| Laktoza | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomlanishi |
4-O-β-D-galaktopiranozil-D-glyukoza, β-D-galaktopiranozil-(1,4)-α-D-glyukopiranoza (α-laktoza) β-D-galaktopiranozil-(1,4)-β-D-glyukopiranoza (β-laktoza) |
| An’anaviy nomlari |
Laktoza, laktobioza, tablettoza, sut shakari |
| Kimyoviy formula | С12H22O11 |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | Oq rangli qattiq kristall modda |
| Molyar massa | 342,2965 ± 0,0144 g/mol |
| Zichlik | 1,525 g/sm³ |
| Termik xossalari | |
| Erish | |
| • harorati | 202,8 °C |
| Kimyoviy xossalari | |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | 21,6 g/100 ml |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxat raqami CAS | 63-42-3 |
| PubChem | 6134 |
| Ro‘yxat raqami EINECS | 200-559-2 |
| SMILES | |
| InChI | |
| ChEBI | 36218 |
| ChemSpider | 5904 |
| Xavfsizlik | |
| NFPA 704 | |
| Agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa, ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun berilgan. | |
Laktoza, ya’ni sut shakari (lotincha lac — «sut» so‘zidan), С12H22O11 — uglevod bo‘lib, disaxaridlar guruhiga kiradi va sut hamda sut mahsulotlari tarkibida uchraydi. Laktoza molekulasi glyukoza va galaktoza molekulalarining qoldiqlaridan tashkil topgan.
Kimyoviy xossalari
Uning xossalari disaxaridlar va aldozalar uchun xos: u osazonlar hosil qiladi, Feling reaktivini qaytaradi va kislotali muhitda gidrolizlanib, glyukoza hamda galaktozaga aylanadi.
Kuchli ishqoriy muhitda laktoza murakkab aralashma hosil qiladi. Bu aralashma izomerlanish, qayta guruhlanish va parchalanish mahsulotlaridan iborat. O‘ta ishqoriy sharoitlarda (1—3 M NaOH) laktoza izomerlanishining asosiy mahsuloti — laktuloza.
Olinishi
Laktoza sut zardobidan olinadi.
Qo‘llanilishi
Laktoza ozuqa muhitlarini tayyorlashda, masalan, penitsillin ishlab chiqarishda qo‘llanadi. Farmatsevtika sanoatida yordamchi modda (to‘ldiruvchi) sifatida, shuningdek, laktuloza ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida ishlatiladi. Laktuloza osmotik ich suruvchi vosita hisoblanadi.
Laktoza katta miqdorda (taxminan 85 %) bolalar uchun mo‘ljallangan sutli aralashmalarda uchraydi.
Laktozani o‘zlashtira olmaslik
Laktoza davolash maqsadlarida ham qo‘llanishiga qaramay, ayrim odamlarda u o‘zlashtirilmaydi va ovqat hazm qilish tizimi faoliyatida buzilishlarni, jumladan diareya, og‘riq va qorin dam bo‘lishi, ko‘ngil aynishi hamda qusish kabi alomatlarni sut mahsulotlari iste’mol qilingandan keyin keltirib chiqaradi. Bu odamlarda ferment laktaza yo‘q yoki yetarli miqdorda ishlab chiqarilmaydi. Laktazaning vazifasi laktozani uning tarkibiy qismlariga — glyukoza va galaktozaga ajratishdan iborat. Bu moddalar keyinchalik ingichka ichak orqali so‘rilishi kerak. Laktaza faoliyati yetarli bo‘lmaganda laktoza ichakda parchalanmagan holda qolib, suvni o‘ziga tortadi va diareya yuzaga keladi. Bundan tashqari, ichak bakteriyalari sut shakarining bijg‘ishiga sabab bo‘ladi, natijada qorin dam bo‘ladi.
Sut shakarini o‘zlashtira olmaslik ancha keng tarqalgan. Masalan, Shvetsiya va Daniyada bu holat katta yoshdagilarning taxminan 3 % ida, Finlyandiya va Shveysariyada — 16 % ida, Angliyada — 20—30 % ida, Fransiyada — 42 % ida, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida va AQShdagi afroamerikaliklar orasida esa deyarli 100 % ida uchraydi. Laktozani o‘zlashtira olmaslik Afrika, Amerika va Osiyoning ayrim mamlakatlari tub aholisi orasida ko‘p kuzatiladi. Bu holat ushbu hududlarda an’anaviy sut chorvachiligi bo‘lmagani bilan bog‘liq. Masalan, Afrikadagi masay, fulani va tutsi qabilalari sut beradigan chorva mollarini boqadi, shu sababli bu qabilalarning katta yoshli vakillarida laktozani o‘zlashtira olmaslik nisbatan kam uchraydi. Rossiyada bu holatning o‘rtacha uchrash chastotasi 16—18 % atrofida.
Laktoza operoni
Laktoza operoni — ko‘plab bakteriyalarda uchraydigan, laktozani glyukoza va galaktozaga parchalash, ya’ni ushbu shakarni o‘zlashtirish uchun zarur fermentlarni kodlovchi genlar ketma-ketligi. Bu operonni o‘rganish molekulyar genetika rivojida muhim rol o‘ynagan.
Havolalar
- Laktozani o‘zlashtira olmaslik (nemis tilida)
