| Luvr muzeyi | |
|---|---|
| frans. Musée du Louvre | |
| Luvr saroyi va uning piramidasi joylashgan maydonning tungi ko‘rinishi. 2010-yilda olingan surat | |
| Tashkil etilgan sana | 1792 |
| Ochilgan sana | 10-avgust 1793 |
| Asoschisi | Napoleon I |
| Joylashuvi | |
| Manzil |
Palais Royal, Musée du Louvre, 75001 Parij, Fransiya |
| Yillik tashrif buyuruvchilar soni |
COVID epidemiyasigacha yiliga ~10 million kishi, epidemiya davrida yiliga ~3 million kishi |
| Direktori | Kristof Leribo |
| Mukofotlari | |
| Veb-sayti | louvre.fr |
Luvr muzeyi (frans. Musée du Louvre; ko‘pincha shunchaki Luvr) — dunyodagi eng yirik va eng ko‘p tashrif buyuriladigan san’at muzeylaridan biri hisoblanadi. Muzey Parij markazida, Sena daryosining o‘ng sohilida, Sena daryosi bo‘yida, Rivoli ko‘chasida, poytaxtning 1-okrugida joylashgan.
2018-yilda Luvrga tashrif buyuruvchilar soni 10 milliondan oshib, rekord qayd etilgan. Muzey ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda Luvrga 8,9 million, 2024-yilda esa 8,7 million kishi tashrif buyurgan.
Muzey binosi qadimiy qirollik saroyi (Palais du Louvre). Lyudovik XIVning otliq haykali Parijning tarixiy o‘qi deb ataladigan yo‘nalishning boshlanish nuqtasini belgilaydi.
Luvr — Fransiya san’ati va tarixiga oid yodgorliklarni to‘plashning uzoq tarixiga ega eng qadimiy muzeylardan biri. Bu jarayon Kapetinglar sulolasi davridan boshlanib, hozirgacha davom etadi.
Luvrda turli-tuman asarlar jamlangan, shu bois uni universal muzey deb atash mumkin. Uning to‘plamlari nihoyatda keng geografik hudud va davrlarni qamrab oladi: G‘arbiy Yevropadan Erongacha, Yunoniston, Misr va Yaqin Sharq orqali; qadimgi davrlardan 1848-yilgacha. Yevropaning 1848-yildan hozirgacha bo‘lgan zamonaviy san’ati Orse muzeyi va Jorj Pompidu markazida, Osiyo san’ati esa Gime muzeyida namoyish etiladi. Afrika, Amerika va Okeaniya san’ati namunalari Branli sohilbo‘yi muzeyida namoyish etiladi.
2019-yilda muzey budjeti 242,8 million yevroni tashkil etgan. Shundan 149 million yevro o‘z mablag‘lari (jumladan, taxminan 98 million yevro chiptalar sotishdan olingan daromad) va 93,8 million yevro davlat subsidiyalariga to‘g‘ri kelgan.
Tarixi
Qirollik saroyi
Luvrning asosini qal’a — Luvrning Katta minorasi tashkil etadi. Bu inshoot qirol Filipp Avgust tomonidan 1190-yilda qurilgan. Qal’aning asosiy vazifalaridan biri quyi Sena daryosining quyi oqimini nazorat qilish bo‘lgan. Bu hudud vikinglar davridagi bosqinlar va hujumlarning an’anaviy yo‘llaridan biri edi. 1317-yilda, tampliyerlar mulki Malta ordeniga o‘tkazilgach, qirollik xazinasi Luvrga ko‘chirildi. Karl V qal’ani qirollik qarorgohiga aylantirdi.
Eskirgan Luvr Katta minorasi Fransisk I buyrug‘i bilan 1528-yilda buzib tashlandi va 1546-yilda qal’ani hashamatli qirollik qarorgohiga aylantirish boshlandi. Ishlarga Pyer Lesko rahbarlik qildi, ular Genrix II va Karl IX hukmronligi davrida ham davom etdi. Binoga ikkita yangi qanot qo‘shildi. 1594-yilda Genrix IV Luvrni Tyuilri saroyi bilan birlashtirishga qaror qildi. Bu saroy Yekaterina Medichi istagiga ko‘ra qurilgan edi. Saroyning kvadrat hovlisi me’morlar Lemersye va keyinchalik Lui Levo tomonidan Lyudovik XIII va Lyudovik XIV hukmronligi davrida bunyod etilgan va saroy maydoni to‘rt baravar kengaygan. O‘sha davrda saroyni bezash ishlariga Pussen, Romanelli va Lebren kabi rassomlar boshchilik qilgan. 1667—1670-yillarda me’mor Klod Perro saroyning Luvr maydoniga qaragan sharqiy jabhasida Luvr kolonnadasini barpo etdi.
Keyinchalik, 1682-yilda ishlar keskin to‘xtatildi, chunki Lyudovik XIV yangi qirollik qarorgohi sifatida Versalni tanladi. XVIII asrdan boshlab Luvr binosini muzeyga aylantirish takliflari ko‘paydi. Loyiha Lyudovik XV hukmronligi davrida paydo bo‘lib, Fransuz inqilobi.
bilan yakunlandi. Inqilobdan keyin Luvrdagi ishlarni Napoleon I davom ettirdi. Uning me’morlari Persye va Fonten Rivoli ko‘chasi bo‘ylab shimoliy qanot qurilishini boshladi. Bu qanot 1852-yilda imperator Napoleon III davrida yakunlandi va Luvr majmuasining qurilishi nihoyasiga yetdi. Tyuilri saroyi yong‘in oqibatida vayron bo‘ldi. Bu hodisa Parij kommunasi qamali vaqtida, 1871-yil mayida yuz berdi. Shundan so‘ng Luvr hozirgi qiyofasini oldi. 1989-yilda Napoleon hovlisining markazida shisha piramida barpo etildi (me’mori Yo Min Pey).
Muzey
Qirollik kolleksiyalaridagi durdona asarlarni namoyish etish uchun Luvrda muzey tashkil etish g‘oyasi Fransuz inqilobidan avval paydo bo‘lgan. 1792-yilda muzeyni ochish haqida qaror qabul qilinib, uning birinchi saqlovchisi etib Yuber Rober tayinlandi. U darhol kelajakdagi ekspozitsiyani tayyorlashga kirishdi.
Muzey eshiklari ilk bor omma uchun 10-avgust 1793-yilda, inqilobdan keyin ochildi. Birinchi imperiya davrida muzey Napoleon muzeyi deb atalgan.
Kolleksiyaning shakllanishi
Dastlab Luvr fondlari Fransisk I (italyan rangtasvir asarlari) va Lyudovik XIV (eng yirik xarid — bankir Everard Jabaxning 200 ta kartinasi) davrida jamlangan qirollik kolleksiyalari hisobiga boyitilgan (frans. Everhard Jabach). Muzey ochilgan paytda qirollik kolleksiyasida roppa-rosa 2500 ta kartina bo‘lgan.
Bora-bora qirollik kolleksiyasining eng qimmatli kartinalari muzeyga topshirildi. Juda ko‘p haykallar Fransuz haykaltaroshligi muzeyidan (musée des Monuments français) va inqilob davrida mol-mulk ko‘p marotaba musodara qilingani tufayli kelib tushdi.
Napoleon urushlari davrida muzeyning birinchi direktori baron Denon tashabbusi bilan Luvr kolleksiyasi harbiy o‘ljalar hisobiga boyigan. O‘sha paytda Misr va Yaqin Sharqdan topilgan arxeologik topilmalar ham muzeyga keltirilgan. XIX va XX asrlar davomida ko‘plab xaridlar hamda hadyalar tufayli to‘plam kengaygan. Ular orasida Edmund Rotshildning vasiyatiga ko‘ra muzeyga qolgan kolleksiya ham bor.
Eksponatlar Luvrga turli yo‘llar bilan kelib tushgan. Luvrning eng mashhur kartinalari — «Jokonda» Leonardo da Vinchi va «Go‘zal bog‘bon ayol» Rafael asarlari — Fransisk I ga tegishli bo‘lgan. U 1519-yilda Leonardo vafotidan so‘ng rassomning shaxsiy to‘plamini sotib olgan. Ko‘plab kartinalar Napoleon armiyasining harbiy o‘ljalari sifatida, ayniqsa Venetsiya 1798-yilda talangandan so‘ng Luvrga keltirilgan (masalan, «Galileyaning Kana shahridagi to‘y» Paolo Veroneze asari). «Kichik tilanchi» kartinasi Murilyo tomonidan ishlangan bo‘lib, uni Lyudovik XVI 1782-yilda sotib olgan. «To‘r to‘quvchi ayol» Vermeer asari va «Tikanak ushlagan avtoportret» Dyurer asari esa muzey tomonidan mos ravishda 1870 va 1922-yillarda sotib olingan.
Muzeyning eng mashhur haykallari — Milos Venerasi (1820-yilda topilib, o‘sha yili Fransiya elchisi tomonidan Turkiya hukumatidan sotib olingan) va Samofrakiya Nikasi 1863-yilda bo‘laklarga ajralgan holda Samotraki orolida Sharl Shampuazo tomonidan topilgan. U Fransiyaning Adrianopoldagi arxeologi va vitse-konsuli bo‘lgan.
Luvrning filial muzeylari
Lans
2004-yilda Fransiya hukumati shimoliy Lans sanoat shaharchasidagi tashlandiq ko‘mir koni hududida, Nor — Pa-de-Kale mintaqasida Luvrning filial muzeyini qurishga qaror qildi. Bu qarorga Parijdagi Luvrning haddan tashqari gavjumligi, Fransiya muzeylariga tashriflar sonining ortishi va mamlakat shimoli iqtisodiyotini rivojlantirish istagi sabab bo‘lgan. Dastlab Luvr filialini o‘z hududida ochish uchun Fransiyaning 6 ta shahri da’vogarlik qilgan: Amyen, Arras, Bulon-syur-Mer, Kale, Lans va Valansyen. 29-noyabr 2004-yilda Fransiya bosh vaziri Jan-Pyer RaffarenFransiyaning sobiq ko‘mir sanoati markazi bo‘lgan Lans shahrini Luvr — Lans (frans. Louvre-Lens deb nomlangan yangi muzey binosi quriladigan joy sifatida tanladi. Yangi muzey majmuasi loyihasini ishlab chiqish uchun 2005-yilda Yaponiyaning SANAA me’morlik byurosi tanlandi. Muzey rahbariyati taxminan 600 ta san’at asarini sig‘dira oladigan yangi bino yiliga 500 000 tashrif buyuruvchini jalb etishini kutmoqda. 12-dekabr 2012-yildan boshlab yangi muzey keng jamoatchilik uchun ochiq.
Abu-Dabi
Abu-Dabi Luvri — Abu-Dabi, Birlashgan Arab Amirliklarida joylashgan Luvr filialidir. Unga Fransiyaning turli muzeylaridan asarlar keltirilgan (Luvr, Pompidu markazi, Orse muzeyi, Versal saroyi).
2012-yilda Abu-Dabi Luvri o‘zi xarid qilgan suratlar asosida fotojamg‘arma tashkil etib, fotosuratlarni to‘play boshladi. Bu filialdagi birinchi ko‘rgazma 2009-yil mayda o‘tkazilgan (Talking Art: Louvre Abu Dhabi). Unda muzeyning dastlabki 19 ta xaridi namoyish etilgan. 2013-yil may–avgust oylarida bo‘lib o‘tgan ikkinchi ko‘rgazma — Birth of a Museum — doimiy ekspozitsiya uchun Abu-Dabi hukumati xarid qilgan 130 ta asardan iborat ilk yirik kolleksiyani namoyish etdi. Unga Pikassoning ilgari noma’lum bo‘lgan asarlari, Kiprdan topilgan bronza davriga oid terrakota haykali, shuningdek, Yunoniston, Turkiya, Yaponiya va Suriyadan keltirilgan osori atiqalar kiradi.
Talking Art Series nomi ostida tadbirlar o‘tkaziladi: bu kelajakdagi muzey haqida fikr almashish uchun munozara maydonidir. Unda o‘z g‘oyalari bilan bo‘lishish va keng jamoatchilik bilan muloqot qilish mumkin.
6-sentabr 2017-yilda Fransiya madaniyat vaziri Fransuaz Nissen Abu-Dabi Luvrining ochilish sanasini yakuniy ravishda e’lon qildi — o‘sha yilning 11-noyabri. Ochilish marosimida Fransiya prezidenti Emmanuel Makron boshchiligidagi yuqori martabali rasmiy mehmonlarning qatnashishi rejalashtirilgan. Parijdagi Luvrning Soat pavilyoni deb ataladigan uch qavatli binosi BAA asoschisi shayx Zayd ibn Sulton Ol Nahayon sharafiga rasman qayta nomlandi.
Kolleksiyalar
Luvr kolleksiyalarida turli sivilizatsiyalar, madaniyatlar va davrlarga mansub san’at durdonalari saqlanadi. Muzeyda qariyb 300 000 eksponat mavjud bo‘lib, ulardan faqat 35 000 zallarda namoyish etiladi. Ko‘plab eksponatlarni asrash maqsadida ketma-ket uch oydan ortiq ko‘rsatish mumkin bo‘lmagani uchun ular omborlarda saqlanadi.
Luvr eksponatlari quyidagi kolleksiyalarga ajratilgan:
- Qadimgi Sharq
- Qadimgi Misr
- Qadimgi Yunoniston, Etruriya va Rim
- Islom san’ati
- Haykaltaroshlik
- Amaliy san’at buyumlari
- Tasviriy san’at
- Grafika san’ati
- Luvr tarixi
Qadimgi Sharq
Sharq kolleksiyasida 100 000 dan ortiq san’at buyumi jamlangan bo‘lib, ular Yaqin Sharq va Mesopotamiyaning qadimgi davlatlari hududida yaratilgan. Bo‘lim to‘plami neolit davridan islomning yoyilishi boshlanguniga qadar bo‘lgan tarixiy davrni qamrab oladi.
Luvrning «Ossuriya muzeyi» 1-may 1847-yilda ochilgan va o‘sha paytda mavjud bo‘lgan Qadimgi davr yodgorliklari bo‘limiga qarashli bo‘lgan. 1881-yilda kolleksiya Shumer sivilizatsiyasi asarlari bilan boyigan va bu Qadimgi Sharq uchun alohida bo‘lim tashkil etilishiga olib kelgan.
Luvrning Sharq kolleksiyasi uch qismga bo‘lingan:
- Mesopotamiya
- Eron
- Sharqiy O‘rta dengizbo‘yi (Suriya, Falastin, Kipr)
Qadimgi Misr
Qadimgi Misr bo‘limi 15-may 1826-yilda Fransiya qiroli Karl X farmoni bilan tashkil etilgan. Misr muzeyining ilk saqlovchisi qadimgi Misr iyerogliflarini o‘qishga muvaffaq bo‘lgan olim Jan-Fransua Shampolyon bo‘lgan.
Hozirda qadimgi Misr kolleksiyasi 3 qismga bo‘lingan:
- Rim davridagi Misr va koptlar Misri;
- mavzuli ekspozitsiya;
- xronologik ekspozitsiya.
Qadimgi Yunoniston, Etruriya va Rim
Qadimgi Yunoniston, Etruriya va Rim bo‘limi 1793-yilda ochilgan muzeyning dastlabki ikki bo‘limidan biri — Qadimgi davr yodgorliklari bo‘limining bevosita davomchisidir.
Kolleksiyada quyidagi davrlar aks etgan:
Alohida zallar yunon sopol buyumlari, loy va bronzadan yasalgan ashyolar hamda qimmatbaho taqinchoqlarga bag‘ishlangan.
Islom san’ati
Luvrning Amaliy san’at buyumlari bo‘limida musulmon san’ati seksiyasi 1893-yildan buyon faoliyat yuritgan. 1932-yilda Osiyo san’ati bo‘limi tashkil etilib, Luvrdagi islom sivilizatsiyasining barcha asarlari unga topshirilgan. 1945-yilda Osiyo sivilizatsiyalarining asarlari Gime muzeyiga topshirildi, yangidan tashkil etilgan islom san’ati seksiyasi esa Luvrning Qadimgi Sharq bo‘limida qoldi. 1993-yildagi qayta tashkil etish islom san’ati uchun 1000 m² dan ortiq ko‘rgazma maydoni ajratish imkonini berdi, 2003-yilda esa alohida Islom san’ati bo‘limi tashkil etildi. Uning kolleksiyasida Ispaniyadan Hindistongacha bo‘lgan hududlarda islom sivilizatsiyasi vujudga kelgan davrdan XIX asrgacha yaratilgan asarlar jamlangan.
Haykaltaroshlik
Dastlab Luvrda faqat antik davr haykallari namoyish etilgan. Yagona istisno — Mikelanjelo asarlari.
Keyinchalik, 1824-yilda 5 ta yangi zal ochildi. Ular Uyg‘onish davridan XVIII asrgacha bo‘lgan davrga bag‘ishlangan. 1850-yilda to‘plamga o‘rta asrlar haykallari qo‘shilgan, 1893-yilda esa Haykaltaroshlik bo‘limi Qadimgi davr yodgorliklari bo‘limidan mustaqil bo‘lgan.
Amaliy san’at buyumlari
Muzeyning eng boy bo‘limlaridan biri bo‘lib, kolleksiyasi doimiy ravishda kengayib boradi. Bu yerda dunyoviy va diniy qimmatbaho buyumlar, haykalchalar, mebel va gobelenlar namoyish etiladi. Kolleksiya o‘rta asrlardan XIX asrgacha bo‘lgan davrni qamrab oladi.
Kartinalar

Kolleksiyada taxminan 6000 ta kartina bor. Ular o‘rta asrlardan 1848-yilgacha bo‘lgan davrga mansub. 1848-yildan keyingi kartinalar Orse muzeyi tashkil etilgan paytda unga topshirilgan.
Grafika san’ati
Hozirda Grafika san’ati bo‘limida 135 000 dan ortiq eksponat mavjud. Ular uch guruhga ajratilgan:
Rasmlar zali (Le Cabinet des dessins) dastlab fransuz qirollari kolleksiyasi asosida tashkil etilib, keyinchalik yangi xaridlar va hadyalar hisobiga sezilarli darajada kengaygan;
Kalkografiya (Chalcographie) — taxminan 14 000 gravyuraning mis plastinalari mavjud. Taxminan 600 ta gravyuraning asl mis qoliplaridan bosma nusxalar buyurtma qilish mumkin;
1936-yilda Luvrga topshirilgan Edmond Rotshild kolleksiyasida taxminan 40 000 estamp, 3000 ta rasm va 500 ta bezakli kitob bor. Eksponatlar sonining nihoyatda ko‘pligi hamda qog‘ozning yorug‘likka sezgirligi sababli ularning barchasini doimiy namoyish etib bo‘lmaydi. Ularni vaqtinchalik ko‘rgazmalarda yoki maxsus zalda (la salle de consultation) buyurtma asosida ko‘rish mumkin. Bundan tashqari, tasvirlarni raqamlashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar muntazam olib boriladi.
Luvr tarixi
Luvr tarixi bo‘limi 6-iyul 2016-yilda Luvrning Soat pavilyonida ochilgan.
Hodisalar
Jokondaning o‘g‘irlanishi
21-avgust 1911-yilda Luvrda saqlanayotgan Leonardo da Vinchining «Mona Liza» kartinasi o‘g‘irlandi. 1914-yil boshida «Jokonda»ni o‘g‘irlagan italiyalik Vinchenso Perujja «Mona Liza»ning asl nusxasini sotish haqida e’lon berdi. E’longa javob bergan kolleksioner bu haqda politsiyaga xabar qildi. Ko‘p o‘tmay hibsga olingan o‘g‘ri o‘z ishining sababi vatanparvarlik ekanini, ya’ni «Mona Liza»ni vatani Italiyaga qaytarishni istaganini aytdi. «Jokonda» yana yarim yil davomida Italiya muzeylarida namoyish etilgach, alohida xavfsizlik choralari bilan Luvrga qaytarildi.
Natsistlar istilosi davrida kolleksiyalarni evakuatsiya qilish

Ikkinchi jahon urushi boshlanishida muzey ko‘plab san’at asarlarini olib chiqib, yashirib qo‘ydi. Germaniya Sudet viloyatini egallaganida, Mona Liza kabi eng qimmatli san’at asarlari vaqtincha Shambor qasriga evakuatsiya qilindi. Bir yil o‘tib urush rasman e’lon qilingach, muzeyning ko‘pchilik kartinalari ham o‘sha yerga yuborildi. Saralangan haykallar, jumladan Samofrakiya Nikasi va Milos Venerasi esa Valanse qasriga jo‘natildi. 27-avgust 1939-yilda, ikki kunlik qadoqlash ishlaridan so‘ng yuk mashinalari karvonlari Parijdan jo‘nay boshladi. 28-dekabrga kelib, juda og‘ir va «muhim bo‘lmagan» deb hisoblanib, muzey yerto‘lasida qoldirilgan buyumlardan tashqari, asarlarning aksariyati olib chiqilgan edi. 1945-yil boshida, Fransiya ozod qilingach, san’at asarlari Luvrga qaytarila boshladi.
2016-yilgi suv toshqini
2016-yil iyun oyida Sena daryosida suv sathi 6 metrga yetdi. Shu sababli suv toshqini xavfini oldini olish rejasi (Plan de Prévention des Risques d’Inondation) ishga tushirildi. 2-iyunda muzey suv bosishi mumkin bo‘lgan zallardagi eksponatlarni oldindan evakuatsiya qilish uchun bir kunga yopildi. Suv sathi yana ko‘tarilgach, 3-iyundan muzey 7-iyun 2016-yilgacha yopiq qoldi.
2025-yilgi talonchilik
19-oktabr kuni muzeyga uch nafar jinoyatchi kirib bordi. Ular Napoleon va imperatrisa Jozefina kolleksiyasidan 9 ta buyumni, jumladan marjon, to‘g‘nag‘ich va diademani o‘g‘irlashga muvaffaq bo‘lishdi. O‘g‘irlangan buyumlar qiymati 88 million yevro deb baholandi. Keyinchalik politsiya xodimlari Luvr yaqinidan shikastlangan imperator Napoleon III rafiqasining tojini topishdi. Yetti nafar gumondor qo‘lga olindi. Muzey rahbariyati Luvr hududida zamonaviy politsiya bo‘limi ochilishi va 100 ta videokuzatuv kamerasi o‘rnatilishini bildirdi. Shuningdek, muzey xavfsizligini kuchaytirish ishlari uchun tender e’lon qilindi.
Direktorlar
- Baron Vivan-Denon (1804—1816),
- graf Lui de Forben (1816—1841),
- Alfons de Kayo (1841—1848),
- Emilian de Nyeverkerke (1850—1852),
- Frederik Villo (1870—1874),
- Jorj Sall (1945—1957),
- Andre Parro (1968—1972),
- Jan-Lyuk Martines (2013—2021),
- Lorans de Kar (2021—2026),
- Kristof Leribo (2026-yildan).
Tashrif

Muzey seshanbadan tashqari har kuni tashrif buyuruvchilar uchun ochiq. Kirish pullik (2019-yilda internet orqali xarid qilinganda 17 yevro, kassada 15 yevro). Ayrim toifadagi tashrif buyuruvchilar (jumladan, 18 yoshgacha bo‘lganlar va nogironligi bo‘lgan shaxslar) bepul kirish huquqiga ega. Doimiy ekspozitsiya zallarida chaqnoqsiz suratga olishga ruxsat etiladi.
Hujjatli filmlar
- Hujjatli film. Rejissyorlar — Jan-Pyer Deviller va Pyer Poshar. Ishlab chiqaruvchilar — Ladybirds Films, Le Musée du Louvre, Doriane Films. 2014-yil (10-dekabr 2017-yil). Luvrni qutqargan inson = Illustre et Inconnu: Comment Jacques Jaujaurd a sauvé le Louvre. Rossiya — Madaniyat.
{{cite episode}}:|series=ko‘rsatilmagan yoki bo‘sh (ma’lumotnoma); Tashqi havola:(ma’lumotnoma), Fransiya milliy muzeylari direktori Jak Jojar Luvr kolleksiyalarini Fransiya natsistlar tomonidan bosib olingan davrda talanishdan saqlab qolgani haqida.|credits= - 2016 — Luvr tarixi / Les batailles du Louvre (rejissyor Silven Berjer / Sylvain Bergère)
Adabiyotlar
- Somov A. I. Luvr // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1896. — J. XVIII. — B. 65—66.
Havolalar
- louvre.fr — Luvrning rasmiy sayti (frans.)
- Luvrning to‘liq ekranli panoramalarini ko‘rsatadigan virtual reallik galereyasi (ingl.)
- Luvr 360° ko‘rinishda (frans.)
- Luvr — dunyodagi eng ko‘p tashrif buyuriladigan muzey (ingl.)