Piza minorasi

Piza minorasi
ital. Torre pendente di Pisa
Пизанская башня
Piza minorasi
43°43′23″ sh. k. 10°23′48″ shq. u.HGYaO
Turi qo‘ng‘iroq minorasi
Mamlakat
Joylashuvi Piza
Diniy mansubligi katoliklik
Yeparxiya Piza arxiyepiskopligi
Me’moriy uslubi roman me’morchiligi
Me’mori Bonanno Pizano va Diotisalvi[vd]
Asos solingan sana 1173
Balandligi 58,36 m
Qurilish materiali marmar va tosh
Veb-sayti opapisa.it/visita… (ital.)
opapisa.it/en/squ… (ingl.)
Пизанская башня (Италия)
Точка


Флаг ЮНЕСКО Jahon merosi obyekti
Piazza dei Miracoli (Mo‘jizalar maydoni)
Havola № 395 obyektlar ro‘yxatida: Jahon merosi (en)
Mezonlari (i)(ii)(iv)(vi) (madaniy)
Mintaqa Mamlakatlar: Yevropa va Shimoliy Amerika
Ro‘yxatga kiritilishi 1987 (11-sessiya)
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Piza minorasi (ital. Torre pendente di Pisa) — qo‘ng‘iroq minorasi, Santa-Mariya-Assunta sobori majmuasining bir qismi bo‘lib, Piza shahrida joylashgan va ataylab qilinmagan qiyaligi tufayli butun dunyoga mashhur bo‘lgan.

Minora sobor ortida joylashgan va Pizadagi Mo‘jizalar maydonida sobor hamda baptisteriydan keyin qurilgan eng qadimiy uchinchi inshootdir. Minoraning qiyaligi bir necha o‘n yil davom etgan qurilish jarayonida yuzaga kelgan va keyingi davrlarda asta-sekin ortib borgan. XX asr oxiri va XXI asr boshlarida mustahkamlash ishlari natijasida bu jarayon to‘xtatilgan hamda minora qisman to‘g‘rilangan.

Asosiy ma’lumotlar

Minorada 294 ta zinapoya bor. Minoraning balandligi yer sathidan eng past tomonida 55,86 m, eng baland tomonida esa 56,7 m. Poydevorining diametri — 15,54 m. Tashqi devorlar qalinligi tagidan tepasiga qarab kamayadi (poydevor yonida — 4,9 m, galereyalar balandligida — 2,48 m).

Minoraning massasi 14453 t. Hozirgi qiyalik burchagi 3° 54'.

Minora katolik sobori — Duomo Santa Maria Assuntaga qarashli qo‘ng‘iroq minorasidir. Ushbu me’moriy majmua monumental san’atning XII—XIV asrlarda Italiyadagi rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.

30-dekabr 1986-yilda YUNESKO butun Mo‘jizalar maydoni me’moriy majmuasiga Jahon merosi maqomini berdi. Bu majmua quyidagilardan iborat (Piazza dei Miracoli): kafedral sobor (Duomo Santa Maria Assunta), baptisteriy (Battistero San Giovanni), qo‘ng‘iroq minorasi (Campanile Torre pendente) va qabriston (Camposanto Monumentale).

Minoraning qurilishi

Ayrim manbalarda qo‘ng‘iroq minorasi loyihasi hamda noto‘g‘ri hisoblangan poydevor mualliflari sifatida Bonanno Pizano va Insbruklik Vilgelm ismli shaxs tilga olinadi.

Qo‘ng‘iroq minorasi qurilishi 9-avgust 1173-yilda boshlangan va uch bosqichda, ikki marta uzoq tanaffus bilan qariyb 200 yil davom etib, 1360-yilgacha cho‘zilgan. Minora oq marmardan qurilgan. Birinchi qavatida arkatura joylashgan, qolgan har bir qavatni galereya o‘rab turadi. Har bir galereyaning tashqi qismi klassik kapitelli ustunlardan tashkil topgan; bu ustunlar yopiq ravoqlarga tayanadi.

Ilgari minoraning «qiyaligi» loyihada ko‘zda tutilgan deb hisoblangan, ammo hozir bu fikr ehtimoldan yiroq sanaladi. Loyiha boshidanoq xato bo‘lgan: chuqurligi atigi uch metr bo‘lgan poydevor va zaif gruntning birgalikdagi ta’siri tufayli uchinchi qavat qurib bitkazilgach (1178), minora qiyshaya boshlagan. Poydevor mustahkamlanib, 1198-yilda hali bitmagan bino vaqtincha foydalanishga ochilgan.

Minoraning o‘zi qiyshiq bo‘lsa-da, XIV asrning ikkinchi yarmida uning tepasiga qurilgan qo‘ng‘iroqxona o‘sha davrdagi qiyalik burchagiga moslab tiklangan. Shu sababli hozir binoning ikkala qismi ham qiyshaygandek ko‘rinadi.

Xronologiya

  • 5-yanvar 1172-yilda donna Berta di Bernardo Opera Campanilis petrarum Sancte Marie jamg‘armasiga oltmish soldo vasiyat qilgan. Ushbu mablag‘ hozirgacha minoraning poydevorini tashkil etuvchi bir necha toshni sotib olishga sarflangan.
  • 9-avgust 1173-yilda qo‘ng‘iroq minorasining poydevoriga asos solingan.
  • 27-dekabr 1233-yilda Xerardo Botichining o‘g‘li, qurilish ishchisi Benenato minoraning qurilishiga rahbarlik qilishni o‘z zimmasiga olgan.
  • 23-fevral 1260-yilda Gvido Spesiale, me’mor Jovanni di Simonening o‘g‘li va Santa-Mariya-Majore sobori xodimi, qo‘ng‘iroq minorasi qurilishini nazorat qilish uchun tayinlangan.
  • 12-aprel 1264-yilda Jovanni di Simone va 234 nafar ishchi Piza yaqinidagi tog‘larga marmar qazib olish uchun borgan.
  • 1272-yildan boshlab qurilish Jovanni di Simone rahbarligida qayta boshlangan. Qiyalikni qoplash uchun keyingi qavatlarda minora og‘ayotgan tomondagi yo‘laklar shiftlari balandroq qilingan. Natijada bino markaziy o‘qidan egilib ketgan. Bu chora foyda bermay, minora yanada og‘ishda davom etgan. 1284-yilda Piza shahrining Genuyaga qarshi Meloriya jangidagi mag‘lubiyatidan so‘ng qurilish to‘xtatilgan.
  • 1319-yilga kelib binoning 7-qavati qurib bitkazilgan.
  • 1350-yilda (boshqa manbalarda 1360 yoki 1372-yilda) 8-qavat, ya’ni qo‘ng‘iroqxona qavati qurib bitkazilgan. Yakuniy bosqichga Andrea Pizanoning o‘g‘li Tomasso rahbarlik qilgani aytiladi. U minoraning tepa qismidagi gotika uslubini asosiy qismidagi roman uslubi bilan uyg‘unlashtira olgan. Oxirgi qavat yanada kuchliroq egilish bilan qurilgan va bino shu tariqa «banansimon» shaklga ega bo‘lgan.

Quruvchilar

  • Taxmin qilinayotgan quruvchilardan biri Xerardo di Xerardo bo‘lgan. Bunga Berta di Bernardoning xatida «usta Xerardo» hamda Xerardo ismli ishchi tilga olingani dalil sifatida keltiriladi.
  • Quruvchi o‘sha paytda Pizada ishlagan Diotisalvi bo‘lgan bo‘lishi ehtimoli yuqoriroq. Ammo u odatda o‘z ishlariga imzo qo‘ygan, minorada esa uning imzosi yo‘q.

Galiley tajribalari

Olim Galileyning shogirdi va kotibi Vinchenzo Viviani tomonidan yozilgan tarjimai holga ko‘ra, Galiley boshqa o‘qituvchilar ishtirokida Piza minorasidan massasi turlicha bo‘lgan jismlarni bir vaqtning o‘zida tashlab tajriba o‘tkazgan. Ushbu mashhur tajriba tasviri ko‘plab kitoblarga kiritilgan. Biroq XX asrda ayrim mualliflar bu voqea afsona degan xulosaga kelgan. Ular, avvalo, Galileyning o‘zi kitoblarida bunday ommaviy tajribani o‘tkazganini ta’kidlamaganiga asoslangan. Shunga qaramay, ayrim tarixchilar tajriba haqiqatda o‘tkazilgan deb hisoblaydi.

Mustahkamlash ishlari

Qiyaligi hamda o‘ziga xos me’morchiligi tufayli minora 1173-yildan hozirgacha doimiy e’tibor markazida bo‘lib kelmoqda. Uni yanada barqaror qilish bo‘yicha muntazam ish olib boriladi. Masalan, yemirilgan ustunlar bir necha bor almashtirilgan. Hozir asosan poydevorni mustahkamlashga qaratilgan yerosti ishlari amalga oshirilmoqda.

Piza minorasining janubiy tomoni ostidagi grunt shimoliy tomonidagiga qaraganda ko‘proq loyqa va gil aralash bo‘lgani uchun minora qurilish boshlangan zahoti qiyshaya boshlagan. Uni tashqi tayanchlar bilan qulab tushishdan saqlash juda qiyin bo‘lardi; bundan tashqari, har qanday tashqi konstruksiya yodgorlik ko‘rinishini buzishi muqarrar edi. Shunga qaramay, minora og‘ishini to‘xtatish, hatto uni yarim gradusga to‘g‘rilashga muvaffaq bo‘lingan. Bunga 1990-yillarda minora ostida va uning atrofida amalga oshirilgan noyob muhandislik ishlari orqali erishilgan.

Vaqtinchalik chora sifatida shimoliy tomondagi beton to‘sinlar ustiga qo‘rg‘oshin quymalari o‘rnatilgan. Ular posangi vazifasini bajarib, binoni barqarorlashtirgan. Keyin minora poydevori ostidagi gruntda kechayotgan nochiziqli jarayonlar o‘rganilgan va yodgorlik yonida maxsus qurilgan beton poydevor maketida qator tajribalar o‘tkazilgan. Tajribalar poydevorning shimoliy qismi ostidan qattiq gruntning bir qismini chiqarib olish, ya’ni gruntni ostidan qazib bo‘shatish orqali minorani biroz to‘g‘rilash va barqarorlashtirish mumkinligini tasdiqlagan. Grunt maxsus quvurlar tizimi orqali, ularning ichiga kiritilgan aylanma shnekli burg‘i yordamida chiqarilgan. Hisob-kitoblar to‘g‘ri chiqib, Piza minorasi shimolga bir oz og‘ib, bir necha santimetr cho‘kkan va barqarorlashgan. Natijada qo‘rg‘oshin posangilar hamda ehtiyot chorasi sifatida o‘rnatilgan vaqtinchalik tayanchlarni olib tashlash imkoniyati tug‘ilgan.

15-dekabr 2001-yilda minora yana sayyohlar uchun ochilgan.

2008-yilda olimlar Piza minorasining keyingi qiyshayishi to‘xtaganini yana bir bor ma’lum qilganlar. Bungacha, og‘ishni «muzlatish» bo‘yicha ko‘plab urinishlarga qaramay, minora vertikaldan yiliga 1 mm tezlikda chetlashishda davom etgan.

2002—2010-yillarda minorada ta’mirlash-tiklash ishlari olib borilgan va natijada qiyalik burchagi 5° 30' dan 3° 54' gacha kamaygan. Minora cho‘qqisining vertikaldan og‘ishi taxminan 4,8 metrni tashkil etadi.

Faktlar

Shahardagi minora — Nayls
  • AQSHdagi Nayls shahrida (Chikago chekkasi, Illinoys shtati, AQSH) Piza minorasining asl o‘lchamining 1/2 qismiga teng aniq nusxasi shaklida suv minorasi qurilgan.
  • 22-noyabr 2018-yilda Piza universiteti mutaxassislari minora qiyaligi kamayib borayotganini, so‘nggi 20 yilda esa minora 4 sm ga to‘g‘rilanganini ma’lum qilganlar.

Madaniyatda

Og‘zaki nutqda

«Piza minorasi» nomi anchadan buyon turdosh otga aylangan — ko‘pincha bu nom bilan boshqa vertikaldan sezilarli og‘gan inshootlar yoki beqaror tik konstruksiyalar ataladi.

Galereya

Havolalar