravshan ko‘rishga moslashish qobiliyati akkomodatsiya deb ataladi. Skleraning o‘sish jarayonidagi buzilishlar (ulg‘ayish davomida ko‘z olmasi uzunligi o‘zgarish sur’atining buzilishi) va ko‘zning nur sindirish apparatidagi o‘zgarishlar ko‘rish o‘tkirligining pasayishi hamda miopiya (yaqinni ko‘rish) yoki gipermetropiya (uzoqni ko‘rish).

Yaqinni ko‘rish rivojlanishining sabablaridan biri — juda mayda buyumlar bilan ishlaganda, xira yorug‘likda uzoq vaqt o‘qiganda yoki transportda kitob o‘qiganda gavharning kipriksimon mushaklariga ortiqcha zo‘riqish tushishidir. O‘qish, yozish va boshqa ishlar vaqtida buyumni ko‘zdan 30−35 sm uzoqlikda tutish lozim. Haddan tashqari kuchli yorug‘lik to‘r parda fotoretseptorlarini qattiq ta’sirlantiradi va ko‘rishga zarar yetkazadi. Yorug‘lik yumshoq, ko‘zni qamashtirmaydigan bo‘lishi kerak.

O‘ng qo‘l bilan yozish, rasm yoki chizma chizishda qo‘l soyasi ish joyini to‘smasligi uchun yorug‘lik manbai chap tomonda, chap qo‘l bilan ishlaganda esa o‘ng tomonda bo‘lishi kerak. Yuqoridan yoritish ham muhim. Ko‘z uzoq vaqt zo‘riqqanda har soatda 10 daqiqalik tanaffus qilish kerak. Ko‘zni shikastlanish, chang va infeksiyalardan asrash lozim.

Yorug‘likning shox parda yoki gavhar tomonidan notekis sindirilishi bilan bog‘liq ko‘rish buzilishi astigmatizm deb ataladi. Astigmatizmda odatda ko‘rish o‘tkirligi pasayadi, tasvir xiralashadi va buziladi. Bu holatni maxsus (silindrsimon) linzali ko‘zoynak bilan tuzatish mumkin.

Yaqinni ko‘rish — ko‘z optik tizimining nurlarni odatdagidek sindirishdan chetlanishi bo‘lib, uzoqdagi jismlarning tasviri to‘r pardaning oldida hosil bo‘ladi. Yaqinni ko‘rish tug‘ma va orttirilgan bo‘ladi. Tug‘ma yaqinni ko‘rishda ko‘z olmasi cho‘zinchoq bo‘lgani uchun jismlardan kelgan nurlar to‘r parda oldida fokuslanadi. Yaqin narsalar ravshan, uzoqdagi narsalar esa xira va noaniq ko‘rinadi. Orttirilgan yaqinni ko‘rish modda almashinuvi buzilganda yoki ko‘rish gigiyenasi qoidalariga amal qilinmaganda gavhar egriligining ortishi tufayli rivojlanadi. Yaqinni ko‘rishga irsiy moyillik ham mavjud. Orttirilgan yaqinni ko‘rishning asosiy sabablari sifatida ko‘zga ortiqcha yuklama, yetarli bo‘lmagan yoritish, ovqatda vitaminlarning yetishmasligi va kamharakatlik keltiriladi. Uni tuzatish uchun ikki tomoni botiq linzali ko‘zoynak taqiladi.

Uzoqni ko‘rish — ko‘z optik tizimining yorug‘lik nurlarini normal sindirish qobiliyatidagi chetlanish. Tug‘ma uzoqni ko‘rishda ko‘z olmasi qisqa bo‘ladi. Shu sababli yaqindagi jismlarning tasviri to‘r parda ortida hosil bo‘ladi. Ko‘pincha uzoqni ko‘rish yosh ulg‘ayganda (orttirilgan uzoqni ko‘rish), gavhar elastikligi kamayishi oqibatida yuzaga keladi. Bunday holatda ikki tomoni qavariq linzali ko‘zoynak kerak bo‘ladi.

Yorug‘likni idrok etish

Ko‘zga ega tirik mavjudotlar odatda yorug‘likni uning nurlari ko‘zning optik tizimidan o‘tgani sababli qabul qiladi. U yerda qo‘zg‘alish qayta ishlanib, ko‘rish tizimining markaziy bo‘limlariga uzatiladi. To‘r parda — shakli va vazifasi turlicha bo‘lgan bir necha hujayra qatlamlarini o‘z ichiga oluvchi murakkab ko‘z pardasi.

Birinchi (tashqi) qatlam pigmentli qatlam bo‘lib, qora fusin pigmentiga ega zich joylashgan epiteliy hujayralaridan iborat. U yorug‘lik nurlarini yutib, jismlar tasvirining aniqroq bo‘lishiga yordam beradi. Ikkinchi qatlam — retseptor qatlami — yorug‘likka sezgir hujayralar, ya’ni ko‘rish retseptorlari — kolbachalar va tayoqchalardan tashkil topgan. Ular yorug‘likni qabul qilib, uning energiyasini nerv impulslariga aylantiradi.

Inson to‘r pardasida taxminan 130 mln tayoqcha va 7 mln kolbacha mavjud. Ular notekis taqsimlangan: to‘r parda markazida asosan kolbachalar, markazdan uzoqroqda kolbachalar va tayoqchalar, chekka sohalarda esa ko‘proq tayoqchalar joylashgan.

Kolbachalar jismlarning shakli va rangini idrok etishga yordam beradi. Ular yorug‘likka kam sezgir bo‘lib, faqat kuchli yoritishda qo‘zg‘aladi. Kolbachalar eng ko‘p markaziy chuqurcha atrofida bo‘ladi. Kolbachalar to‘plangan bu joy sariq dog‘ deb ataladi. Sariq dog‘, ayniqsa uning markaziy chuqurchasi, eng yaxshi ko‘rish sohasi sanaladi. Odatda ko‘zning optik tizimi tasvirni aynan sariq dog‘ga fokuslaydi. Periferik ko‘rish bilan idrok etiladigan narsalar esa unchalik aniq ajratilmaydi.

Tayoqchalar cho‘ziq shaklga ega, ranglarni farqlamaydi, ammo yorug‘likka juda sezgir: shuning uchun xira, ya’ni g‘ira-shira yoritishda ham qo‘zg‘aladi. Shu tufayli xira yoritilgan xonada yoki shom payti jismlarning konturlari zo‘rg‘a ko‘ringanda ham ko‘ra olamiz. Tayoqchalar to‘r pardaning chekka qismlarida ko‘p bo‘lgani sababli, atrofda sodir bo‘layotgan voqealarni «ko‘z qiri» bilan ilg‘ay olamiz.

Fotoretseptorlar yorug‘likni qabul qilib, uni nerv impulsi energiyasiga aylantiradi. Bu impuls to‘r parda bo‘ylab harakatlanib, fotoretseptorlar bilan ikkitadan o‘simtasi bo‘lgan nerv hujayralari (bipolyar hujayralar) bog‘lanishidan hosil bo‘lgan uchinchi hujayralar qatlamidan o‘tadi. Keyin axborot ko‘rish nervlari orqali o‘rta va oraliq miyadan o‘tib, bosh miya po‘stlog‘ining ko‘rish sohalariga uzatiladi. Miyaning pastki yuzasida ko‘rish nervlari qisman kesishadi, shuning uchun o‘ng ko‘zdan kelgan axborotning bir qismi chap yarimsharga va aksincha, chap ko‘zdan kelgan axborotning bir qismi o‘ng yarimsharga o‘tadi.

Ko‘rish nervi to‘r pardadan chiqadigan joy ko‘r dog‘ deb ataladi. Unda fotoretseptorlar mavjud emas. Tasviri to‘r pardaning ushbu qismiga tushgan jismlar ko‘rinmaydi. Inson ko‘zi to‘r pardasidagi ko‘r dog‘ning normal yuzasi 2,5 dan 6 mm2.

Ranglarni idrok etish

Ko‘p ranglilik shuning hisobiga idrok etiladiki, kolbachalar yorug‘lik spektrining muayyan qismiga alohida javob beradi. Kolbachalarning uch turi mavjud. Birinchi tur asosan qizil, ikkinchisi yashil, uchinchisi esa ko‘k rangga sezgir. Bu ranglar asosiy ranglar deb ataladi. Turli uzunlikdagi to‘lqinlar ta’sirida har bir turdagi kolbachalar har xil darajada qo‘zg‘aladi. Shu sababli har bir to‘lqin uzunligi alohida rang sifatida idrok etiladi. Masalan, kamalakka qaraganimizda asosiy ranglar (qizil, yashil, ko‘k) bizga eng yaqqol ko‘rinadi.

Asosiy ranglarni optik aralashtirish orqali boshqa rang va tuslarni hosil qilish mumkin. Agar kolbachalarning uchala turi bir vaqtda va bir xil darajada qo‘zg‘alsa, oq rang sezgisi paydo bo‘ladi.

Ayrim odamlar, ya’ni tetraxromatlar, odatiy inson ko‘zi ko‘radigan spektr chegarasidan tashqaridagi nurlanishlarni ham ko‘ra oladi va oddiy odamga bir xil ko‘rinadigan ranglarni bir-biridan ajratadi.

Odamlarning bir qismida (erkaklarning taxminan 8 % ida) rangni idrok etishning daltonizm deb ataluvchi o‘ziga xos xususiyati mavjud. Daltonizmga ega odamlar ranglarni boshqacha idrok etadi: ko‘pchilik aniq farqlaydigan ayrim tuslarni chalkashtiradi, boshqalarga bir xil tuyuladigan ayrim ranglarni esa farqlashi mumkin. Ranglarni noto‘g‘ri ajratish to‘r pardadagi kolbachalarning bir yoki bir necha turi yetarli miqdorda bo‘lmasligi bilan bog‘liq deb hisoblanadi. Kasallik yoki yoshga bog‘liq o‘zgarishlar natijasida orttirilgan daltonizm ham uchraydi. Bunday odamlar ko‘rishidagi farqni o‘zlariga bir xil ko‘ringan, biroq normal rang ajratadigan kishi turli rang deb biladigan ikki tusdan birini tanlashga to‘g‘ri kelmaguncha payqamasliklari mumkin. Rangni noto‘g‘ri idrok etish ehtimoli sababli ayrim kasblarda daltonizmi bo‘lgan kishilar ishiga cheklovlar qo‘yiladi. Qizig‘i shundaki, daltonizmning boshqa tomoni — ayrim boshqalarga sezilmaydigan rang tuslariga yuqori sezgirlik — hali kam o‘rganilgan va amaliy vazifalarda kam qo‘llanadi.

Jismlarning fazoda joylashuvini idrok etish

Ko‘z bilan chamalash jismlarning fazodagi joylashuvi va ulargacha bo‘lgan masofani baholashga imkon beradi. Ko‘rish maydoni, burchak tezligi, binokulyar ko‘rish va konvergensiya yordamida jismlarni idrok etishni yaxshilash mumkin.

Ko‘rish maydoni — ko‘z olmasi qimirlamasdan turganda ko‘z bilan qamrab olinadigan fazo. Ko‘rish maydoni yordamida 15 ta jismni [qancha?] va ularning muayyan masofadagi joylashuvini qamrab olish mumkin. Biroq yaqinroq jismlarning tasviri ularning orqasidagi narsalar tasvirini qisman to‘sadi. Jismlar ko‘zdan uzoqlashgani sayin ularning ko‘rinadigan o‘lchami, shaklining bo‘rtmaligi, yuzadagi soyalar farqi, rang to‘yinganligi va boshqalar kamayib, oxir-oqibat jism ko‘rish maydonidan butunlay chiqib ketadi.

Harakatlanuvchi jismlar mavjud fazoda biz ularning harakatlanayotganini ham, harakat tezligini ham idrok eta olamiz. Jismlarning harakat tezligi ularning tasviri to‘r pardada qanday tezlikda siljishiga qarab, [aniqlashtirish kerak] deb belgilangan maxsus asbob yordamida, ya’ni burchak tezligini o‘lchash orqali aniqlanadi. Yaqindagi jismlarning burchak tezligi kattaroq: masalan, harakatlanayotgan poyezd vagonlari kuzatuvchi yonidan tez o‘tib ketadi, osmondagi samolyot esa undan ancha tez harakatlansa ham ko‘rish maydonidan sekin chiqadi. Sababi, poyezd kuzatuvchiga samolyotdan ancha yaqin joylashgan.Shunday qilib, yaqin jismlar burchak tezligi kattaroq bo‘lgani sababli uzoqdagilarga qaraganda ko‘rish maydonidan ertaroq chiqadi. Biroq haddan tashqari tez yoki juda sekin harakatlanadigan jismlarni ko‘z ilg‘amaydi yoki yomon farqlaydi.[aniqlashtirish kerak].

Jismlarning fazodagi joylashuvi va harakatini aniq baholashga binokulyar ko‘rish ham yordam beradi. Bu faqat jismning hajmli tasvirini idrok etish — ya’ni obyektning chap va o‘ng qismini bir vaqtning o‘zida ko‘rish — imkonini emas, balki uning fazodagi o‘rni va ungacha bo‘lgan masofani aniqlash imkonini ham beradi. Chunki bosh miya katta yarimsharlari po‘stlog‘ida chap va o‘ng ko‘zdagi tasvirlardan kelgan sezgilar birlashganda, jismlarning joylashuv tartibi va shakli baholanadi.

Chap va o‘ng ko‘zda nur sinishi bir xil bo‘lmasa, bu ikki ko‘z bilan ko‘rish — binokulyar ko‘rishning buzilishiga, ya’ni g‘ilaylikka olib keladi. Bunda bir ko‘z to‘r pardasida aniq, ikkinchisida esa xira tasvir paydo bo‘ladi. G‘ilaylik ko‘z mushaklarining innervatsiyasi buzilishi, bir ko‘z ko‘rish o‘tkirligining tug‘ma yoki orttirilgan pasayishi va boshqa sabablar bilan yuzaga kelishi mumkin.

Fazoviy idrokning yana bir mexanizmi — ko‘zlar o‘qlarining bir-biriga yaqinlashuvi, ya’ni konvergensiya. Ko‘z harakatini ta’minlovchi mushaklar yordamida chap va o‘ng ko‘z o‘qlari ko‘rilayotgan jismda tutashadi. Jism qancha yaqin bo‘lsa, ko‘zning ichki to‘g‘ri mushaklari shuncha kuchli qisqaradi, tashqi to‘g‘ri mushaklari esa cho‘ziladi. Bu jismlargacha bo‘lgan masofani aniqlashga imkon beradi.

Ko‘z turlari

Fasetkali ko‘zlar va sodda ko‘zchalar (ninachida)

Fotoretseptorlik qobiliyati ayrim eng sodda mavjudotlarda ham aniqlangan. Umurtqasiz hayvonlar, ko‘plab chuvalchanglar hamda ikki pallali mollyuskalar gavharsiz, eng sodda tuzilishli ko‘zlarga ega. Mollyuskalar orasida faqat boshoyoqlilarning ko‘zlari murakkab bo‘lib, umurtqalilarnikiga o‘xshaydi.

Hasharot ko‘zi murakkab bo‘lib, ko‘plab alohida fasetkalardan tashkil topgan. Har bir fasetka yorug‘likni yig‘ib, tasvir hosil qilish uchun retseptorga yo‘naltiradi.

Yorug‘likni qabul qiluvchi organlarning tuzilishida o‘nta turli tashkiliy tip mavjud. Inson qo‘llaydigan optik tasvirni qayd etish sxemalarining hammasi — transfokator (o‘zgaruvchan fokusli obyektiv) va Frenel linzasidan tashqari — tabiatda uchraydi. Ko‘z tuzilishini quyidagicha tasniflash mumkin: «sodda ko‘z» — bitta botiq yorug‘lik qabul qiluvchi yuzaga ega va «murakkab ko‘z» — umumiy qavariq yuzada joylashgan bir nechta mustaqil linzadan iborat. Shuni ta’kidlash kerakki, «sodda» so‘zi tuzilishning past murakkabligi yoki ko‘rish aniqligining sustligini anglatmaydi. Aslida ko‘zning ikkala tuzilish turi ham deyarli har qanday muhit yoki xulq-atvorga moslashishi mumkin. Ushbu ko‘z tuzilishining yagona cheklovi — ajrata olish qobiliyatidir. Murakkab ko‘zlarning tuzilishi ularga 1° dan yuqori ajrata olish aniqligiga erishish imkonini bermaydi. Bundan tashqari, superpozitsion ko‘zlar appozitsion ko‘zlarga qaraganda yorug‘likka sezgirroq bo‘lishi mumkin. Shu sababli superpozitsion ko‘zlar kam yoritilgan joylarda yashovchilarga mos keladi, masalan, (okean tubida) yoki deyarli mutlaqo qorong‘i joylarda (yerosti suv havzalari, , g‘orlar).

Ko‘zlar fotoretseptor hujayralari tuzilishiga ko‘ra ham tabiiy ravishda ikki guruhga bo‘linadi: fotoretseptorlar siliar (umurtqalilardagidek) yoki rabdomerli bo‘lishi mumkin. Bu ikki guruh monofiletik emas. Masalan, knidariyalarda ham «ko‘z» vazifasini bajaruvchi siliar hujayralar mavjud, ayrim halqali chuvalchanglarda esa fotoretseptor hujayralarning ikkala turi uchraydi.

Adabiyotlar

Havolalar