Mushaklar (ko‘pl. sh. umumslavyan tilidagi so‘z bo‘lib, kichraytirish-erkalash birlik sh. «mishka» so‘zidan kelib chiqqan), shuningdek, muskullar (ko‘pl. sh., birlik sh. lot. musculus, mūs — «sichqon» so‘zidan) — a’zolarbo‘lib, ular mushak to‘qimasidan tashkil topgan va asab impulslari ta’sirida qisqarish xususiyatiga ega. Ular tayanch-harakat tizimining tarkibiy qismi. Ular turli harakatlarni amalga oshirib, tananing harakatlanishini, gavda holatini saqlashni va ovoz paylarining qisqarishini, nafas olishni va boshqa jarayonlarni ta’minlaydi. Mushak to‘qimasi tarang va elastik bo‘lib, miotsitlardan (mushak hujayralaridan) tashkil topgan. Mushaklarga charchash xos bo‘lib, u jadal ishlash yoki zo‘riqish paytida namoyon bo‘ladi.

Mushaklar tana qismlarining fazodagi holatini o‘zgartirish imkonini beradi. Inson mushak to‘qimalarining qisqarish xususiyati tufayli ko‘z qisish yoki jilmayish kabi eng oddiy harakatlardan tortib, zargarlar yoki sportchilarning murakkab, ko‘p energiya talab qiladigan faoliyatigacha bo‘lgan barcha harakatlarni bajaradi. Uchta asosiy guruhga bo‘linadigan mushaklarning to‘g‘ri ishlashiga nafaqat organizm harakatchanligi, balki barcha fiziologik jarayonlarning kechishi ham bog‘liq. Barcha mushak to‘qimalari faoliyatini asab tizimi boshqaradi. U mushaklarning bosh miya va orqa miya bilan aloqasini ta’minlaydi hamda kimyoviy energiyaning mexanik energiyaga aylanishini boshqaradi.

Inson tanasida 640 ta skelet mushagi mavjud (mushaklarning alohida guruhlarini hisoblash usuliga qarab, ularning umumiy soni 639 dan 850 tagacha deb belgilanadi)^{[manba 4943 kundan beri ko‘rsatilmagan]}. Eng kichik mushaklar quloq ichidagi juda mayda suyakchalarga birikadi. Eng yiriklari esa katta dumba mushaklari bo‘lib, oyoqlarni harakatlantiradi. Eng kuchli mushaklar — boldirning ikki boshli mushaklari va chaynash mushaklari. Inson tanasidagi eng uzun mushak — tikuvchi mushak bo‘lib, u yonbosh suyagining qanotidagi oldingi yuqori o‘simtadan (chanoq suyagining oldingi-yuqori qismidan) boshlanadi, sonning old tomonidan spiralsimon o‘tib, payi orqali katta boldir suyagi g‘adir-budurligiga (boldirning yuqori qismiga) birikadi.

Mushaklar shakliga ko‘ra nihoyatda xilma-xildir. Ko‘pincha qo‘l-oyoqlarga xos duksimon mushaklar va gavdaning devorlarini hosil qiluvchi keng mushaklar uchraydi. Agar mushaklar umumiy payga ega bo‘lib, ikki yoki undan ortiq boshchadan iborat bo‘lsa, ular ikki boshli, uch boshli yoki to‘rt boshli mushaklar deb ataladi.

Mushaklar va skelet inson tanasining shaklini belgilaydi. To‘g‘ri va muvozanatli ovqatlanish hamda jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish mushak to‘qimasining rivojlanishiga va yog‘ to‘qimasi hajmining kamayishiga yordam beradi. Yetakchi og‘ir atletikachilarda mushak massasi tana massasining 60% idan oshadi.

Tuzilish xususiyatlariga qarab inson mushaklari 3 turga (yoki guruhga) bo‘linadi:

• skelet mushaklari (ko‘ndalang-targ‘il),
• silliq mushaklar,
• yurak mushaklari.

Birinchi guruh — skelet (yoki ko‘ndalang-targ‘il) mushaklaridir. Har bir insonda 600 dan ortiq skelet mushagi mavjud. Bu turdagi mushaklar inson xohishiga ko‘ra ixtiyoriy qisqaradi va skelet bilan birgalikda tayanch-harakat tizimini tashkil qiladi. Ularning umumiy massasi tana vaznining taxminan 40% ini tashkil etadi, mushaklarini faol rivojlantiradigan odamlarda esa bu ko‘rsatkich yanada yuqori bo‘lishi mumkin. Maxsus mashqlar yordamida mushak hujayralarining hajmi va massasini oshirib, mushaklar relyefini yaqqol ko‘rsatish mumkin. Qisqarish paytida mushak kaltalashadi, yo‘g‘onlashadi va qo‘shni mushaklarga nisbatan harakatlanadi. Mushakning kaltalashishi uning uchlari va unga birikkan suyaklarning bir-biriga yaqinlashishi bilan kechadi. Har bir harakatda uni amalga oshiruvchi mushaklar ham, unga qarama-qarshi ta’sir ko‘rsatuvchi mushaklar ham (mos ravishda agonistlar va antagonistlar) qatnashadi. Bu harakatning aniq va ravon bo‘lishini ta’minlaydi.

Mushaklarning ikkinchi turini ichki a’zolardagi, qon tomirlaridagi va teri tarkibidagi mushaklar, — silliq mushak to‘qimasi bo‘lib, u o‘ziga xos mushak hujayralaridan (miotsitlardan) tashkil topgan. Silliq mushaklarning kalta, duksimon hujayralari qatlamlar hosil qiladi. Ular vegetativ asab tizimi signallariga bo‘ysunib, sekin va ritmik qisqaradi. Ularning sekin va uzoq davom etadigan qisqarishi ixtiyorsiz (inson xohishidan mustaqil) sodir bo‘ladi.

Silliq mushaklar (yoki ixtiyorsiz harakat mushaklari), asosan, ichi bo‘sh ichki a’zolarning devorlarida (masalan, qizilo‘ngach, oshqozon yoki siydik pufagi) joylashgan. Ular ongimizga bog‘liq bo‘lmagan jarayonlarda (masalan, ovqatning hazm yo‘li bo‘ylab harakatlanishida yoki ko‘z qorachig‘ining torayishi va kengayishida) muhim rol o‘ynaydi.

Mushaklarning alohida (uchinchi) guruhini yurakning ko‘ndalang-targ‘il mushak to‘qimasi (miokard) tashkil etadi. U kardiomiotsitlardan iborat. Yurak mushagining qisqarishi inson ongiga bo‘ysunmaydi; u vegetativ asab tizimi tomonidan innervatsiya qilinadi.

Mushaklarning tuzilmaviy elementi — mushak tolasi bo‘lib, har biri alohida hujayra birligi bo‘lish bilan birga, qisqarishga qodir fiziologik birlik ham hisoblanadi. Mushak tolasi ko‘p yadroli hujayra bo‘lib, uning diametri 10 dan 100 mkm gacha. Bu hujayra sarkolemma deb ataladigan qobiq bilan o‘ralgan, uning ichi esa sarkoplazma bilan to‘lgan. Sarkoplazmada miofibrillalar joylashgan. Miofibrilla — sarkomerlardan tashkil topgan ipsimon tuzilma. Miofibrillalarning qalinligi odatda 1 mkm dan kam bo‘ladi. Miofibrillalar soniga qarab oq va qizil mushak tolalari farqlanadi. Oq tolalarda miofibrillalar ko‘proq, sarkoplazma esa kamroq bo‘ladi, shu sababli ular tezroq qisqara oladi. Qizil tolalarda mioglobin ko‘p miqdorda bo‘lgani uchun ular shunday nomlangan. Mushak tolalari sarkoplazmasida miofibrillalardan tashqari mitoxondriyalar, ribosomalar, Golji majmuasi, lipid kiritmalari va boshqa organoidlar ham mavjud. Sarkoplazmatik to‘r tola ichida qo‘zg‘alish impulslarining uzatilishini ta’minlaydi. Sarkomerlar tarkibiga yo‘g‘on miozin iplari va ingichka aktin iplari kiradi.

Aktin — 375 ta aminokislota qoldig‘idan tashkil topgan, molekulyar massasi 42 300 bo‘lgan qisqaruvchi oqsildir. U mushak oqsillarining taxminan 15% ini tashkil etadi. Yorug‘lik mikroskopida ingichka aktin molekulalari och rangli tasma («Ι-disklar» deb ataladi) ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Ionlar miqdori kam bo‘lgan eritmalarda aktin sharsimon tuzilishga ega alohida molekulalar holida uchraydi, biroq fiziologik sharoitlarda, ATF va magniy ionlari ishtirokida aktin polimerga aylanadi va uzun tolalarni (fibrillyar aktinni) hosil qiladi. Bu tolalar aktin molekulalarining spiralsimon o‘ralgan ikki zanjiridan iborat. Aktin tolalari boshqa oqsillar bilan birikib, ATF tarkibidagi energiyadan foydalanish orqali qisqarish xususiyatiga ega bo‘ladi.

Miozin — mushaklarning asosiy oqsili bo‘lib, mushakdagi miqdori 65% gacha yetadi. Uning molekulalari ikkita polipeptid zanjiridan iborat bo‘lib, ularning har birida 2000 dan ortiq aminokislota mavjud. Oqsil molekulasi juda katta (bular tabiatdagi eng uzun polipeptid zanjirlaridir), uning molekulyar massasi 470 000 gacha yetadi. Har bir polipeptid zanjiri boshcha deb ataladigan qism bilan tugaydi. U 150—190 ta aminokislotadan tashkil topgan ikkita kichik zanjirni o‘z ichiga oladi. Bu oqsillar aktomiozin qisqarishi uchun zarur bo‘lgan ATFaza faolligini namoyon qiladi. Mikroskop ostida mushaklardagi miozin molekulalari to‘q rangli tasma («A-disklar» deb ataladi) ko‘rinishida bo‘ladi.

Aktomiozin — aktin va miozindan tashkil topgan, ATFaza fermenti faolligiga ega oqsil majmuasi. Bu ATF gidrolizi jarayonida ajraladigan energiya hisobiga aktomiozin qisqara olishini anglatadi. Fiziologik sharoitlarda aktomiozin muayyan tartibda joylashgan tolalarni hosil qiladi. Miozin molekulalarining fibrillyar qismlari tutamga birlashib, yo‘g‘on ipni hosil qiladi. Miozin boshchalari undan tik yo‘nalishda chiqib turadi. Aktin molekulalari uzun zanjirlarga birikadi; bir-biriga spiralsimon o‘ralgan ikkita shunday zanjir ingichka ipni hosil qiladi. Ingichka va yo‘g‘on iplar parallel joylashadi: har bir ingichka ip uchta yo‘g‘on ip bilan, har bir yo‘g‘on ip esa oltita ingichka ip bilan o‘ralgan bo‘ladi; miozin boshchalari ingichka iplarga yopishadi.

Umuman, mushak to‘qimasi suv, oqsillar va oz miqdordagi boshqa moddalardan iborat: glikogen, lipidlar, azot saqlovchi ekstraktiv moddalar, organikva noorganik kislotalar tuzlari va boshqalar. Suv miqdori umumiy massaning 72—80% ini tashkil etadi.

Mushak oqsillari odatda suvda yoki tuzli muhitda eruvchanligiga qarab tasniflanadi. Oqsillarning uchta asosiy guruhi ajratiladi: sarkoplazmatik (oqsillarning umumiy miqdoridan 35%), miofibrillyar (45%) va stroma oqsillari (20%). Sarkoplazma oqsillari tarkibiga globulinlar xususiyatiga ega bir nechta oqsil moddalari, qator oqsillar, mioglobin, ferment oqsillar va parvalbuminlar kiradi. Parvalbumin erkin Ca²⁺ ionlarini bog‘lab, mushak bo‘shashishini tezlashtiradi. Ferment oqsillar mitoxondriyalarda joylashib, to‘qima nafas olishi, azot va lipid almashinuvi hamda boshqa jarayonlarni boshqaradi. Sarkoplazmatik oqsillar ion kuchi past bo‘lgan tuzli muhitda eriydi.

Miozin, aktin va aktomiozin mushak qisqarishi uchun javob beradigan miofibrillyar oqsillar guruhiga kiradi. Bu guruhga boshqaruvchi oqsillar ham kiradi: tropomiozin, troponin, α- va β-aktinin (ingl. Actinin). Tropomiozin va troponin majmuasi mushaklarning Ca²⁺ ionlariga sezuvchanligini belgilaydi. Miofibrillyar oqsillar ion kuchi yuqori bo‘lgan tuzli muhitda eriydi. Ularning miqdori mushak turiga bog‘liq bo‘lib, oqsillar fizik-kimyoviy xossalari bilan ham farq qiladi. Ular eng ko‘p skelet mushaklarida, nisbatan kamroq miokardda va eng kam silliq mushaklarda uchraydi. Masalan, oshqozon mushak to‘qimasida bu guruh oqsillari ko‘ndalang-targ‘il mushaklardagiga qaraganda 2 baravar kam.

Stroma oqsillariga kollagen va elastin kiradi. Miofibrillyar oqsillardan farqli ravishda, stroma oqsillari miqdori silliq mushaklar va yurak mushagida eng yuqori bo‘ladi.

Organizm rivojlanishi davomida mushaklarning kimyoviy tarkibi sezilarli o‘zgaradi. Embrionlarning mushak to‘qimasidagi oqsilning umumiy miqdori voyaga yetgan organizmlarnikiga qaraganda kamroq, suv esa ko‘proq bo‘ladi. Oqsil tarkibi ham o‘zgarib boradi: rivojlanish davomida stroma oqsillari kamayib, miozin va aktomiozin miqdori oshadi. Shuningdek, nukleoproteinlar, RNK va DNK miqdori kamayadi, yuqori energiyali birikmalar (ATF va kreatinfosfat) ulushi esa ortadi. Mushak to‘qimasida ayrim tarkibiy qismlarning paydo bo‘lishi muayyan rivojlanish bosqichlari bilan bog‘liq. Reflektor yoy shakllanishi va harakat refleksi vujudga kelishi davrida mushaklarda imidazol saqlovchi dipeptidlar (anserin va karnozin) paydo bo‘ladi, aktomiozinning Ca²⁺ ionlariga sezuvchanligi shakllanadi.

Tirik organizmlarning mushaklari shakli, tuzilishi, rivojlanish jarayoni va bajaradigan vazifalari jihatidan juda xilma-xildir. Ularning quyidagi turlari farqlanadi:

Mushaklarning qisqarishi jarayonida aktin iplari miozin iplari orasidagi bo‘shliqlarga chuqur kirib boradi. Bunda har ikkala tuzilmaning uzunligi o‘zgarmaydi, faqat aktomiozin majmuasining umumiy uzunligi qisqaradi. Mushak qisqarishining bu usuli «sirpanish» deb ataladi. Aktin iplarining miozin iplari bo‘ylab sirpanishi uchun energiya kerak. Mushak qisqarishi uchun zarur energiya aktomiozinning ATF bilan o‘zaro ta’sirlashuvi va ATFning ADF hamda H₃PO₄ ga parchalanishi natijasida ajraladi. Mushak qisqarishida ATFdan tashqari suv, shuningdek, kalsiy va magniy.

Skelet mushagi ko‘plab mushak tolalaridan tashkil topgan. Tolalar soni qancha ko‘p bo‘lsa, mushak shuncha kuchli bo‘ladi.

Mushak qisqarishining 5 turi farqlanadi:

1. Konsentrik qisqarish — mushakning qisqarib-kaltalashishi va suyakka birikkan nuqtasining siljishiga olib keladi. Bunda mushak qisqarishi tufayli yuzaga kelgan qo‘l-oyoq harakati yengib o‘tilayotgan qarshilikka (masalan, og‘irlik kuchiga) qarshi yo‘naladi.
2. Eksentrik qisqarish — boshqa kuch ta’sirida yuzaga kelgan harakat tezligini boshqarishda mushak cho‘zilganda yoki mushakning eng katta kuchi ham qarshilik kuchini yengishga yetmaganda sodir bo‘ladi. Natijada harakat tashqi kuch yo‘nalishida ro‘y beradi.
3. Izometrik qisqarish — mushakning tashqi kuchga qarshi kuchlanishi bo‘lib, bunda mushak uzunligi o‘zgarmaydi va bo‘g‘imda harakat yuz bermaydi.
4. Izokinetik qisqarish — mushakning bir xil tezlikda qisqarishi.
5. Ballistik harakat — quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladigan tezkor harakat:
   a) harakat boshida agonist mushaklarning konsentrik harakati;
   b) mushak faolligi eng past bo‘lgan paytdagi inersiyali harakat;
   v) harakatni sekinlashtirish uchun eksentrik qisqarish.

Organizmda bunday qisqarishlar turli harakatlarni bajarishda katta ahamiyatga ega.

Silliq mushaklar (silliq mushak to‘qimasi) ichki a’zolar, xususan, qizilo‘ngach, qon tomirlari, nafas yo‘llari va jinsiy a’zolar devorlarini tashkil etadi. Silliq mushaklar «avtomatizm», ya’ni tashqi qo‘zg‘atuvchilar bo‘lmaganda ham qo‘zg‘alish holatiga o‘ta olish xususiyati bilan ajralib turadi. Skelet mushaklarining qisqarishi taxminan 0,1 s davom etsa, silliq mushaklarning ancha sekin qisqarishi 3 dan 180 s gacha davom etadi. Qizilo‘ngach, jinsiy a’zolar va siydik chiqarish kanalida qo‘zg‘alish bir mushak hujayrasidan keyingisiga uzatiladi. Qon tomirlari devorlaridagi va ko‘zning rangdor pardasidagi silliq mushaklarda esa qo‘zg‘alish hujayradan hujayraga o‘tmaydi; ularga simpatik va parasimpatik nervlar keladi.

Yurak mushagi (miokard) odatdagi faoliyatida qisqarishga taxminan 0,2—0,4 s sarflaydi, yuklama oshganda esa qisqarish tezligi ortadi. Yurak mushagining noyob xususiyati — yurak organizmdan ajratib olinganida ham ritmik qisqarish qobiliyatini saqlab qolishidir.

Mushak qisqarishi jarayonida aktin iplari miozin iplari bo‘ylab sirpanganda miozin aktin bilan miozin molekulalari «boshchalari» deb ataladigan ko‘ndalang ko‘prikchalar orqali vaqtincha birikadi. Mushak qisqarishi biokimyoviy siklining 5 bosqichi farqlanadi:

1. Stexiometrik jarayon — gidroliz: ATF miozin «boshchasi» ta’sirida adenozindifosfat (ADF) va ortofosfat kislota (H₃PO₄) ga parchalanadi; bunda gidroliz mahsulotlari ajralib chiqmaydi.
2. ADF va H₃PO₄ ni saqlovchi erkin aylanuvchi miozin «boshchasi»ning F-aktin bilan birikishi.
3. Aktin–miozin majmuasidan ADF va H₃PO₄ ning ajralib chiqishi.
4. Miozin–F-aktin majmuasining yangi ATF molekulasi bilan birikishi.
5. Bo‘shashish bosqichi — miozinning (ATF bilan bog‘langan) «boshchasi» F-aktindan ajralishi.

Evolyutsiya davomida mushaklar qanday paydo bo‘lganligi haqida hozircha aniq tasavvur mavjud emas. Mushaklar otuvchi hujayrali polip Haootia quadriformis organizmida ham mavjud bo‘lgan; u taxminan 560 mln yil avval yashagan.

Hozirgi organizmlar orasida mushak hujayralariga ega eng sodda jonzotlar yassi va yumaloq chuvalchanglardir. Qisqaruvchi tolalar bir hujayrali organizmlarda —, sodda hayvonlarda, shuningdek, g‘ovaktanlilarda, bo‘shliqichlilarda ham uchraydi. Epiteliy hujayralari o‘simtalarining qisqarishi, xivchinlarning va kiprikchalarning tebranishi ularga harakatlanish imkonini beradi, biroq ularda ixtisoslashgan mushak hujayralari bo‘lmaydi. Ko‘plab chuvalchanglarning mushak tizimi «teri-mushak xaltasi» deb ataladigan tuzilmadan iborat bo‘lib, u epiteliydan ajralgan va teri bilan bog‘langan mushak tolalaridan hosil bo‘ladi. Bunday mushaklar umurtqalilarning silliq mushaklariga o‘xshaydi va odatda tashqi halqasimon hamda ichki bo‘ylama tolalardan iborat. Halqasimon tolalar chuvalchang tanasining diametrini, bo‘ylama tolalar esa uzunligini kamaytiradi. Bundan tashqari, chuvalchanglarda tuproqqa qadalishga yordam beruvchi qillarning asosidagi mikroskopik mushaklar, ichak atrofidagi va qon aylanish tizimi devorlaridagi mushaklar ham bo‘lishi mumkin. Molluskalarda teri-mushak xaltasi alohida silliq mushaklarning murakkab tizimiga aylanadi. Bo‘g‘imoyoqlilarda esa ancha rivojlangan mushak tizimi kuzatiladi. U tashqi skeletga birikadi va molluskalarnikidan farqli ravishda ko‘ndalang-targ‘il tuzilishga ega bo‘lib, tez va kuchli qisqarishni ta’minlaydi. Ayrim turlarda ichki a’zolar mushaklari ham ko‘ndalang-targ‘il bo‘ladi.

Mushaklar eng yuqori darajada xordalilarda, ayniqsa, umurtqalilarda rivojlangan. Mushaklar massasi butun tana massasining yarmigacha yetishi mumkin. Ular yordamida harakatlanish, muvozanatni saqlash va organizm ichida moddalarni tashish kabi muhim vazifalar bajariladi. Xordalilarning mushaklari ikki guruhga — visseral va pariyetal mushaklarga bo‘linadi. Bu bo‘linish ularning embrional kelib chiqishiga asoslanadi. Ichki a’zolar faoliyatini ta’minlaydigan, ko‘ndalang chiziqlarga ega bo‘lmagan va ixtiyoriy harakatlanadigan visseral mushaklar, asosan, yon plastinkalardan (faqat ter bezlari va ko‘zning rangdor pardasi mushaklari ektodermal epiteliydan rivojlanadi) hosil bo‘ladi. Atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sirni ta’minlovchi ko‘ndalang-targ‘il pariyetal mushaklar esa miotomning mushak qatlamidan kelib chiqadi. Eng sodda pariyetal mushaklar lantsetniklar, , to‘garakog‘izlilar va baliqlarda.

uchraydi. Teri mushaklari terining o‘zi bilan birga rivojlanib, o‘rta embrional qatlamdagi segmentar mushak hujayralaridan tashkil topgan to‘qima qatlami — dermatomdan hosil bo‘ladi. Teri mushaklari ixtiyorsiz ishlaydi; xususan, ular pilomotor refleks paytida «g‘oz terisi» paydo bo‘lishiga javob beradi.

Mushak patologiyalari mushaklarning qisqarish faoliyati va tonusni saqlash qobiliyati buzilishi bilan tavsiflanadi. Ularning sababi turli jarohatlar va shikastlanishlar (mushak lat yeyishi, cho‘zilishi, qisman yoki to‘liq uzilishi, mushak fassiyasining yirtilishi), asab yoki gumoral boshqaruvdagi buzilishlar, hujayra va hujayraosti darajasidagi o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin. Mushak patologiyalari gipertoniya, miokard infarkti, miodistrofiya, bachadon, ichak va siydik pufagi atoniyasi, falajlikda kuzatiladi. Ular gematoma, miozit, atrofiya yoki churra ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin.

Mushak lat yeyishi zarba yoki siqilish natijasida yuzaga keladi. U mushak faoliyatining jiddiy pasayishiga olib kelishi va miozit rivojlanishi bilan xavf tug‘dirishi mumkin. Cho‘zilish mushak tolalaridagi mikro yirtilishlar bo‘lib, ularning umumiy miqdori 5% dan oshmaydi va odatda sog‘liq uchun jiddiy xavf tug‘dirmaydi. Qisman uzilishlar xavfliroq: uzilgan joyda ko‘pincha gematoma hosil bo‘ladi, ba’zan jarrohlik aralashuvi talab etiladi. Mushak to‘liq uzilganda jarrohlik aralashuvi shart. Mushaklar tiklanish va bitish qobiliyatiga ega. Davolashning asosiy maqsadlaridan biri uzilgan joyda chandiq hosil bo‘lishining oldini olishdir.

Kasalliklar sabablari turlicha bo‘lishiga qaramay, mushak patologiyalarida umumiy biokimyoviy o‘zgarishlarni ajratish mumkin. Ularga miofibrillyar oqsillar miqdorining tez kamayishi, stroma oqsillari konsentratsiyasining oshishi, shuningdek, ayrim sarkoplazmatik oqsillar, jumladan mioalbumin miqdorining ortishi kiradi. Oqsil bo‘lmagan moddalarning tarkibi ham o‘zgaradi: ATF va kreatinfosfat darajasi pasayadi, imidazol saqlovchi dipeptidlar miqdori kamayadi.

Mushak to‘qimasining parchalanishi bilan bog‘liq patologiyalar, jumladan distrofiyalar, mushaklar fosfolipid tarkibining o‘zgarishi bilan tavsiflanadi. Bunda fosfatidilxolin va fosfatidiletanolamin darajasi pasayadi, sfingomiyelin va lizofosfatidilxolin konsentratsiyasi oshadi.

Mushak to‘qimasi patologiyalari ko‘pincha kreatinuriya bilan kechadi. Bunda kreatin almashinuvi buzilib, siydikda kreatinfosfat miqdori kamayadi va kreatin miqdori ortadi.

Tayvanlik olimlar piyoz hujayralarini oltin bilan qoplash orqali sun’iy mushaklar yaratdilar. Tabiiy mushaklarga o‘xshab ishlaydigan sun’iy mushaklar robototexnikaning istiqbolli yo‘nalishidir. Chunki ularda odatiy mexanizmlardagi kabi ishqalanadigan qismlar yo‘q, shuning uchun ular ancha kam yeyiladi.

• 
  Bo‘yin mushaklari, yon tomondan ko‘rinishi
• 
  Gavda mushaklari, orqa tomondan ko‘rinishi
• 
  Trapetsiyasimon mushak
• 
  Orqaning eng keng mushagi
• 
  Gavda mushaklari, old tomondan ko‘rinishi
• 
  Katta ko‘krak mushagi
• 
  Oldingi tishsimon mushak
• 
  Qorinning to‘g‘ri mushagi
• 
  Deltasimon mushaklar
• 
  Yelkaning uch boshli mushagi
• 
  Pastki oyoq-qo‘l kamari
• 
  Oyoq mushaklari mushaklari (old tomondan)
• 
  Boldir mushaklari mushaklari, orqa tomondan ko‘rinishi
• 
  Katta dumba mushaklari
• 
  Boldirning ikki boshli mushaklari

• Tarxanov I. R. Mushaklar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Beryozov T. T., Korovkin B. F. Biologik kimyo: darslik. — 3-nashr. — Moskva: Meditsina, 1998. — ISBN 5-225-02709-1.
• Sapin M. R., Bilich G. L. Inson anatomiyasi: 3 jildlik darslik. — M.: GEOTAR-Media, 2007. — 1-jild. — 608 bet. — ISBN 978-5-9704-0600-7 (1-jild).