| Ochiq urug‘lilar | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||
| Ilmiy tasnifi | ||||||
|
Domen: Dunyo: Kenja dunyo: Klada: Klada: Klada: Katta bo‘lim: Ochiq urug‘lilar |
||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||
| Gymnospermae | ||||||
| ||||||
Ochiq urug‘li o‘simliklar (lot. Gymnospermae) — qadimiy urug‘li o‘simliklar guruhi bo‘lib, ular yuqori devon davrida, taxminan 370 mln yil avval paydo bo‘lgan.
Bu nom o‘simliklarning asosiy o‘ziga xos belgisini, ya’ni urug‘kurtaklari va ulardan rivojlanadigan urug‘lari, yopiq urug‘lilardan farqli ravishda, yopiq joyda bo‘lmasligini anglatadi. Tuguncha odatda bir yoki bir nechta urug‘ joylashgan oddiy tangacha ko‘rinishida bo‘ladi; ba’zan bu tangacha ham rivojlanmaydi.
«Gymnospermae» atamasini 1825—1827-yillarda shotlandiyalik botanik Robert Braun («Braun harakati»ni kashf etgan olim) taklif qilgan. U ochiq urug‘lilar bilan yopiq urug‘lilar o‘rtasidagi asosiy farqlarni birinchi bo‘lib batafsil yoritgan. Ruscha «голосеменные» atamasi ilmiy muomalaga, ehtimol, professor A. N. Beketov tomonidan kiritilgan.
Ochiq urug‘lilar hozirgi davrda 1100 dan ortiq turni o‘z ichiga oladi.
Ochiq urug‘li o‘simliklarning tasnifi
Ilgari ochiq urug‘li o‘simliklar alohida Gymnospermae sinfiga ajratilgan bo‘lib, dastlab urug‘li o‘simliklar doirasida ( Spermatophyta bo‘limi tarkibida, 1882—1952), keyinchalik esa nayli o‘simliklar tarkibida ( Tracheophyta bo‘limi tarkibida, 1950—1981) tasniflangan. Bu sinfga ignabarglilar va ularga o‘xshash o‘simliklar, shu jumladan, faqat qazilma qoldiqlari orqali ma’lum bo‘lgan yo‘qolib ketgan bir necha o‘simlik guruhi ham kirgan.
Ochiq urug‘li o‘simliklar yuksak o‘simliklarning boshqa guruhlaridan (qirqquloqsimonlardan va gulli o‘simliklardan) yaqqol farq qilsa-da, qazilma qoldiqlari uzoq vaqt davomida yopiq urug‘lilar ochiq urug‘li ajdodlardan kelib chiqqanini tasdiqlovchi dalil sifatida qaralgan. Bu esa ochiq urug‘lilar taksonini parafiletik qilib qo‘ygan (zamonaviy kladistika faqat monofiletik, ya’ni umumiy ajdodi aniqlanadigan va shu ajdodning barcha avlodlarini qamrab oladigan taksonlarni ajratishga intiladi). Shu bilan birga, ayrim DNK tadqiqotlari ochiq urug‘lilar monofiletik guruh bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatmoqda.
Hozirgi urug‘li o‘simliklar odatda bir xil taksonomik darajadagi beshta taksonga ajratiladi (zamonaviy nashrlarda bu daraja sifatida ko‘pincha sinf qo‘llanadi). Gulli (yopiq urug‘li) o‘simliklardan farqlash uchun to‘rtta gulsiz o‘simlik guruhi umumiy holda «ochiq urug‘lilar» deb ataladi, biroq bu atama alohida takson sifatida qaralmaydi:
- Sinf Ginkgosimonlar (Ginkgoopsida)
- Sinf Gnetumsimonlar (Gnetopsida)
- Sinf Sagovniksimonlar yoki sikadlar (Cycadopsida)
- Sinf Ignabarglilar (Pinopsida)
Yer yuzining hozirgi florasida uchraydigan ochiq urug‘lilarning eng so‘nggi tasnifi Kristenhyus et al. (2011) ishida keltirilgan. Unda 12 ta oila 83 ta turkumga birlashtirilgan bo‘lib, guruh jami 1080 turni o‘z ichiga oladi (Christenhusz & Byng 2016).
- Tartib Cycadales
- Oila Sagovnikdoshlar: Cycas
- Oila Zamiyadoshlar: Dioon, Bowenia, Macrozamia, Lepidozamia, Encephalartos, Stangeria, Ceratozamia, Microcycas, Zamia.
Kenja sinf Ginkgoidae[ingl.]
- Tartib Ginkgosimonlar
- Ginkgoaceae oilasi: Ginkgo
Kenja sinf Gnetidae
- Tartib Velvichiyanamolar
- Oila Velvichiyadoshlar: Welwitschia
- Tartib Gnetales
- Tartib Ephedrales
- Oila Ephedraceae: Ephedra
- Tartib Qarag‘aynamolar
- Oila Qarag‘aydoshlar: Cedrus, Pinus, Cathaya, Picea, Pseudotsuga, Larix, Pseudolarix, Tsuga, Nothotsuga, Keteleeria, Abies
- Tartib Araucariales
- Oila Araukariyadoshlar: Araucaria, Wollemia, Agathis
- Oila Podokarpdoshlar yoki oyoqmevadoshlar: Phyllocladus, Lepidothamnus, Prumnopitys, Sundacarpus, Halocarpus, Parasitaxus, Lagarostrobos, Manoao, Saxegothaea, Microcachrys, Pherosphaera, Acmopyle, Dacrycarpus, Dacrydium, Falcatifolium, Retrophyllum, Nageia, Afrocarpus, Podocarpus
- Tartib Cupressales
- Oila Ssiadopitisdoshlar: Sciadopitys
- Oila Sarvdoshlar: Cunninghamia, Taiwania, Athrotaxis, Metasequoia, Sequoia, Sequoiadendron, Cryptomeria, Glyptostrobus, Taxodium, Papuacedrus, Austrocedrus, Libocedrus, Pilgerodendron, Widdringtonia, Diselma, Fitzroya, Callitris (jumladan, Actinostrobus va Neocallitropsis), Thujopsis, Thuja, Fokienia, Chamaecyparis, Callitropsis, Cupressus, Juniperus, Xanthocyparis, Calocedrus, Tetraclinis, Platycladus, Microbiota
- Oila Tisdoshlar: Austrotaxus, Pseudotaxus, Taxus, Cephalotaxus, Amentotaxus, Torreya
Ochiq urug‘lilarga yo‘qolib ketgan bir qancha o‘simlik guruhlari ham kiritiladi, jumladan:
- Bennettitsimonlar yoki bennettitopsidlar (Bennettitopsida). Bu guruh alohida sinf darajasidagi takson sifatida qaraladi yoki sagovniksimonlar tarkibiga tartib darajasida (Bennettitales)
- Urug‘li qirqquloqlar, ya’ni pteridospermlar. Bu guruh bo‘lim (Pteridospermatophyta) yoki sinf (Pteridospermae, ya’ni Lyginopteridopsida — Liginopteridopsidlar)
Eskirgan yoki soddalashtirilgan tasniflar
Ba’zan hozirgi urug‘li o‘simliklar bo‘lim darajasidagi ikkita taksondan iborat guruh sifatida qaraladi:
- Ochiq urug‘lilar bo‘limi (Pinophyta, ya’ni Gymnospermae) — yuqorida sanab o‘tilgan to‘rtta sinfni o‘z ichiga oladi
- Bo‘lim Gulli (yopiq urug‘li) o‘simliklar (Magnoliophyta)
Ba’zan ochiq urug‘lilar bo‘lim darajasidagi to‘rtta taksondan tashkil topgan guruh sifatida qaraladi:[manba 3166 kundan beri ko‘rsatilmagan]
- Bo‘lim Ginkgosimonlar (Ginkgophyta)
- Bo‘lim Gnetumsimonlar (Gnetophyta)
- Bo‘lim Sagovniksimonlar (Cycadophyta)
- Bo‘lim Ignabarglilar (Pinophyta)
Hozirgi ochiq urug‘lilar
Hozirgi kungacha ochiq urug‘lilarning juda oz turlari saqlanib qolgan (ma’lumotlar bazasi: The Plant List (2013) — ularning soni 1100 dan biroz ortiq). Faqat ignabarglilar ayrim o‘simlik qoplami turlarida ustunlik qiladi.
Adabiyotlar
- Kadereyt Y. V. Spermatophytina sistemasi // Botanika. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik: 4 jildda. = Oliy o‘quv yurtlari uchun botanika darsligi. E. Strasburger, F. Noll, H. Shenk va A. F. V. Shimper asos solgan. / Piter Zitte, Elmar V. Vayler, Yoaxim V. Kadereyt, Andreas Brezinski va Kristian Kerner tomonidan qayta ishlangan 35-nashr / P. Zitte, E. V. Vayler, Y. V. Kadereyt, A. Brezinski, K. Kerner; darslik asosida E. Strasburger [va boshq.]; nemis tilidan E. B. Pospelova, K. L. Tarasov, N. V. Xmelevskaya tarjimasi. — nemischa 35-nashr. — M. : «Akademiya» nashriyot markazi, 2007. — J. 3. Evolyutsiya va sistematika / A. K. Timonin, I. I. Sidorova tahriri ostida. — B. 399—415. — 576 b. — 3000 nusxa — ISBN 978-5-7695-2741-8. — ISBN 978-5-7695-2746-3 (3-jild) (rus.), ISBN 3-8274-1010-X (Elsevier GmbH) — UDK 58(075.8)
- Kozubov G. M., Muratova E. N. Hozirgi ochiq urug‘lilar. — L.: Nauka, 1986
- Yakovlev G. P., Chelombitko V. A., Dorofeyev V. I. Botanika: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik / R. V. Kamelin tahriri ostida. — tuzatilgan va to‘ldirilgan 3-nashr. — Sankt-Peterburg : SpetsLit, 2008. — B. 44—45, 365—384. — 687 b. — 3000 nusxa — ISBN 978-5-299-00385-7.
- O‘simliklar hayoti. 6 jildda. / Bosh muharrir Al. A. Fyodorov. — M. : Prosveshcheniye, 1978. — J. 4. Yo‘sinlar. Plaunlar. Qirqbo‘g‘imlar. Qirqquloqlar. Ochiq urug‘li o‘simliklar. I. V. Grushvitskiy va S. G. Jilin tahriri ostida. — B. 257—420. — 447 b. — 300 000 nusxa
