Oddiy efirlar haqida

Oddiy efirlarning umumiy tuzilish formulasi

Oddiy efirlar — organik moddalar bo‘lib, R-O-R' formulaga ega; bunda R va R' — alkil, aril yoki boshqa o‘rinbosarlardir. Oddiy efirlar yoqimli hidli, uchuvchan suyuqliklardir. Kimyoviy inertligi va o‘ziga xos solvatlanish xossalari tufayli ular sanoat va laboratoriyalarda erituvchi sifatida keng qo‘llanadi.

Nomenklatura

IUPAC tavsiyalari R-O-R' turidagi oddiy efirlarni nomlashda nomenklaturaning turli usullaridan foydalanishga imkon beradi:

  • o‘rinbosarli nomenklatura — bunda R'-O- guruhi asosiy RH uglevodorodidagi o‘rinbosar deb qaraladi;
  • radikal-funksional nomenklatura — bunda funksional guruh «efir» so‘zi bilan ataladi («oksid» nomi tavsiya etilmaydi), R va R' radikallarining nomlari esa prefikslar sifatida sanab o‘tiladi;
  • ko‘paytirish nomenklaturasi (agar R va R' halqali bo‘lsa);
  • almashtirish nomenklaturasi;
  • fanlar nomenklaturasi.

O‘rinbosarli nomenklatura afzal hisoblanadi. Bunda radikallardan biri (R) asosiy uglevodorod (RH) vazifasini bajaradi va shu uglevodorodga mos nomni oladi. R’O- guruhi o‘rinbosar deb qaraladi va uning nomi R' radikali nomiga oksi prefiksini qo‘shish orqali hosil qilinadi. Masalan:

CH3CH2CH2CH2CH2O- — pentiloksi-.

Ba’zi hollarda R’O- o‘rinbosarining an’anaviy nomi saqlangan:

CH3O- — metoksi-; CH3CH2O- — etoksi-; CH3CH2CH2O- — propoksi-; CH3CH2CH2CH2O- — butoksi-; C6H5O- — fenoksi-; (CH3)3CO- — tert-butoksi-; (CH3)2CHO- — izopropoksi-.

Bunday holda oddiy efirlarning to‘liq nomlari quyidagicha bo‘ladi:

CH3OCH3 — metoksimetan;
CH3CH2OCH3 — metoksietan;
C6H5OCH3 — metoksibenzol (shuningdek: anizol).

Radikal-funksional nomenklaturada o‘rinbosarlar nomlari «efir» so‘zidan oldin alifbo tartibida keltiriladi:

CH3OCH3 — dimetil efir;
CH3CH2OCH3 — metiletil efir;
PhOCH3 — metilfenil efir.

Almashtirish nomenklaturasidan poliefirlarni nomlashda foydalanish qulay. Bunda birikma uglevodorod sifatida nomlanadi, uglerod atomi rasman kislorod bilan almashtirilgan o‘rin esa «oksa-» prefiksi bilan belgilanadi:

CH3OCH2CH2OCH2CH2OCH2CH2OCH3 — 2,5,8,11-tetraoksadodekan;
(o‘rinbosarli nomenklaturaga ko‘ra: 1-metoksi-2-[2-(2-metoksietoksi)etoksi]etan).

Oddiy efirdagi ikkala o‘rinbosar ham halqali bo‘lgan kam uchraydigan hollarda ko‘paytirish nomenklaturasidan foydalanish mumkin:

PhOPh — 1,1'-oksidibenzol.

Fizik xossalari va tuzilishi

Shishadagi dietil efir

Fizik xossalari

Oddiy efirlar — o‘ziga xos hidli, rangsiz, oson oqadigan va past haroratda qaynaydigan suyuqliklardir. Ular suvda kam eriydi, biroq organik erituvchilarda yaxshi eriydi va o‘zlari ham organik birikmalarni eritadi.

Molekulalarning tuzilishi

Oddiy efirlar molekulalaridagi valent burchak

Oddiy efirlar molekulalarining tuzilishi suv molekulasinikiga o‘xshaydi. Valent burchak C–O–C ning dimetil efirdagi qiymati 112° ga teng. Kislorod atomi sp3-gibridlanishga ega.

Spektral xossalari

Oddiy efirlar uchun infraqizil spektrda 1150–1080 sm–1 sohasidagi C–O–C guruhi tebranishlariga mos yutilish polosasi xosdir.

1H YMR spektrlarida alkil efirlarining CH3O guruhi 3,3-4,0 m.d. oralig‘ida, metilaril efirlarining xuddi shu guruhi esa 3,7 m.d. da signal beradi. Vinil efirlaridagi (CH=CH–O turidagi) qo‘shbog‘ protonlari signallari 5,7-7,5 m.d. (α-holat) va 3,5-5,0 m.d. (β-holat) sohalarida joylashadi. Bu qiymatlar CH=CH–C turidagi o‘xshash uglevodorod sistemasidagi signallar bilan solishtirilsa, α-uglerod atomi signali +1,2 m.d. ga, β-uglerod atomi signali esa –1 m.d. ga siljigan bo‘ladi.

13C YMR spektrlarida to‘yingan oddiy efirlarning kislorodga nisbatan α-holatdagi uglerod atomi 50-100 m.d. sohasida, undan uzoqroq uglerod atomlari esa 10-60 m.d. sohasida signal beradi. Vinil efirlarining qo‘shbog‘dagi uglerod atomlari (C=C–O) 115-165 m.d. (α-holat) va 70-120 m.d. (β-holat) sohalarida signal beradi. Bunda C=C–C turidagi uglevodorod sistemalari spektrlari bilan solishtirilsa, vinil efirlarida α-uglerod atomi signali +15 m.d. ga, β-uglerod atomi signali esa –30 m.d. ga siljigan bo‘ladi. Aromatik oddiy efirlarda halqaning α-uglerod atomi signali 135-155 m.d. da kuzatiladi (arenga nisbatan +25 m.d. siljish). Efir guruhi kiritilganda boshqa aromatik uglerod atomlarining signallari –15 m.d. (orto-holat), +1 m.d. (meta-holat) va –8 m.d. (para-holat) ga siljiydi.

Massa-spektrlarda alifatik oddiy efirlarning molekulyar ioni kuchsiz signal, aromatik oddiy efirlarniki esa kuchli signal beradi. Molekulyar ion parchalanishining asosiy yo‘llari — α- va β-uglerod atomlari orasidagi bog‘ning uzilishi hamda C–O bog‘ining geterolitik uzilishidir. Natijada massasi (m/z) 31, 45, 59... M–46, M–33, M–18 ga teng ionlar hosil bo‘ladi.

[𝖱−𝖢𝖧𝟤−𝖮−𝖱′]+⋅→𝖱⋅+𝖢𝖧𝟤=𝖮+−𝖱′
[𝖱−𝖮−𝖱′]+⋅→𝖱−𝖮⋅+𝖱'+

Alkilaril oddiy efirlar parchalanganda alkil zanjiri ajraladi. Diaril efirlarida molekulyar ion yoki M–H ioni CO guruhini yo‘qotadi, shuningdek, kislorod atomi bilan aril o‘rinbosari orasidagi bog‘ uziladi. Massa-spektrometriya jarayonida oddiy efirlar spirt molekulasi ajralishi bilan kechadigan qayta guruhlanishga, aril oddiy efirlari esa alken ajralishi va fenol hosil bo‘lishi bilan kechadigan qayta guruhlanishga ham uchraydi.

[𝖯𝗁𝖮𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧𝟤𝖱]+⋅→[𝖯𝗁𝖮𝖧]+⋅+𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧−𝖱

Olinishi

Spirtlarning molekulalararo degidratlanishi

Birlamchi spirtlar konsentrlangan sulfat kislota bilan 130—140 °C da qizdirilganda oddiy efirlar hosil bo‘ladi. Reaksiya mexanizmi nuqtayi nazaridan, spirt alkoksoniy kationi ROH+
2
yoki sulfat kislotaning yarimefiri ROSO3H ta’sirida alkillanadi.

𝟤 𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖧→96% H2SO4, 135 ∘C𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧𝟥+𝖧𝟤𝖮

Bu usul ayrim oddiy tuzilishli efirlarni olish uchun mos keladi: dietil, dipropil, dibutil efirlar, tetragidrofuran va dioksan. Usulning kamchiligi shundaki, bu sharoitda ikkilamchi va uchlamchi spirtlar degidratlanib, alkenlarga aylanadi. Shuningdek, mazkur usul yordamida ikki xil spirtdan nosimmetrik oddiy efirlarni olish mumkin emas, chunki bunda uch xil mahsulot aralashmasi hosil bo‘ladi.

Ushbu reaksiyaning sanoatdagi varianti — spirtlarni gaz fazasida alyuminiy oksidi, boksit va boshqa katalizatorlar ustida 180—250 °C gacha qizdirib degidratlashdir. Bunday jarayonlarda efirlarning unumi 75 % gacha yetadi.

Alkenlarning spirtlar bilan reaksiyasi

Spirtlar kislota katalizatorlari (sulfat kislota, fosfat kislota, vodorod xlorid, bor ftorid va boshqalar) ishtirokida alkenlarga birikib, oddiy efirlarni hosil qiladi.

(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢=𝖢𝖧𝟤+𝖢𝖧𝟥𝖮𝖧→BF3, 100 ∘C(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢(𝖮𝖢𝖧𝟥)𝖢𝖧𝟥

Sanoatda bu usul bilan izobutilen yoki izoamilen hamda metanol yoki etanoldan kationitning kislotali shakli ustida qizdirish orqali oddiy efirlar olinadi. Bunda quyidagi efirlar hosil bo‘ladi: tert-butilmetil, tert-butiletil, tert-amilmetil va tert-amiletil efirlari.

Laboratoriya sharoitida alkenlarning alkoksimerkurlanish reaksiyasi muhimroq ahamiyatga ega. Bu reaksiya alkenlarni tanlab spirtlarga aylantirish imkonini beruvchi oksimerkurlanish reaksiyasiga o‘xshaydi, ammo bunda nukleofil reagent vazifasini suv emas, balki erituvchi sifatida ishlatiladigan spirt bajaradi. Alkenning o‘zi simob asetati bilan yoki ikkilamchi yoxud uchlamchi alkil guruhli efirlarni olishda simob triftorasetati bilan reaksiyaga kiritiladi, so‘ng hosil bo‘lgan mahsulot natriy borgidridi yordamida demerkurlanadi. Formal jihatdan bu reaksiya spirtning qo‘shbog‘ga Markovnikov qoidasiga muvofiq birikishidir.

𝖱𝖢𝖧=𝖢𝖧𝟤→Hg(OAc)2; EtOH𝖱𝖢𝖧(𝖮𝖤𝗍)−𝖢𝖧𝟤−𝖧𝗀𝖮𝖠𝖼→NaBH4𝖱𝖢𝖧(𝖮𝖤𝗍)−𝖢𝖧𝟥

Vilyamson reaksiyasi

Simmetrik va nosimmetrik oddiy efirlarni Vilyamson reaksiyasi yordamida alkogolyatlar va galogenalkanlar (yoki sulfonatlar) o‘rtasidagi reaksiyada olish mumkin. Bu nukleofil almashinish reaksiyasi bo‘lib, SN2 mexanizmi bo‘yicha boradi va unga ushbu mexanizmning qonuniyatlari xosdir. Masalan, yakuniy mahsulotda ikkilamchi yoki uchlamchi o‘rinbosar bo‘lishi kerak bo‘lsa, uni galogenid emas, alkogolyat orqali kiritish lozim; aks holda almashinish o‘rniga eliminatsiya reaksiyasi yuz beradi. Bu reaksiya uchun birlamchi galogenidlar, shuningdek, allil va benzilgalogenidlar eng ma’qul hisoblanadi.

(𝖢𝖧𝟥)𝟥𝖢𝖮𝖪+𝖢𝖧𝟥𝖨→(𝖢𝖧𝟥)𝟥𝖢𝖮𝖢𝖧𝟥
𝖢𝖧𝟥𝖮𝖭𝖺+((𝖢𝖧𝟥)𝟥𝖢𝖢𝗅→(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢=𝖢𝖧𝟤+𝖭𝖺𝖢𝗅+𝖢𝖧𝟥𝖮𝖧

Simmetrik oddiy efirlarni kumush(I) oksidi ishtirokida ikki molekula galogenalkandan ham olish mumkin. Masalan, boshqa usullar bilan olish qiyin bo‘lgan di-tert-butil efirni sintez qilishda shunday yo‘l tutiladi: tert-butilxlorid kumush karbonat bilan reaksiyaga kiritiladi.

Vilyamson reaksiyasi kraun-efirlarni olishda ham muhimdir. Bunday jarayonlarda alkogolyat tarkibidagi metall kationi makrohalqani yig‘ishda andoza vazifasini bajaradi. Litiy, natriy va kaliy ionlarining radiusi tegishlicha 12-kraun-4, 15-kraun-5 va 18-kraun-6 bo‘shlig‘ining o‘lchamiga mos keladi. Shu kationlar mavjudligi tegishli kraun-efirlar unumini sezilarli oshiradi.

Синтез 18-краун-6 в присутствии катиона калия
Kaliy kationi ishtirokida 18-kraun-6 sintezi

Boshqa usullar

Metil oddiy efirlari spirtlarning diazometan bilan Lyuis kislotalari (bor ftorid, alyuminiy xlorid va boshqalar) ishtirokidagi reaksiyasi orqali olinadi.

𝖱𝖮𝖧+𝖢𝖧𝟤𝖭𝟤→Al(OR′)3𝖱𝖮𝖢𝖧𝟥

Kimyoviy xossalari

Oddiy efirlar kimyoviy jihatdan inert moddalardir. Ular ko‘plab asosli xossali reagentlarga chidamli: ular gidridlar, amidlar (ishqoriy metallarniki), kompleks gidridlar va ishqoriy metallar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Shuningdek, ular ishqorlar ta’sirida gidrolizlanmaydi.

Asosli xossalari

Oddiy efirlarning kimyoviy inertligi ularni erituvchi sifatida qo‘llash imkonini beradi. Xususan, ular litiy alyuminiy gidrid bilan qaytarish reaksiyalarida va magniyorganik sintezda ishlatiladi. Ularning solvatlash qobiliyati shundaki, ular qattiq Lyuis asoslari bo‘lib, Grinyar reagentlari, litiyorganik birikmalar va boshqa odatiy Lyuis kislotalari bilan barqaror komplekslar hosil qiladi.

(𝖢𝟤𝖧𝟧)𝟤𝖮+𝖡𝖥𝟥→(𝖢𝟤𝖧𝟧)𝟤𝖮⋅𝖡𝖥𝟥

Oddiy efirlar galogenlar bilan ham komplekslar hosil qiladi. Masalan, yodning dietil efirdagi eritmasi alkanlardagidek binafsharang emas, jigarrang bo‘ladi. Bu kompleks hosil bo‘lishi va yutilish spektrining o‘zgarishi bilan tushuntiriladi. Juda kuchli alkillovchi reagentlar bilan oddiy efirlar trialkiloksoniy tuzlarini hosil qiladi.

𝖱𝟤𝖮+𝖱𝖥→SbF5𝖱𝟥𝖮+𝖲𝖻𝖥𝟨−

Kislotali parchalanish

Konsentrlangan vodorod bromid va vodorod yodid kislotalari (48 %) 120—150 °C gacha qizdirilganda oddiy efirlarni spirt va galogenalkan hosil bo‘lishi bilan parchalaydi. Uchlamchi alkil guruhli oddiy efirlar eng oson parchalanadi. Bu reaksiyani 1861-yilda kashf etgan olim — A. M. Butlerov.

Kislotali parchalanish mexanizmi kislorod atomi bo‘yicha protonlangan efirda boradigan SN1 yoki SN2 reaksiyasiga asoslangan. Efir birlamchi yoki ikkilamchi o‘rinbosarlarga ega bo‘lsa, galogenid-ioni uning protonlangan shakliga kamroq o‘rinbosarlangan uglerod atomi orqali hujum qiladi. Birlamchi va ikkilamchi alkil guruhlari bir vaqtda mavjud bo‘lganda, galogenid birlamchi guruhga tanlab ta’sir etadi. Natijada birlamchi galogenid va ikkilamchi spirt hosil bo‘ladi.

𝖢𝖧𝟥𝖮𝖢𝖧(𝖢𝖧𝟥)𝟤→H+𝖢𝖧𝟥𝖮𝖧+𝖢𝖧(𝖢𝖧𝟥)𝟤→I−𝖢𝖧𝟥𝖨+𝖧𝖮𝖢𝖧(𝖢𝖧𝟥)𝟤

Uchlamchi o‘rinbosarli oddiy efirlar SN1 mexanizmi bo‘yicha nisbatan yumshoq sharoitda reaksiyaga kirishadi. Ularni triftorsirka kislota bilan parchalash mumkin. Oddiy efirlarga bor xlorid va bor bromid ham xuddi shunday ta’sir ko‘rsatadi, biroq ular ishtirokida parchalanish −20 °C dayoq sodir bo‘ladi. Bu qattiq sharoitda qo‘shimcha reaksiyalar yuz beradigan hollarda foydali bo‘lishi mumkin.

Metil- va etilalkil efirlar metoksi- va etoksiguruhlarning miqdorini aniqlash uchun vodorod yodid kislota bilan parchalanadi; bu Zeyzel usuli asosida bajariladi. Bunda ajralib chiqqan metil yodid va etil yodid kumush nitrat eritmasidan o‘tkaziladi va ularning miqdori hosil bo‘lgan kumush yodid cho‘kmasining massasi yoki oksidlash natijasida hosil bo‘lgan yod miqdoriga qarab aniqlanadi.

Radikal galogenlash

Alkanlarga o‘xshab, oddiy efirlar ham radikal galogenlash reaksiyalariga kirishadi, biroq efirlarda bu reaksiya kislorod atomiga qo‘shni (α-) holatda regioselektiv tarzda boradi. Buning sababi shundaki, galogenlash jarayonida barqarorligi yuqori bo‘lgan radikal hosil bo‘ladi: undagi juftlashmagan elektron joylashgan 2p-orbital kislorod atomining taqsimlanmagan elektron jufti joylashgan 2p-orbitali bilan qoplanadi.

𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧𝟥+𝖢𝗅𝟤→hv, −20 ∘C𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝖢𝗅𝖮𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧𝟥+𝖧𝖢𝗅

Oksidlanish

Havo ta’sirida, ayniqsa yorug‘likda, oddiy efirlar radikal mexanizm bo‘yicha oksidlanib, beqaror gidroperoksidlar va peroksidlar hosil qiladi. Ular portlash bilan parchalanishi mumkin. Efirlarni haydashda yuz bergan ko‘plab portlashlar bunga misoldir: distillatsiya idishida kam uchuvchan peroksidlar to‘planib, erituvchini quriguncha haydashga urinishda keskin parchalanadi. Bu jarayonni har qanday radikal manbai katalizlashi mumkin; bunda faol zarrachalar — radikallar.

𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧𝟥+𝖱⋅→𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖢𝖧⋅𝖢𝖧𝟥
𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖢𝖧⋅𝖢𝖧𝟥+𝖮𝟤→𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖢𝖧(𝖮𝖮⋅)𝖢𝖧𝟥
𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖢𝖧(𝖮𝖮⋅)𝖢𝖧𝟥+𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧𝟥→𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖢𝖧(𝖮𝖮𝖧)𝖢𝖧𝟥+𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖮𝖢𝖧⋅𝖢𝖧𝟥

tert-butilmetil va tert-amilmetil efirlari radikal oksidlanishga chidamliroq bo‘lib, kamroq peroksid hosil qiladi. Jarayonning oldini radikal tutqichlar, masalan, fenollar va aminlar yordamida olish mumkin. Dietil efirga ko‘pincha ionol (1—30 mg/kg) yoki boshqa stabilizatorlar qo‘shiladi.

Qo‘llanilishi

Oddiy efirlar yog‘lar, smolalar, bo‘yoqlar va laklar uchun erituvchilar sifatida ishlatiladi. Shuningdek, ular organik reaksiyalarda erituvchi sifatida qo‘llanadi. Ayrim efirlar anestetiklar, oktan sonini oshiruvchi yoqilg‘i qo‘shimchalari va moylash moylari sifatida ishlatiladi. Ba’zi oddiy efirlar insektitsidlar va fumigantlar hisoblanadi, chunki ularning bug‘lari hasharotlar uchun zaharlidir.

Aril oddiy efirlari antioksidantlar va konservantlar sifatida ishlatiladi. Ayrim aromatik oddiy efirlar yoqimli hidga ega bo‘lgani uchun parfyumeriya sanoatida qo‘llanadi.

Adabiyotlar

  • Maksimova L. N. Oddiy efirlar // Kimyo ensiklopediyasi :  5 jildda. / Bosh  muharrir N. S. Zefirov. — M.: Rossiya katta ensiklopediyasi, 1998. — J. 5: Triptofan — Yatrokimyo. — B. 508–509. — 783 bet. — 10 000 nusxa. — ISBN 5-85270-310-9.
  • Reutov O. A., Kurts A. L., Butin K. P. Organik kimyo : 4 jildda. — 5-nashr. — M. : BINOM. Bilimlar laboratoriyasi, 2014. — J. 2. — B. 293–310. — ISBN 978-5-9963-1536-9.
  • Sakut M., Mensing T., Shuler J., Xaytmann V., Shtrelke G., Mayer D. Alifatik efirlar (inglizcha) // Ullmann sanoat kimyosi ensiklopediyasi. — Wiley, 2010. — doi:10.1002/14356007.a10_023.pub2.
  • Kirk-Othmer kimyoviy texnologiya ensiklopediyasi. — 4-nashr. — Wiley, 2001. — Jild. 9. — B. 423–427.