| G‘alaba bog‘i | |
|---|---|
| o‘zb. G‘alaba bog‘i | |
Toshkentdagi G‘alaba bog‘i | |
| Asosiy ma’lumotlar | |
| Turi | xotira bog‘i |
| Tashkil etilgan sana | 2020 |
| Me’mor | Gulshayra Magametova |
| Joylashuvi | |
| 41°35′47″ sh. k. 69°22′33″ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakat | |
| Shahar | Toshkent |
«G‘alaba bog‘i» yodgorlik majmuasi konsepsiyasi (o‘zb. “G‘alaba bog‘i” yodgorlik majmuasi) O‘zbekiston Prezidenti Sh. Mirziyoyevning «Ikkinchi jahon urushidagi G‘alabaning 75 yilligini munosib nishonlash to‘g‘risida»gi 23-oktabr 2019-yildagi qaroriga muvofiq ishlab chiqilgan. 2020-yilda Toshkentda COVID-19 pandemiyasi bilan bog‘liq karantin choralari amal qilganiga qaramay, majmua qurilishi uch smenada olib borilgan va bog‘ belgilangan muddatda — 9-may kuni, fashistlar Germaniyasi ustidan qozonilgan g‘alabaning 75 yilligi nishonlanayotgan kunda ochilgan.
Bog‘ning tavsifi
«G‘alaba bog‘i» yodgorlik majmuasi Toshkent shahrining Olmazor tumanida, Sag‘bon ko‘chasida, Turin politexnika universiteti bilan Respublika klinik oftalmologiya shifoxonasi oralig‘ida joylashgan.
Bog‘ga kirish joyida besh qirrali yulduz shaklidagi G‘alaba arkasi o‘rnatilgan. Bog‘ majmuasida o‘zbekistonliklar ishtirok etgan jangovar voqealar tasvirlangan marmar pannolar, shuningdek, ularning Ikkinchi jahon urushi frontlaridagi ishtirokiga oid umumiy ma’lumotlar joylashtirilgan.

G‘alaba bog‘i konsepsiyasini yaratishda bir qator xorijiy mamlakatlarning shu kabi bog‘lar, xiyobonlar va yodgorlik majmualarini barpo etish tajribasi o‘rganilgan.
Bog‘ning turli qismlarida milliy uslubda bezatilgan, G‘alaba bog‘i mavzusiga oid ma’lumotlarni olish uchun elektron uskunalar bilan jihozlangan usti yopiq ayvonlar qurilgan. Dam olish hududlarida kutubxonalar, Wi-Fi zonalari va sahna maydonchalari tashkil etilgan.
Bog‘ hududining tashrif zonalariga bo‘linishi ularning hissiy mazmuniga asoslangan: urush dahshatlari va jangchilarning qahramonligi, front ortida qolib, frontni ta’minlash uchun fidokorona mehnat qilgan insonlarning matonati, qayg‘u va motam hududi, quvonch hududi hamda minnatdorlik hududi.
Tashrif buyuruvchi dastlab «Urush dahshatlari» hududiga kiradi. Bu yerda jangovar pozitsiyalar, uzoq muddatli mudofaa o‘t ochish nuqtalari (DZOTlar), xandaqlar ustida turgan to‘plar va tanklar namoyish etiladi. Tanklarning gusenitsalari ostidagi xandaqlardan o‘tar ekan, tashrif buyuruvchi, masalan, Sovet Ittifoqi hududiga bostirib kirgan dushman texnikalari soni, «Moskva mudofaasi uchun» medali bilan O‘zbekistonda tug‘ilgan qariyb ikki ming kishi taqdirlangani va boshqa ma’lumotlarni bilib oladi. Bu yerda haqiqiy harbiy texnika ham, xususan, janglarda qatnashib, urushdan keyin O‘zbekistonga keltirilgan T-34 tanki ham namoyish etilgan.
Maxsus maydonchalarda O‘zbekistonning zamonaviy armiyasiga tegishli qurol-yarog‘ namunalari namoyish etiladi. Bayram tadbirlarini o‘tkazish uchun amfiteatr ham mavjud.
Bog‘ning o‘rta qismida, bosh xiyobonda «G‘alaba» ordeni shaklidagi favvora joylashgan.
Majmuaning eng baland nuqtasida — sun’iy tepalik cho‘qqisida «Mangu jasorat» haykaltaroshlik kompozitsiyasi (o‘zb. «Mangu jasorat») o‘rnatilgan. Bu yodgorlik Sovet Ittifoqi Qahramoni, general-mayor Sobir Rahimovga va Ikkinchi jahon urushida qatnashgan barcha o‘zbekistonlik jangchilarga bag‘ishlangan. Har bir Sovet Ittifoqi Qahramoni sharafiga daraxt ekilib, uning ismi bitilgan marmar lavha o‘rnatilgan (301 ta ism).
Bosh xiyobonning chap tomonidagi «Ko‘z yoshi» badiiy kompozitsiyasi ko‘z shaklida ishlangan. Uning ichiga kirib borayotgandek ko‘rinadigan qabr toshlari qatorlari umumiy G‘alaba yo‘lida O‘zbekiston xalqlari to‘lagan nihoyatda og‘ir badalni ramziy ifodalaydi.
Yodgorlik «Matonat madhiyasi» (o‘zb. Matonat madhiyasi) urushda besh nafar o‘g‘lidan (Isoqjon, Ahmadjon, Mahamadjon, Vahobjon, Yusufjon) ayrilgan Zulfiya Zokirova xotirasiga bag‘ishlangan. U tasavvur qilib bo‘lmas musibatga bardosh bergan, to‘rt nafar kelinini — yosh bolalari bilan beva qolgan o‘g‘illarining rafiqalarini — turmush o‘rtoqlariga sadoqatli bo‘lish yo‘lida qo‘llab-quvvatlagan.
Bog‘ning yana bir alohida obyekti — urush davridagi Toshkent temiryo‘l uzelining qayta tiklangan ko‘rinishi. Bu uzel dushman egallagan hududlardan va qamalda qolgan Leningraddan evakuatsiya qilingan millionlab insonlarni, shuningdek, yaradorlar ortilgan minglab poyezd eshelonlarini kutib olgan. Bu haqda Shon-sharaf muzeyi ekspozitsiyasi hikoya qiladi.
«Matonat madhiyasi» yodgorligidagi an’anaviy motivlar
Umuman olganda, Toshkentdagi yodgorlik sovet davriga xos shu turdagi inshootlar an’analari asosida, Mamay qo‘rg‘oni va Sapun-tog‘ kabi yodgorlik majmualari tajribasidan foydalanib bunyod etilgan. Biroq sovet yodgorliklari uchun muhim bo‘lgan Ona Vatan timsolining talqinida sezilarli farq mavjud.
Bu haqda Prezident Sh. Mirziyoyev o‘z nutqida shunday degan: «Bugun biz Vatanimiz timsoli bo‘lgan “Matonat madhiyasi” yodgorligi poyiga gullar qo‘yib, fidoyi yurtdoshlarimiz xotirasiga hurmat bajo keltirdik. Yodgorlikni yaratishda mavhum badiiy obrazlar emas, balki haqiqiy tarixiy voqealar asos qilib olindi. …Men Toshkent viloyati Zangiota tumanining Xonobod qishlog‘ida yashagan Zulfiya Zokirova, bu ayol va uning oilasi amalga oshirgan, har qanday insonni hayratga soladigan buyuk jasorat haqida gapiryapman».

O‘sha 2020-yilda O‘zbekistonning barcha milliy telekanallarida Zulfiya Zokirovaning hayot yo‘liga bag‘ishlangan «Ilhaq» («So‘nmas umid») badiiy filmi namoyish etilgan («O‘zbekkino», rejissyor Jahongir Ahmedov). Uning barcha o‘g‘illari urushga ketib, halok bo‘lgan. Xonadonidagi to‘rt kelini beva, besh nevarasi esa yetim qolgan. U umrining oxirigacha boshiga tushgan sinovlarga sabr bilan chidab, qahramon o‘g‘illari xotirasi, kelinlari va nevaralarining tashvishlari va quvonchlari, qo‘shnilari hamda yurti hayoti bilan yashagan. Mehribon va g‘amxo‘r kelinlari esa undan o‘rnak olib, bir-birini har tomonlama qo‘llab-quvvatlagan holda, umr yo‘ldoshlariga va oilasiga sodiq qolgan.
«Matonat madhiyasi» yodgorligida qadimiy urf-odatning bir unsuri aks ettirilgan: ayollar va bolalar haykallari ortidagi ustunlarga tishlangan beshta non osib qo‘yilgan. Bog‘ning bosh me’mori Gulshayra Magometova kompozitsiyaning bu tafsilotini shunday izohlaydi: «Bizda shunday odat bo‘lgan: kimdir urushga ketayotganida nondan bir tishlab, uni devorga osib qo‘yishgan va o‘sha insonning qaytishini kutishgan».
Shon-sharaf muzeyi
Shon-sharaf muzeyi (o‘zb. «Shon-sharaf» muzeyi) bog‘ hududida sun’iy tepalik ko‘rinishida qurilgan bo‘lib, uning ichida O‘zbekistonning Ikkinchi jahon urushidagi ishtiroki tarixiga bag‘ishlangan ekspozitsiya joylashgan bog‘ning asosiy paviloni mavjud.

Muzey oltita bo‘limdan iborat. Birinchi bo‘limda respublika erkak aholisining frontga safarbar etilishi va o‘zbekistonliklarning jang maydonlaridagi qahramonliklari haqida so‘z yuritiladi. Ikkinchi bo‘lim «O‘zbekiston — ishonchli front orti» deb nomlanadi. Uchinchi bo‘lim urush yillarida yurtimizdagi ilm-fan, ta’lim, madaniyat va sog‘liqni saqlash sohalarini yoritadi. To‘rtinchi bo‘lim «Urush va G‘alaba haqidagi xotiralar, xalqning quvonchi va shodligi», beshinchi bo‘lim esa urush yillaridagi badiiy adabiyot, san’at va matbuotga bag‘ishlangan. Oltinchi bo‘limda «Qahramonlar jasorati mangu yashaydi» rukni ostida 33 jildli, fashistlar Germaniyasi ustidan qozonilgan G‘alabaning 75 yilligi munosabati bilan nashr etilgan Xotira kitobi, urush davri hujjatlarini jamlagan kitob-albom va boshqa eksponatlar taqdim etilgan.
Muzey fondlarida qurol-yarog‘ va harbiy texnikaning asl namunalari, maishiy buyumlar, Buyuk Vatan urushi va Ikkinchi jahon urushi tarixi hamda sovet xalqining nemis bosqinchilariga qarshi kurashi haqida hikoya qiluvchi ko‘plab qo‘lyozma va hujjatlar, fotosuratlar, tasviriy san’at asarlari saqlanadi.
Shon-sharaf muzeyida o‘zbekistonliklarning umumiy G‘alabaga qo‘shgan hissasi haqidagi aniqlashtirilgan ma’lumotlar mavjud.
1941–45-yillarda O‘zbekistondan frontga qariyb 1 million 951 ming kishi safarbar etilgan va ularning har uch nafaridan biri vataniga qaytmagan. 200 mingdan ortiq askar va ofitser jangovar mukofotlar bilan taqdirlangan.
1941-yil noyabridan 1942-yil martigacha bu yerda 15 ta milliy diviziya va brigada, jumladan, 9 ta o‘qchi va 5 ta otliq qo‘shin birlashmasi tuzilgan. Toshkentda joylashgan harbiy bilim yurtlari front uchun bir necha ming nafar komandir va siyosiy xodim tayyorlagan.
Urush yillarida O‘zbekiston evakuatsiya qilingan va yaralangan qariyb 1 million kishini, jumladan, frontga yaqin hududlar hamda qamaldagi Leningraddan olib kelingan 200 000 ming bolani qabul qilgan.
O‘zbek mergani Zohir Nosirovning nomi Stalingrad jangi tarixiga kirgan. Stalingraddagi afsonaviy Pavlov uyini 25-sentabrdan 23-noyabr 1942-yilgacha 11 millat vakillaridan iborat jangchilar himoya qilgan. Ular orasida ikki nafar o‘zbek — mudofaaning dastlabki haftalarida halok bo‘lgan Ishbo‘ri Nurmatov va Kamoljon Turg‘unov ham bo‘lgan. Turg‘unov butun urushni bosib o‘tgan va G‘alabaning 70 yilligi arafasida — 16-mart 2015-yilda — o‘z yurtida, 93 yoshida, 14 farzandi, 62 nevarasi va 85 evarasi davrasida vafot etgan.
General Sobir Rahimov jangovar faoliyatini polk komandiri o‘rinbosarligidan boshlab, 37-gvardiya diviziyasi komandirligigacha ko‘tarilgan va 10 marta yaralangan. U II darajali Suvorov ordeni hamda to‘rtta Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan. Dansig (hozirgi Gdansk, Polsha) shahriga hujum vaqtida og‘ir, o‘limga olib kelgan jarohat olgan va vafotidan so‘ng Sovet Ittifoqi Qahramoni yulduzi bilan mukofotlangan.
Respublikadan 4 555 nafar ayol frontga jo‘nagan. Ular orasida front jarrohi Muqaddam Ashrapova, radist Roza Ibrohimova va yuzdan ortiq fashistni yo‘q qilgan mergan Sharofat Eshonto‘rayeva bor edi.
G‘alaba bayrog‘ini 9-may 1945-yil kuni Moskvaga Toshkentlik uchuvchi Abdusamat Taymetov ekipaji olib kelgan.
O‘zbekistonda 113 tadan ortiq harbiy gospital joylashtirilgan bo‘lib, ularga 750 ta mahalliy korxona, muassasa, kolxoz va sovxoz otaliq qilgan.
Qisqa muddat ichida O‘zbekiston SSR mudofaa sanoatining markazlaridan biriga aylangan, bu yerga 100 tadan ortiq sanoat korxonasi evakuatsiya qilingan. Urushning to‘rt yili davomida frontga quyidagilar yuborilgan: 2 100 ta samolyot; 17 342 ta aviatsiya dvigateli; 17 100 ta minomyot; tankka qarshi to‘plar uchun 27 ming dona ehtiyot qism; 60 000 ta kimyoviy himoya komplekti; 22 million dona mina; 560 ming dona snaryad; 2 318 000 ta aviabomba; 1 000 000 ta granata; 100 000 pogon metrdan ortiq po‘lat sim; dala radiostansiyalari va tanklar hamda samolyotlar uchun 3 million donadan ortiq radiolampa; shuningdek, 5 ta zirhli poyezd, 18 ta harbiy-sanitariya va hammom poyezdi hamda 2 200 ta dala oshxonasi jihozlangan.
Jang qilayotgan sovet armiyasiga ko‘plab otlar va qoramollar topshirilgan. O‘zbekiston paxtakorlari davlatga 4 806 ming tonna paxta xomashyosi, 1 066 ming tonna don, 195 ming tonna guruch, 108 ming tonna kartoshka, 374 ming tonna sabzavot va meva, 35 289 tonna quruq meva, 57 444 tonna uzum, 1 593 ming tonna go‘sht va 5 286 ming dona hayvon terisini yetkazib bergan.
2020-yil boshida O‘zbekistonda Buyuk Vatan urushining qariyb ming nafar qatnashchisi va 40 ming nafardan ortiq mehnat fronti xodimi yashagan.
Shon-sharaf muzeyini tashkil etishda faxriylar, tarixchi olimlar, ijodkor ziyolilar va keng jamoatchilikning tavsiyalari inobatga olingan. Zamonaviy texnologiyalardan foydalanilgan.
Eksponatlarga oid barcha tushuntirish ma’lumotlari o‘zbek, rus va ingliz tillarida berilgan.
«G‘alaba bog‘i» yodgorlik majmuasining maqomi
«G‘alaba bog‘i» yodgorlik majmuasi Toshkent shahri Olmazor tumani Sag‘bon ko‘chasida joylashgan, yuridik shaxs maqomiga ega davlat muassasasi sifatida O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi tasarrufiga berilgan.
Prezident Sh. M. Mirziyoyevning «“G‘alaba bog‘i” yodgorlik majmuasi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori imzolangan. Hujjat «Shon-sharaf» davlat muzeyi, «Mangu jasorat» va «Matonat madhiyasi» yodgorliklari hamda tarixiy-badiiy ekspozitsiyalarni o‘z ichiga olgan majmuaning tarkibi va vazifalarini belgilaydi.
«G‘alaba bog‘i» yodgorlik majmuasi boshlig‘i ayni paytda O‘zbekiston mudofaa vazirining madaniyat masalalari bo‘yicha maslahatchisi lavozimini ham egallaydi.
«Tinchlik daraxti»
G‘alaba bog‘ida 15-mart 2021-yil kuni 16 ta Tinchlik daraxti ekilgan. Tinchlik daraxti — xalqaro miqyosdagi global loyiha bo‘lib, u Slovakiyada paydo bo‘lgan. Loyiha Slovakiya Respublikasini «Slovakiya — yaxshi g‘oya — Good Idea Slovakia, Ideas From Slovakia» brendi ostida rasman namoyon etadi, uning tashkilotchisi esa Servare et Manere nomli nodavlat fuqarolik birlashmasidir. Loyiha Slovakiya Respublikasi Tashqi va Yevropa ishlari vazirligi ko‘magida amalga oshirilmoqda. Tinchlik daraxti Birinchi jahon urushi tugaganining 100 yilligi munosabati bilan yaratilgan. Uning tashabbuskori va yaratuvchisi Jilina shahridan bo‘lgan landshaft me’mori Marek Sobol.
Adabiyotlar va manbalar
- «O‘zbekiston xalqining fashizm ustidan qozonilgan g‘alabaga qo‘shgan hissasi». Kitob-albom. 2020. Tosh. «O‘zbekiston» nashriyoti.
- «Buyuk G‘alaba farzandlari xotiralari». Ocherklar to‘plami. — Tosh.: «O‘zbekiston» nashriyoti, 2020.
- O‘zbekiston SSR Buyuk Vatan urushi yillarida. Uch jildda. 1-jild. Buyuk Vatan urushining dastlabki davrida O‘zbekiston (1941 — 1942-yil noyabri) / H. Z. Ziyoyev, M. A. Oxunov tahriri ostida. — Tosh.: Fan, 1981.
- Rubina D. «Ko‘chaning quyoshli tomonida». Roman. — M.: «Eksmo», 2007.
- G‘alaba bog‘i: monumental san’at va bog‘ san’atining uyg‘unligi / Anna Aksyonova // Me’morchilik va qurilish: ilmiy-texnik jurnal. — 2010. — № 6.
- Yuriy Chernogayev. «Toshkent nonidan bir bo‘lak Arxiv nusxasi — 21-yanvar 2021-yil, Wayback Machine».