Laktoza haqida

Laktoza
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Sistematik
nomlanishi

4-​O-​β-​D-​galaktopiranozil-​D-​glyukoza, β-​D-​galaktopiranozil-​​(1,4)​-​α-​D-​glyukopiranoza ​(α-​laktoza)​

β-​D-​galaktopiranozil-​​(1,4)​-​β-​D-​glyukopiranoza ​(β-​laktoza)​
An’anaviy nomlari Laktoza,
laktobioza,
tablettoza,
sut shakari
Kimyoviy formula С12H22O11
Fizik xossalari
Agregat holati Oq rangli qattiq kristall modda
Molyar massa 342,2965 ± 0,0144 g/mol
Zichlik 1,525 g/sm³
Termik xossalari
Erish
 • harorati 202,8 °C
Kimyoviy xossalari
Eruvchanligi
 • suvda 21,6 g/100 ml
Tasnifi
Ro‘yxat raqami CAS 63-42-3
PubChem
Ro‘yxat raqami EINECS 200-559-2
SMILES
InChI
ChEBI 36218
ChemSpider
Xavfsizlik
NFPA 704
NFPA 704 four-colored diamond
0
1
0
Agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun berilgan.
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Laktoza, ya’ni sut shakari (lotincha lac — «sut» so‘zidan), С12H22O11 — uglevod bo‘lib, disaxaridlar guruhiga kiradi va sut hamda sut mahsulotlari tarkibida uchraydi. Laktoza molekulasi glyukoza va galaktoza molekulalarining qoldiqlaridan tashkil topgan.

Kimyoviy xossalari

Uning xossalari disaxaridlar va aldozalar uchun xos: u osazonlar hosil qiladi, Feling reaktivini qaytaradi va kislotali muhitda gidrolizlanib, glyukoza hamda galaktozaga aylanadi.

Kuchli ishqoriy muhitda laktoza murakkab aralashma hosil qiladi. Bu aralashma izomerlanish, qayta guruhlanish va parchalanish mahsulotlaridan iborat. O‘ta ishqoriy sharoitlarda (1—3 M NaOH) laktoza izomerlanishining asosiy mahsuloti — laktuloza.

Olinishi

Laktoza sut zardobidan olinadi.

Qo‘llanilishi

Laktoza ozuqa muhitlarini tayyorlashda, masalan, penitsillin ishlab chiqarishda qo‘llanadi. Farmatsevtika sanoatida yordamchi modda (to‘ldiruvchi) sifatida, shuningdek, laktuloza ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida ishlatiladi. Laktuloza osmotik ich suruvchi vosita hisoblanadi.

Laktoza katta miqdorda (taxminan 85 %) bolalar uchun mo‘ljallangan sutli aralashmalarda uchraydi.

Laktozani o‘zlashtira olmaslik

Laktoza davolash maqsadlarida ham qo‘llanishiga qaramay, ayrim odamlarda u o‘zlashtirilmaydi va ovqat hazm qilish tizimi faoliyatida buzilishlarni, jumladan diareya, og‘riq va qorin dam bo‘lishi, ko‘ngil aynishi hamda qusish kabi alomatlarni sut mahsulotlari iste’mol qilingandan keyin keltirib chiqaradi. Bu odamlarda ferment laktaza yo‘q yoki yetarli miqdorda ishlab chiqarilmaydi. Laktazaning vazifasi laktozani uning tarkibiy qismlariga — glyukoza va galaktozaga ajratishdan iborat. Bu moddalar keyinchalik ingichka ichak orqali so‘rilishi kerak. Laktaza faoliyati yetarli bo‘lmaganda laktoza ichakda parchalanmagan holda qolib, suvni o‘ziga tortadi va diareya yuzaga keladi. Bundan tashqari, ichak bakteriyalari sut shakarining bijg‘ishiga sabab bo‘ladi, natijada qorin dam bo‘ladi.

Sut shakarini o‘zlashtira olmaslik ancha keng tarqalgan. Masalan, Shvetsiya va Daniyada bu holat katta yoshdagilarning taxminan 3 % ida, Finlyandiya va Shveysariyada — 16 % ida, Angliyada — 20—30 % ida, Fransiyada — 42 % ida, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida va AQShdagi afroamerikaliklar orasida esa deyarli 100 % ida uchraydi. Laktozani o‘zlashtira olmaslik Afrika, Amerika va Osiyoning ayrim mamlakatlari tub aholisi orasida ko‘p kuzatiladi. Bu holat ushbu hududlarda an’anaviy sut chorvachiligi bo‘lmagani bilan bog‘liq. Masalan, Afrikadagi masay, fulani va tutsi qabilalari sut beradigan chorva mollarini boqadi, shu sababli bu qabilalarning katta yoshli vakillarida laktozani o‘zlashtira olmaslik nisbatan kam uchraydi. Rossiyada bu holatning o‘rtacha uchrash chastotasi 16—18 % atrofida.

Laktoza operoni

Laktoza operoni — ko‘plab bakteriyalarda uchraydigan, laktozani glyukoza va galaktozaga parchalash, ya’ni ushbu shakarni o‘zlashtirish uchun zarur fermentlarni kodlovchi genlar ketma-ketligi. Bu operonni o‘rganish molekulyar genetika rivojida muhim rol o‘ynagan.

Havolalar