Qon donorligi nima

Qirollik shifoxonasida qon topshirish, Melburn, 1940-yillarning oxiri
Respublika qon markazida qon topshirish, Tiraspol, 2009-yil o‘rtalari
Naychalarni germetik berkitish apparati
AQSH armiyasida qon donorligi, 2009-yil

Qon donorligi (lotincha donare — «hadya etmoq») — donorlarning qon va (yoki) uning tarkibiy qismlarini ixtiyoriy topshirishi, shuningdek, qon va uning tarkibiy qismlarini tayyorlashni tashkil etish hamda xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan faoliyatdir. Qon, ya’ni donordan olingan (donor qoni), ilmiy tadqiqot va ta’lim maqsadlarida, shuningdek, qon komponentlari, dori vositalari va tibbiy buyumlar ishlab chiqarishda qo‘llanadi. Donor qoni va (yoki) uning tarkibiy qismlaridan klinik foydalanish davolash maqsadida retsipiyentga transfuziya (quyish) qilish hamda donor qoni va (yoki) uning tarkibiy qismlari zaxirasini yaratish bilan bog‘liq. XKT-10 kodi: Z52.0 — qon donori.

Hozirgi paytda ma’lum bo‘lgan deyarli barcha sun’iy qon o‘rnini bosuvchi vositalar qimmat turadi, qonning barcha tarkibiy qismlari o‘rnini to‘liq bosa olmaydi va organizmdagi barcha vazifalarini bajara olmaydi. Bundan tashqari, ularning nojo‘ya ta’sirlari ham bor. Xususan, ular organizmda lipid yuklamasini haddan tashqari oshiradi (gemoglobin liposomalarga joylashtirilgan variantlarda) yoki polimer tarkibiy qismlarining uzoq muddatli toksikligi yetarlicha o‘rganilmagan (poligemoglobin asosidagi yoki gemoglobin hamda eritrotsit fermentlari majmuasi polimerosomalarga joylashtirilgan variantlarda). Shu sababli donor qoni kuyishlar va jarohatlar tufayli jabrlanganlarga qon quyishda, murakkab operatsiyalar va og‘ir tug‘ruqlarda ham o‘rnini bosib bo‘lmaydigan vositadir. Qon, shuningdek, quyidagi bemorlar uchun hayotiy zarur: gemofiliya, anemiya bilan og‘riganlar va kimyoterapiya olayotgan onkologik bemorlar.

Rekordchi donorlar

Rasmiy rekordchi donor — avstraliyalik Jeyms Harrison (1936—2025) — qon plazmasini 1173 marta topshirgan.

Timsol

Skandinaviya mamlakatlarida donorlik timsoli sifatida qon tomchisi bilan tasvirlangan saqoqush qo‘llanadi. Yevropa geraldikasida jo‘jalarini o‘z qoni bilan boqish uchun ko‘ksini yorayotgan saqoqush fidokorona ota-ona mehrini ifodalaydi. Ilk nasroniy mualliflar saqoqushni insoniyatni qutqarish uchun o‘z qonini fido qilgan Iso Masih bilan qiyoslashgan.

Qon donorlari kunlari

20-aprel Rossiyadagi Milliy qon donori kuni bo‘lib, u 2007-yilda ta’sis etilgan. Aynan shu kuni, 1832-yilda, peterburglik yosh akusher-shifokor Andrey Martinovich Volf Rossiya imperiyasida birinchi marta akusherlik qon ketishi kuzatilgan tug‘ayotgan ayolga erining qonini muvaffaqiyatli quygan.

Rossiyadagi Milliy donor kunida qon donorligining muammolari va vazifalarini yoritishga qaratilgan turli tadbirlar (matbuot anjumanlari, ko‘rgazmalar, seminarlar) o‘tkaziladi. Tibbiyot markazlari va qon quyish stansiyalari qon topshirishni istagan barcha kishilarni qabul qiladi. Ko‘plab kompaniyalar «Donor kuni» aksiyasida muntazam ishtirok etadi.

14-iyun kuni Jahon qon donorlari kuni nishonlanadi. U 2005-yil may oyida ta’sis etilgan.

Donorlik turlari

Autodonorlik

Autodonorlik — bemorning rejalashtirilgan operatsiyadan oldin o‘z qonini oldindan tayyorlab qo‘yishidir. Begona odam qonini quyish organizm uchun stress bo‘lishi mumkin, o‘z qonini quyish esa salbiy ta’sirlarni imkon qadar kamaytiradi. Bundan tashqari, autoplazma — bemorning oldindan tayyorlangan o‘z qon plazmasi ham qo‘llanadi. Undan tug‘ruqda yordam ko‘rsatishda va boshqa operatsiyalarda foydalaniladi.

Autodonorlikdan qon dopingi uchun ham foydalaniladi.

Butun qon donorligi

Qon topshirish, 1965-yil

Bunda qon olinadi, so‘ngra u maxsus konservatsiyalovchi eritmada qayta suspenziyalanadi, tarkibiy qismlarga ajratiladi va qon quyish uchun ishlatiladi yoki qayta ishlanadi.

Donor plazmaferezi

Plazma ekstraktori, Respublika qon markazi, Tiraspol
Plazma ekstraktori ish jarayonida
Ajratuvchi sentrifugalar
Karantin davrida plazmani saqlash

Qon plazmasini olish jarayoni:

  • Qo‘lda plazmaferezda qon steril paketga olinadi (odatdagi qon topshirish jarayonidagi kabi), sentrifugada aylantiriladi va eritrotsitlar massasi hamda plazmaga ajratiladi. Buning uchun plazma ekstraktori ishlatiladi, shundan keyin eritrotsitlar massasi donorga qaytariladi. Aylanib yuruvchi qon hajmini tiklash uchun yetarli miqdorda fiziologik eritma yuboriladi.
  • Avtomatik plazmaferezda donor maxsus tizim orqali separatorga ulanadi: qon olinib, plazma va shaklli elementlarga ajratiladi, so‘ng shaklli elementlar donorga qaytariladi. Apparatga qarab, bir bosqichda olinadigan qon hajmi turlicha bo‘lishi mumkin, biroq u har doim sentrifugalash (diskret) usulida olinadigan hajmdan ancha kam bo‘ladi — odatda bir necha o‘n ml dan 300 ml gacha. Bir bosqichda olingan qon hajmini qaytarish vaqti ham apparatga bog‘liq bo‘lib, bir necha soniyadan bir necha daqiqagacha davom etadi. Qonni tozalashda plazmani kaskadli filtrlash usuli ham qo‘llanadi.

Donor plazmasi og‘ir kuyganlar va uzoq vaqt ezilish sindromi kuzatilganlarga ham quyiladi (masalan, zilzila paytida bino vayronalari ostida qolganlarga).

Donor trombotsitaferezi

Maxsus apparat (separator) yordamida qondan trombotsit konsentrati ajratib olinadi. Trombotsitlar intensiv kimyoterapiya olayotgan onkologik bemorlarga va trombotsitopeniya kuzatiladigan boshqa holatlarda zarur. Trombotsitlarni tayyorlash qimmat bo‘lgani uchun faqat oldin ham qon topshirgan donorlardan olinadi (chunki ularda qon orqali yuqadigan infeksiyalar yo‘qligiga ishonch bor).

Donor granulotsitaferezi (leykotsitaferez)

Og‘ir infeksion asoratlari bo‘lgan bemorlarga ayrim istisno holatlarda granulotsitlar — leykotsitlarning bir turi kerak bo‘ladi. Granulotsitlarni topshirish jarayoni trombotsitlarni topshirish (trombotsitaferez) jarayoniga deyarli o‘xshaydi. Granulotsitlar odatda topshirilganidan keyin bir necha soat ichida quyiladi.

Immun plazma donorligi

Ko‘ngilli shaxs yuqumli qo‘zg‘atuvchining xavfsiz shtammi bilan immunizatsiya qilinadi. Bunday donordan olingan plazmada shu qo‘zg‘atuvchiga qarshi antitanalar bo‘ladi va undan dori preparatlarini ishlab chiqarishda foydalanish mumkin. Ba’zan u immuniteti zaif bemorlarga profilaktika maqsadida yoki ko‘p tarkibli davolashning bir qismi sifatida sof holda quyiladi.

Donor eritrotsitaferezi

Eritrotsitlar massasi Daymond–Blekfen anemiyasi va qon hosil bo‘lishi kamaygan, o‘z gemoglobini miqdori past bo‘lgan boshqa kasalliklarda zarur. Donorlik paytida eritrotsitlarni aferez usuli bilan qo‘lda olish, qo‘lda bajariladigan plazmaferezga o‘xshaydi. Farqi shundaki, eritrotsitaferezda eritrotsitlar massasidan tashqari qonning barcha tarkibiy qismlari donorga qaytariladi. Shu sababli aylanib yuruvchi qon hajmini tiklash uchun fiziologik eritma yuborish talab etilmaydi.

Donorga qo‘yiladigan talablar, uning huquq va majburiyatlari

Donorlarga qo‘yiladigan talablar mamlakatga qarab farqlanadi. Odatda qon topshirishdan oldin donorlar qayerlarga sayohat qilgani, yuqumli kasallikka chalingan kishilar bilan aloqada bo‘lgani, o‘tkazgan kasalliklari va boshqa ma’lumotlarni bildiradi. Javoblarga qarab, shaxsning qon topshirishiga vaqtincha (masalan, shamollash tufayli bir necha hafta yoki OIV bilan kasallanish darajasi yuqori mamlakatlarda uzoq bo‘lganidan keyin bir necha oy) yoxud butunlay ruxsat berilmasligi mumkin (mutlaq va vaqtinchalik qarshi ko‘rsatmalar).

Donorlar uchun cheklovlar va tavsiyalar

Donorlarga quyidagilar tavsiya etilmaydi:

  • Qon topshirishdan oldingi oqshom yog‘li, qovurilgan, achchiq, dudlangan taomlar, sut mahsulotlari, yog‘, tuxum, qo‘ziqorin, yong‘oq, banan va lavlagi iste’mol qilish.
  • Jarayondan ikki sutkadan (48 soatdan) kam vaqt oldin spirtli ichimlik iste’mol qilish.
  • Jarayondan oldin og‘riq qoldiruvchi dorilar va aspirin, shuningdek, ular tarkibiga kiradigan dori vositalarini uch sutkadan (72 soatdan) kam vaqt oldin qabul qilish (bu moddalar qon ivishini susaytiradi).
  • Jarayondan bir soatdan kam vaqt oldin chekish.
  • Och qoringa qon topshirish. Qon topshiriladigan kuni ertalab yog‘i kam uglevodli nonushta (suvda pishirilgan bo‘tqa, quruq pechenye) qilish va ko‘proq suyuqlik (shirin choy) ichish tavsiya etiladi.
  • O‘zini yomon his qilganda (tob qochganda), ya’ni titroq, bosh aylanishi, bosh og‘rig‘i yoki holsizlik bo‘lganda qon topshirish.

Qon topshirgandan keyin o‘sha kun oxirigacha og‘ir jismoniy va sport mashg‘ulotlaridan, og‘ir yuklar, jumladan xarid xaltalarini ko‘tarishdan saqlanish tavsiya etiladi. Qon topshirgandan keyingi ikki kun davomida to‘laqonli va muntazam ovqatlanish hamda kuniga kamida ikki litr suyuqlik — sharbat, suv, kuchsiz damlangan choy — ichish tavsiya qilinadi (spirtli ichimlik tavsiya etilmaydi).

Qon topshirish organizmda suyuqlik yo‘qotilishiga va qon bosimi pasayishiga olib keladi. Shu sababli odatda qon topshirish chastotasi cheklanadi: erkaklar yiliga 5 martadan, ayollar esa 4 martadan ko‘p butun qon topshira olmaydi. Qon topshirgandan keyin donor yana qon topshirishi uchun kamida 60 kun o‘tishi kerak; vazni 50 kg dan kam bo‘lganlarga donorlik qilish taqiqlanadi va hokazo.

Donorlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash choralari

Ayrim mamlakatlarda (jumladan Rossiyada) donorlarga ish haqi saqlanadigan dam olish kunlari beriladi.

Donorlik statistikasi va uni rivojlantirish rejalari

Rossiya

2017-yil dekabrida Butunrossiya jamoatchilik fikrini o‘rganish markazi (VTSIOM) so‘roviga ko‘ra, voyaga yetgan rossiyaliklarning 47 foizi kamida bir marta donor sifatida qon topshirganini, 20 foizi esa 3 martadan ortiq qon topshirganini bildirgan.

Federal tibbiy-biologik agentlik (FMBA) ma’lumotlariga ko‘ra, 2018-yilda 1,3 mln kishi qon va uning tarkibiy qismlari donori bo‘lgan (2017-yilda — 1,35 mln kishi).

Qon donorligining donor uchun foydasi

Qon donorligida qon yangilanadi, immunitet ko‘tariladi, qon yo‘qotilganida donor organizmi bu yo‘qotishni tezroq qoplaydi. Donorlar optimistroq va serg‘ayrat bo‘ladi, o‘z yoshidan yoshroq ko‘rinadi va o‘zini yoshroq his qiladi, uzoqroq umr ko‘radi. Qon yo‘qotish holatlarida ularning omon qolish ehtimoli yuqoriroq bo‘ladi.

Hayvonlarda qon donorligi

1665-yil — rasman qayd etilgan dastlabki qon quyish amaliyotlari o‘tkazilgan: ingliz shifokori Richard Louer (inglizcha Richard Lower) boshqa itlarning qonini quyish orqali itlarning hayotini muvaffaqiyatli saqlab qolgan.

Itlar, mushuklar va boshqa hayvonlar o‘zga hayvonlar hayotini saqlab qolish uchun qon donori bo‘ladi. Qonni yig‘ish va quyish ishlarini veterinariya shifokorlari bajaradi; hayvon egalariga donorlik uchun haq to‘lanadi.

Qonni saqlash

Donordan olingan qonga antikoagulyantlar va konservantlar qo‘shiladi, qon sovitkichda saqlanadi yoki muzlatilishi mumkin. Qon plazmasi 36 oy, eritrotsitlar 49 kun, trombotsitlar esa 5-7 kun saqlanishi mumkin.

Adabiyotlar

  • «Yulduzdan qon». I. Nevinaya. «Rossiyskaya gazeta» № 142 (4699), 3-iyul 2008-yil.
  • Amrein, K. Qon topshirishdagi noxush hodisalar va xavfsizlik masalalari — keng qamrovli sharh : [inglizcha] / K. Amrein, A. Valentin, G. Lanzer [va boshqalar] // Blood Reviews. — 2012. — Jild 26, № 1. — B. 33—42. — doi:10.1016/j.blre.2011.09.003. — PMID 21996651.

Havolalar