Mikobakteriyalar
Suyuq muhitda o‘stirilgan M. tuberculosis kulturasini fluoressent bo‘yoqlar bilan bo‘yash (kord-omil)
Ilmiy tasnif
Domen: Bakteriyalar Tip: Aktinomitsetlar Sinf: Aktinomitsetlar Turkum: Mycobacteriales Oila: Mycobacteriaceae Urug‘: Mikobakteriyalar
Xalqaro ilmiy nomi
Mycobacterium Leman va Noymann 1896
Tasnif —  Vikiturlarda Rasmlar —  Vikimedia omborida ITIS   189415 NCBI   1763 EOL   83101

Mikobakteriyalar (lot. Mycobacterium) — bakteriyalarning Mycobacteriaceae oilasiga mansub turkumi bo‘lib, uning ayrim vakillari (masalan, M. tuberculosis, M. leprae) patogen bo‘lib, sutemizuvchilarda kasallik qo‘zg‘atadi.

Yunoncha prefiks «myco-» (qadimgi yunon. μύκης ‘zamburug‘’) bu bakteriyalar taksoniga ko‘plab turkum vakillari zamburug‘simon mitseliy hosil qilish xususiyatiga ega bo‘lgani uchun berilgan (odatda, rivojlanishning qulay sharoitdagi bosqichlaridan birida).

Mikobakteriyalar — aerob va harakatsiz (bundan M. marinum turi mustasno: u makrofaglardan tashqarida harakatlana oladi). Ular kislota- va spirtga chidamliligi bilan ajralib turadi. Ular spora va kapsula hosil qilmaydi hamda odatda grammusbat bakteriyalar hisoblanadi. So‘nggi tadqiqotda sporalar hosil bo‘lishi ehtimoli ayrim vakillarda, jumladan, M. marinum va ehtimol, M.bovis turlarida ham qayd etilgan. Biroq bu tadqiqot natijalari bahsli deb topilgan. Tajribaviy nuqtayi nazardan mikobakteriyalar grammusbat bakteriyalar emas (ya’ni ularning aksariyat turlari kristall binafsha bo‘yoq bilan yetarli darajada bo‘yalmaydi), ammo tashqi hujayra membranasi bo‘lmagani tufayli ular kislotaga chidamli grammusbat bakteriyalar sifatida tasniflanadi. Mycobacterium turkumidagi barcha turlar o‘ziga xos hujayra devoriga ega: u nisbatan yupqa, gidrofob, tarkibida mumlar mavjud va mikol kislotalariga/mikolatlarga boy.

Hujayra devori gidrofob mikolatlardan tashqari, asosan murakkab polisaxaridlardan tashkil topgan. Ularning ayrimlari hujayraning hayot faoliyati uchun alohida ahamiyatga ega. Lipoarabinomannanning uchki qismlari, ayniqsa mannoza radikallari, hayvonlarning periferik qonidagi T-limfotsitlar va leykotsitlarning faollashuvini nospetsifik ravishda susaytiradi. Natijada mikobakteriyalarga qarshi immun javob buziladi. Evolyutsiya davomida mikobakteriyalar tashqi muhitning noqulay omillarini yengish yoki ularni faolsizlantirishning turli mexanizmlarini rivojlantirgan. Birinchidan, ular o‘ziga xos hujayra devoriga ega. Ikkinchidan, ularning metabolik imkoniyatlari keng. Ular hujayra qobig‘ini yemiruvchi ko‘plab toksinlar va moddalarni (turli peroksidlar, aldegidlar va boshqalarni) faolsizlantira oladi. Uchinchidan, ularga morfologik plastiklik xos bo‘lib, bu mikobakteriyalarning boshqa shakllarga o‘tishida (L-shakllar va dormant (tinim holatidagi) hujayralar hosil bo‘lishida) namoyon bo‘ladi. Chidamlilik jihatidan ular spora hosil qiluvchi bakteriyalardan keyin bakteriyalar domenidagi yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Hujayralar quruq holatda 3 yilgacha hayotchanligini saqlaydi. Qizdirilganda ayrim mikobakteriya turlari 80 °C dan ancha yuqori haroratga bardosh bera oladi. Sil mikobakteriyalari organik va noorganik kislotalarga, ishqorlarga, ko‘plab oksidlovchilarga, shuningdek, boshqa patogen mikroorganizmlar uchun halokatli bo‘lgan qator antiseptik va suvsizlantiruvchi moddalarga chidamli. Mikobakteriyalar spirtlar va atseton ta’siriga ham bardosh beradi. To‘rtlamchi ammoniy birikmalariga asoslangan vositalar mikobakteriyalarga qarshi faollik ko‘rsatmasligi qayd etilgan. Muayyan sharoitlarda xlor va kislorod radikallarining 0,5 % gacha konsentratsiyasi ham mikobakteriyalarni nobud qilmaydi.

Sil mikobakteriyalari tarqoq quyosh nuriga sezgir emas va tashqi muhitda hayotchanligini yo‘qotmasdan bir yildan ortiq yashashi mumkin. Qisqa to‘lqinli ultrabinafsha nurlanish barcha mikroorganizmlarga bakteritsid ta’sir ko‘rsatadi. Biroq haqiqiy sharoitlarda, sil mikobakteriyalari chang zarralari bilan birikkan hujayra to‘plamlari ko‘rinishida muallaq turganda, ularning ultrabinafsha nurlanishga chidamliligi ortadi.

Mikol kislotalarining mikobakteriyalar tuzilishi va fiziologiyasidagi o‘ziga xosligi va muhim roli ularni davolashda qulay nishonga aylantiradi, xususan, etiotrop terapiyada.

Hujayraning bo‘linishi orqali ko‘payadi. Tuproqda keng tarqalgan. Saprofit shakllari organik qoldiqlarning minerallashuvida ishtirok etadi, ayrimlari parafinlar va boshqa uglevodorodlarni oksidlaydi. Ulardan biosferaning neft bilan ifloslanishiga qarshi kurashishda foydalanish mumkin.

Patogen turlar odamlarda (sil, moxov, mikobakteriozlar) va hayvonlarda kasallik keltirib chiqaradi. Bunday mikobakteriyalarning jami 74 turi ma’lum. Ular tuproqda, suvda va odamlar orasida keng tarqalgan.

Odamlarda sil kasalligini Mycobacterium tuberculosis complex: Mycobacterium tuberculosistypus (odamga xos tur), Mycobacterium bovis (qoramolga xos tur) hamda Mycobacterium africanum (oraliq tur) keltirib chiqaradi; OITS bilan kasallanganlarda esa Mycobacterium avium kompleksi ham silni yuzaga keltirishi mumkin. Bu turlar odam organizmiga kirishi, unda yashashi va ko‘payishi mumkin.

Moxov (lepra) kasalligini quyidagi tur keltirib chiqaradi: Mycobacterium leprae.

Eski tizimda mikobakteriyalar ularning xususiyatlari va oziqa muhitlarida o‘sish tezligiga ko‘ra tasniflangan. Yangi nomenklatura esa kladistikaga asoslangan.

• Biologik ensiklopedik lug‘at. Moskva, «Sovetskaya ensiklopediya» nashriyoti, 1989
• Perelman M. I., Koryakin V. A., Bogadelnikova I. V. «Ftiziatriya». «Meditsina» nashriyoti AJ, 2004