Natriy benzoat nima

Natriy benzoat
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Tizimli
nomi
Natriy benzoat
An’anaviy nomlari E211, benzoy kislotaning natriyli tuzi
Kimyoviy formulasi C6H5COONa
Fizik xossalari
Molyar massa 144,11 g/mol
Zichligi 1,44 g/sm³
Issiqlik xossalari
Harorat
 • erish > 300°C
Portlash chegaralari 30 gramm/kub metr
Kimyoviy xossalari
Eruvchanligi
 • suvda 62.69 g/100 ml (0 °C)
62.78 g/100 ml (15 °C)
62.87 g/100 ml (30 °C)
71.11 g/100 ml (100 °C)
 • asetonda 0.0000514 g/100 ml (25°C)
 • metanolda 8.22 g/100 ml (15°C)
7.55 g/100 ml (66.2°C)
 • etanolda 2.3 g/100 ml (25°C)
8.3 g/100 ml (78°C)
 • piridinda 3.1 g/100 ml (25°C)
Tasnifi
Ro‘yxat raqami CAS 532-32-1
PubChem
Ro‘yxat raqami EINECS 208-534-8
SMILES
InChI
Kodeks Alimentarius E211
RTECS DH6650000
ChEBI 113455
ChemSpider
Xavfsizlik
NFPA 704
NFPA 704 four-colored diamond
1
2
0
Ma’lumotlar, boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan.
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Natriy benzoat — natriyli tuz bo‘lib, benzoy kislotaning tuzidir. U oziq-ovqat qo‘shimchasibo‘lib, konservantlar guruhiga kiradi va uning raqami Е211. Natriy benzoat oq kukun bo‘lib, hidsiz yoki biroz hidli (benzaldegid hidiga o‘xshash)bo‘ladi. Kimyoviy formulasi — C6H5COONa.

Tarixi

Natriy benzoatni X. Flek (ingl. Hyugo Flek) 1875-yilda salitsil kislotaning o‘rnini bosuvchi modda sifatida kashf etgan. 1908-yilda AQSHda ushbu moddadan foydalanishga ruxsat berilgan[qayerda?].

Fizik xossalari

Xona haroratida natriy benzoat qattiq holatda bo‘lib, kristallar yoki kukun ko‘rinishida uchraydi. Qattiq moddaning zichligi 1,3 g/sm3. U 122°C da eriydi va 249°C da qaynaydi.

Natriy benzoat suvda eriydi, eruvchanligi 0,29 g/100 ml (20°C da) ga teng. Bug‘ bosimi 25°C da 0,1 Pa, bug‘ning nisbiy zichligi esa 4,2 ga teng (taqqoslash uchun, havoning nisbiy zichligi birlikka teng). Natriy benzoat bug‘i va havo aralashmasining nisbiy zichligi ham birlikka teng.

Chaqnash harorati natriy benzoat uchun 121°C, uning o‘z-o‘zidan alangalanish harorati esa 570°C ga teng.

Ishlab chiqarilishi

Natriy benzoat benzoy kislotani neytrallash orqali olinadi. Benzoy kislota esa sanoatda toluolni kislorod bilan qisman oksidlash yo‘li bilan ishlab chiqariladi.

Tabiatda uchrashi

Benzoy kislota ko‘plab o‘simliklarda kechadigan turli biokimyoviy o‘zgarishlar zanjirining oraliq ishtirokchisidir. Ayrim rezavor mevalarda benzoatlarning yuqori konsentratsiyalari aniqlangan. Bundan tashqari, benzoy kislota va benzoatlar hayvonlarda, jumladan, sutemizuvchilarning sutida ham uchraydi.

Ko‘plab oziq-ovqat mahsulotlari benzoy kislota, uning tuzlari (masalan, natriy benzoat) va murakkab efirlarining tabiiy manbalaridir. Mevalar va sabzavotlar benzoatning boy manbai bo‘lishi mumkin, ayniqsa rezavorlar, masalan, klyukva va chernika. Masalan, Vaksinium (Vaccinium) turkumiga mansub o‘simliklar mevalarida benzoatlar konsentratsiyasi kilogrammiga 300–1300 mg ga yetadi.

Konservantlik ta’siri

U achitqilar va mog‘or zamburug‘lari, jumladan, aflatoksin hosil qiluvchi zamburug‘laro‘sishini kuchli susaytiradi. Hujayralardagi fermentlarfaolligini kamaytiradi; bunda oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarigamas’ul bo‘lgan fermentlar, shuningdek, yog‘lar va kraxmalni parchalovchi fermentlar ham shular jumlasidandir.[manba 972 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Ta’sir mexanizmi benzoy kislotaning hujayra ichiga so‘rilishidan boshlanadi. Agar hujayra ichidagi pH[ingl.] 5 yoki undan pastga tushsa, anaerob fermentatsiya davomida glyukozaning parchalanishi fosfofruktokinaza fermenti ishtirokidagi bosqichda keskin sekinlashadi; bu esa oziq-ovqatni buzadigan mikroorganizmlarning o‘sishi va yashab qolishini cheklaydi.[manba 972 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Qo‘llanilishi

Konservant sifatida

Natriy benzoat E211raqamli konservantdir. U ko‘proq kislotali mahsulotlarda, jumladan, salat souslarida (masalan, sirka kislotasi ishtirokidagi souslarda), alkogolsiz ichimliklarda, jemlarda va meva sharbatlarida, tuzlangan bodringlarda, ziravorlarda va muzlatilgan yogurtdan tayyorlangan nachinkalarda, shuningdek, go‘sht va baliq mahsulotlarida, margarinda, mayonezda va ketchupdaishlatiladi. Shuningdek, u dori vositalari va kosmetika mahsulotlarida konservant sifatida qo‘llanadi. Bunday sharoitda u bakteriostatik va fungistatik ta’sirga ega benzoy kislotaga (E210) aylanadi. Benzoy kislota suvda yomon erigani uchun odatda bevosita ishlatilmaydi. Oziq-ovqat konservanti sifatida uning miqdorini FDA AQSHda massa bo‘yicha 0,1% bilan cheklagan. Bundan tashqari, natriy benzoatdan hayvonlar ozuqasiga qo‘shiladigan qo‘shimcha sifatida 0,1% gacha miqdorda foydalanishga ruxsat etilgan; bu Amerika yem nazorati mansabdor shaxslari uyushmasitomonidan tasdiqlangan. Buyuk Britaniyadagi ko‘plab alkogolsiz ichimliklarda natriy benzoat o‘rniga kaliy sorbat ishlatilmoqda. Rossiya va Yevropa mamlakatlarida ham undan foydalanishga ruxsat berilgan.

Natriy benzoat XIX asrda sanoatda oziq-ovqat ishlab chiqarishda qo‘llangan kimyoviy moddalardan biri bo‘lib, doktor Harvi U. Uayli uni o‘zining mashhur «Zaharlovchilar guruhi» bilan birga AQSH Qishloq xo‘jaligi vazirligidoirasida tadqiq etgan. Bu ishlar 1906-yilda Oziq-ovqat mahsulotlari va dori vositalarining tozaligi to‘g‘risidagi qonun[ingl.]qabul qilinishiga olib kelgan. Mazkur qonun AQSH va butun dunyoda oziq-ovqatni tartibga solishning dastlabki tarixida muhim voqea bo‘lgan.[manba 972 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Farmatsevtikada

Kofein-natriy benzoat.

Natriy benzoat siydikchil sikli buzilishlarini davolashda qo‘llanadi, chunki u aminokislotalarnibog‘lay oladi. Benzoatdan foydalanish aminokislotalarning organizmdan chiqarilishiga va ammiakmiqdorining kamayishiga olib keladi. So‘nggi tadqiqotlarga ko‘ra, natriy benzoat (kuniga 1 gramm) qo‘shimcha davolash sifatida shizofreniyada foydali bo‘lishi mumkin. Ijobiy va salbiy sindromlar shkalasi bo‘yicha umumiy ball 21% ga kamaygan. Bu ko‘rsatkich platsebo bilan taqqoslaganda kuzatilgan.[manba 972 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Natriy benzoat fenilbutiratbilan birga giperammoniyemiyani davolashda qo‘llanadi.

Natriy benzoat kofeinbilan birga bosh og‘rig‘ini , jumladan, punksiyadan keyingi bosh og‘rig‘ini va nafas olishning susayishini davolashda qo‘llanadi; nafas olishning susayishi me’yordan ortiq doza narkotik moddalarqabul qilinishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. U ergotamin bilan birga tomirga bog‘liq bosh og‘rig‘ini davolashda ham ishlatiladi[ingl.].

Texnikada

Natriy benzoat aviatsiyada A markali ingibitorli qog‘ozning asosiy tarkibiy qismi sifatida ishlatiladi (alyuminiy va galvanik qoplamali detallarni himoyalash uchun). Shuningdek, benzoat feyerverklarda yoqilg‘i sifatida hushtak aralashmasitarkibida qo‘llanadi. Bu kukun naychaga zichlab joylashtirilib yoqilganda hushtaksimon tovush chiqaradi.[manba 972 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Oziq-ovqat mahsulotlaridagi miqdori

Xavfsizlik

Natriy benzoatumume’tirof etilgan xavfsiz modda(GRAS) deb AQSH Oziq-ovqat va dori vositalari sifatini nazorat qilish boshqarmasi (FDA) tomonidan tan olingan va oziq-ovqat mahsulotlarida mikroblarga qarshi vosita, xushbo‘ylantiruvchi modda va oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida eng ko‘p 0,1 %.

CICAD26 (2000-yil) hujjatiga ko‘ra, Kimyoviy xavfsizlik bo‘yicha xalqaro dastur hamda JSSTsutemizuvchilarda, jumladan, odamlarda natriy benzoatning ta’sirini o‘rgangan ko‘plab tadqiqotlar va kalamushlardao‘tkazilgan uzoq muddatli tadqiqotlar natijasida odamlarda hech qanday nojo‘ya ta’sir kuniga tana vaznining har kilogrammiga 647-825 mg dozalarda kuzatilmagan, biroq allergik reaksiyalar (dermatit) hamda astma va eshakemi belgilari kuchayishi mumkin.

Yevropa oziq-ovqat xavfsizligi agentligi (EFSA) 2011-yilda natriy benzoatni hayvonlar uchun xavfsiz ozuqa qo‘shimchasi, 2016-yilda esa oziq-ovqat mahsulotlari uchun xavfsiz qo‘shimcha deb tan oldi. U inson organizmiga kanserogen, genotoksik yoki mutagen ta’sir ko‘rsatmaydi deb baholandi.

1996-yilda FAO/JSST Oziq-ovqat qo‘shimchalari bo‘yicha qo‘shma ekspert qo‘mitasi (JECFA) natriy benzoat uchun ruxsat etilgan sutkalik iste’mol miqdori ni tana vaznining har kilogrammiga 5 mg deb belgilagan. 2021-yilda xavfsizlik qayta baholangach, JECFA ushbu ko‘rsatkichni tana vaznining har kilogrammiga 20 mg gacha oshirdi.

Inson organizmi natriy benzoatni glitsin bilan biriktirib, gippur kislotasinihosil qiladi va uni organizmdan tez chiqarib yuboradi. Metabolik yo‘l benzoatning butirat-KoA-ligaza ta’sirida oraliq mahsulot — benzoil-KoA ga aylanishidan boshlanadi; keyin u N-atsiltransferaza yordamida gippur kislotaga aylantiriladi.

Mushuklarda benzoy kislota va uning tuzlariga chidamlilik darajasi past; ularga nisbatan chidamliroq hayvonlar — kalamushlar va sichqonlar.

Potensial mutagen ta’sir

1999-yilda Sheffild universiteti ning molekulyar biologiya va biotexnologiya professori P. Payper (ingl. Piter U. Payper) natriy benzoatning xavfini tasvirlovchi maqola chop etdi: «Piper, P. W. Achitqi superoksid dismutazasi mutantlari kuchsiz organik kislotalardan iborat oziq-ovqat konservantlarining prooksidant ta’sirini ko‘rsatadi : [ingl.] // Erkin radikallar biologiyasi va tibbiyoti (Free Radical Biology and Medicine)[ingl.]. — 1999. — jild 27. — bet 1219–1227. — doi:10.1016/S0891-5849(99)00147-1.». Maqolada u benzoatning aerob achitqi hujayralarigata’sir etib, kuchli prooksidant (ya’ni oksidlovchi stressnikeltirib chiqaruvchi) sifatida namoyon bo‘lishini va mitoxondriya DNKsiga mutagen ta’sir ko‘rsatishini aniqladi. Payper maqolada har qanday konservantning katta miqdorini o‘z ichiga olgan oziq-ovqatni iste’mol qilish insonning epiteliy hujayralarida, xususan, me’da-ichak yo‘llari epiteliysida oksidlovchi stress yuzaga kelishi mumkinligidan xavotir bildirgan.Payper benzoy kislotadan tashqari, konservant sifatida qo‘llanadigan boshqa kuchsiz organik kislotalarniham o‘rgangan, jumladan: sorbin kislotani, propion kislotani. Uning ma’lumotlariga ko‘ra, ular ham achitqi hujayralariga o‘xshash ta’sir ko‘rsatgan. Payper salitsil kislotaniham o‘rgangan; uning hujayralarga ta’siri nisbatan sustroq bo‘lgan.[manba 972 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Keyinchalik, 2007-yilda Payper Independent gazetasiga bergan intervyusida konservantli alkogolsiz ichimliklarni uzoq vaqt iste’mol qiladigan odamlarning mitoxondriyalariga zarar yetishi, vaqt o‘tishi bilan bu Parkinson kasalligi va boshqa neyrodegenerativ kasalliklarga olib kelishi mumkinligini ta’kidlagan.

2009-yil holatiga ko‘ra, oziq-ovqat tarkibidagi natriy benzoatning isbotlangan potensial zarari uning askorbin kislota bilan reaksiyaga kirishishi natijasida benzol hosil bo‘lishi bilan cheklangan. Biroq bu ta’sir sanab o‘tilgan moddalarning yuqori konsentratsiyalaridagina sezilarli bo‘ladi. Natriy benzoat yuqori konsentratsiyada mitoxondriyalarga zarar yetkazishi mumkinligi borasida ham ayni mulohaza amal qiladi. Oziq-ovqatlardagi ruxsat etilgan maksimal miqdor me’yorlariga rioya etilsa, natriy benzoat, boshqa ko‘plab moddalar kabi, xavfsiz hisoblanadi. Xususan, sanoatda tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsulotlarida natriy benzoatning konsentratsiyasi past bo‘ladi va ehtimoliy salbiy ta’sirlar namoyon bo‘lmaydi.

Kanserogenlik

Agar askorbin kislota (C vitamini, E300) natriy benzoat yoki kaliy benzoat bilan reaksiyaga kirishsa, benzolhosil bo‘lishi mumkin. 2006-yilda FDA AQSHda sotiladigan, tarkibida ham askorbin kislota, ham benzoat bo‘lgan 100 ta ichimlikni tekshirdi. Ularning to‘rttasida benzol miqdori belgilangan 5 ppbchegaradan yuqori bo‘lib, bu me’yor Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi[ingl.]tomonidan belgilangan edi. 2007-yilda FDA maqolasida «bugungacha ichimliklarda aniqlangan benzol miqdorlari iste’molchilar uchun xavf tug‘dirmaydi. Tadqiqotimizda tahlil qilingan namunalarning deyarli barchasida benzol bo‘lmagan yoki uning miqdori 5 ppb dan past bo‘lgan», deb ta’kidlandi. Hozircha qonuniy foydalanish darajalarida natriy benzoatning askorbin kislota bilan birgalikda inson salomatligi uchun kanserogen xavf tug‘dirishini ko‘rsatuvchi dalillar yo‘q.

Giperfaollik

2007-yilda Buyuk Britaniyaning Oziq-ovqat standartlari agentligi (FSA) tomonidan e’lon qilingan tadqiqot ayrim sun’iy oziq-ovqat bo‘yoqlari natriy benzoat bilan birgalikda bolalarda giperfaol xatti-harakatlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi. Natriy benzoatga oid natijalar ziddiyatli bo‘lgani uchun FSA qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazishni tavsiya qildi. FSA kuzatilgan giperfaollik ortishi, agar u haqiqiy bo‘lsa, natriy benzoatdan ko‘ra sun’iy bo‘yoqlar bilan bog‘liq bo‘lishi ehtimoli yuqoriroq degan xulosaga keldi. Hisobot muallifi, doktor Jim Stivenson, Sautgempton universitetivakili, shunday dedi: «Natijalar ma’lum sun’iy oziq-ovqat bo‘yoqlari va natriy benzoat konservantining aralashmalarini iste’mol qilish bolalarda giperfaol xatti-harakatlar kuchayishi bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi ... Bunga boshqa ko‘plab omillar ham ta’sir qiladi, ammo hech bo‘lmaganda bola ushbu omildan saqlanishi mumkin».[manba 972 kundan beri ko‘rsatilmagan]

2008-yilda EFSA FSA tadqiqotini «ishonarli xulosa bermaydi» deb baholadi[manbada yo‘q]. 2013-yilda ikki tomonlama ko‘r, platsebo-nazoratli randomizatsiyalangan tadqiqoto‘tkazildi. Unda natriy benzoat va sun’iy bo‘yoqlarning alohida yoki birgalikdagi ta’siri bilan bolalarda giperfaol xatti-harakatlar paydo bo‘lish xavfi o‘rtasida salbiy bog‘liqlik aniqlangan. 2016-yilda EFSA ilmiy qo‘mitasi moddaning foydalanish uchun xavfsizligini yana bir bor e’lon qildi.

Adabiyotlar