Geyzerlar vodiysi

Geyzerlar vodiysi
Вид на Долину гейзеров (2018 год)
Geyzerlar vodiysining ko‘rinishi (2018-yil)
Joylashuvi
54°25′50″ sh. k. 160°08′22″ sh. u.HGЯO
Mamlakat
Rossiya Federatsiyasi subyektiKamchatka o‘lkasi
TumanYelizovo tumani
Россия
Красная точка
Geyzerlar vodiysi
Камчатский край
Kamchatka o‘lkasi
Красная точка
Geyzerlar vodiysi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Geyzerlar vodiysi — dunyodagi eng yirik geyzer maydonlaridan biri. Geyzerlar vodiysi Kamchatka hududidagi Kronotskiy davlat biosfera qo‘riqxonasida joylashgan.

U Geyzernayadaryosining chuqur kanyonidan iborat bo‘lib, uning yonbag‘irlarida taxminan 6 km² maydonda ko‘plab geyzerlar, issiq buloqlar, loy qozonlari, termal maydonchalar, sharsharalar va ko‘llarmavjud. Maydoni cheklangan ushbu hududda nihoyatda yuqori biologik xilma-xillik hamda tabiiy sharoit va mikroiqlimning keskin farqlanishi kuzatiladi.

Geyzerlar vodiysiga yetib borish qiyin, uning hududida qo‘riqxona tartibi amal qiladi. Uning ekotizimi esa Rossiya miqyosida noyob va tashqi ta’sirlarga juda sezgir. Shu sababli tabiiy majmua holati muntazam ekologik monitoring asosida kuzatib boriladi, rekreatsion yuklama esa qat’iy me’yorlanadi.

1992-yildan buyon sayyohlik firmalari qo‘riqxona bilan tuzilgan shartnoma asosida vertolyotda ekskursiyalartashkil etib kelmoqda. Bu yerda ekskursiyalar o‘tkazishning qat’iy qoidalari amal qiladi. Bular ekotizimmuvozanatini saqlashga xizmat qiladi. 2008-yilgi ovoz berish natijasida Geyzerlar vodiysi quyidagi ro‘yxatga kirdi: Rossiyaning yetti mo‘jizasi.

2007-yilda hududda kuchli jala yog‘ib, ko‘chki yuz berdi va Geyzerlar vodiysida tabiiy to‘g‘on hosil bo‘ldi. 2013-yilda kuchli yomg‘irlar tabiiy yodgorlikning qayta tiklanishiga yordam berdi. Yangi ko‘chki tabiiy to‘g‘onni buzib, buloqlarni ochib yubordi. Suv sathi pasaygach, geyzerlar yana otilib chiqa boshladi.

Geografik joylashuvi

Geyzerlar vodiysi Kamchatka o‘lkasi Rossiya Federatsiyasihududida joylashgan. Geografik jihatdan u Sharqiy tizmahududida, kuchli eroziyaga uchragan janubi-sharqiy qismda, ya’ni Uzon–Geyzernaya kalderasida joylashgan. Bu hudud Geyzernaya daryosi havzasiga kiradi, Geyzernaya esa Shumnaya daryosining irmog‘idir.

Umumiy tavsif

Geyzernaya daryosi

Geyzernaya daryosi vodiysida uchta alohida termal buloqlar guruhi mavjud:

  • Kixpinich guruhi — daryo boshlanish qismida, Kixpinichvulqoni yonbag‘irlarida joylashgan bo‘lib, suvi kislotali, sarfi kichik termal buloqlar va fumarolalar mavjud;
  • Yuqori Geyzer guruhi — daryoning janubi-sharqqa yo‘nalgan qismida joylashgan bo‘lib, fumarola faoliyati kuchli;
  • Geyzerlar guruhining o‘zi — daryoning quyi oqimida joylashgan bo‘lib, termal buloqlarning asosiy qismi va barcha geyzerlar shu yerda jamlangan. Odatda aynan shu hudud Geyzerlar vodiysi deb ataladi.

Bu buloqlar guruhi Geyzernaya daryosining quyi oqimida, uning Shumnayadaryosiga quyilish joyi yaqinidagi taxminan 2,5 km uzunlikdagi qismda joylashgan. Bu yerda 20 ta yirik geyzer va bir necha yuzta termal suv chiqish joyi bor. Ular kanyonning taxminan 400—500 m chuqurlikdagi yonbag‘irlarining quyi qismida, daryo o‘zanida va Geyzernoye ko‘li tubida joylashgan. Ulardan harorati 95°C dan oshadigan deyarli qaynab turgan suv oqib chiqadi va issiq bug‘ oqimlari yuqoriga ko‘tariladi.

Hozirgi vaqtda vodiyning taxminan uchdan ikki qismi 2007-yilgi yirik ko‘chki ostida qolgan.

Tarixi

Vodiyning kashf etilishi

Geyzerlar vodiysi 1941-yil aprel oyida geolog va Kronotskiy qo‘riqxonasi xodimi bo‘lgan Tatyana Ustinova va yo‘lko‘rsatuvchiitelmen Anisifor Krupenin tomonidan kashf etilgan.

1941-yil aprel oyida men qo‘riqxona kuzatuvchisi, Kamchatkaning tub aholisi vakili Anisifor Pavlovich Krupenin bilan itlar qo‘shilgan chanada — o‘sha paytdayoq eskirib borayotgan transport vositasida — suv qayerga oqib ketishini aniqlash uchun Uzonvulqonining kalderasini o‘rganishga yo‘l oldim. Men Uzonda erim, zoolog Yuriy Viktorovich Averin bilan 1940-yilda — Kamchatkaga kelib, Kronotskiy qo‘riqxonasida ish boshlagan yilimizda — ham bo‘lgan edim.Tatyana Ustinova

Tadqiqot vaqti — aprel — bejiz tanlanmagan edi: ekspeditsiya itlar qo‘shilgan chanalarda o‘tkazilishi rejalashtirilgan, yilning bu faslida esa Kronotskiy qo‘riqxonasi hududida hali qor ko‘p bo‘lib, yozda o‘tib bo‘lmaydigan butazorlarni qoplab turadi. Ular Shumnayadaryosining quyilish joyi bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilishdi. O‘sha paytda qo‘riqxona chegarasi shu daryodan o‘tardi. Xaritada uning irmoqlari ko‘rsatilmagan bo‘lsa-da, Tatyana Ustinova daryoning chap irmog‘i aynan shu hududdan oqib kelishi kerakligini taxmin qildi — Uzon:

Shumnaya suvi ta’riflash qiyin bo‘lgan tovlanma tusga ega edi. Bunday rang tiniq chuchuk suvga ancha miqdorda mineral suv qo‘shilganda paydo bo‘ladi. Bu mening taxminimni yanada mustahkamladi… Kun oxirida esa, kutganimdek, Uzon tomondan oqib kelib Shumnayaga quyiladigan yirik chap irmoqni ko‘rdik.Tatyana Ustinova

Tatyana Ustinova va Anisifor Krupenin bu irmoqni o‘rganib, daryoning manbaiga — kalderaga ega bo‘lgan vulqon Uzontomon borishni rejalashtirishdi. Shunday qilib, Kamchatkada Geyzerlar vodiysining kashf etilishi tasodifiy voqea bo‘lgan. Buning ustiga, o‘sha vaqtga qadar Osiyo qit’asida geyzerlar topilmagan, ular dunyoning atigi uch joyida: Islandiyada, AQSHda va Yangi Zelandiyadama’lum edi. Vulqonli hududlar ko‘p bo‘lishiga qaramay, geyzerlar kam uchraydi, chunki ularning paydo bo‘lishi uchun juda noyob termodinamik sharoitlar zarur.

Havo juda yaxshi edi… Erta turib, ob-havoga mos kiyindik, aniqrog‘i, yengilroq kiyindik: gimnastyorkalar, kamleyalar — shamol va qordan himoya qiluvchi, chodir matosidan tikilgan, tizzagacha tushadigan oq ko‘ylaklar kiydik, baland rezina etiklarimizni kiydik, chang‘ilarni olib, Shumnayaning topilgan irmog‘ini tekshirishga yo‘l oldik… Chang‘ilarni kiyib, daryo oqimiga qarshi ildam yurib ketdik. Ko‘p o‘tmay chang‘ilarni qoldirishga to‘g‘ri keldi… Keyin qor bilan qoplangan yonbag‘ir bo‘ylab, tizzagacha botib yurdik… Yurdik, yurdik, ammo Uzondan keladigan daryodan darak yo‘q. Axir ortga qaytib, vodiydan chiqib ketishimiz ham kerak. Nima qilishni o‘ylab turganimizda, oldinda baland bug‘ ustuni ko‘tarildi. Chamasi, u yerda katta issiq buloq bor edi. Har holda o‘sha joygacha borishga qaror qildik. Havo tobora yomonlashardi, yurardik, ammo issiq buloq ko‘rinmas, lager esa uzoqlashib borardi… Tog‘da ob-havo bilan hazillashib bo‘lmaydi, ortga qaytishga qaror qildik. Qorda o‘tirib dam oldik, o‘zimiz bilan olgan oziq-ovqatni yedik. Birdan qarama-qarshi sohildagi bug‘ chiqib turgan kichkina maydonchadan… qaynagan suv oqimi bug‘ bulutlari va yer ostidan kelayotgan gumburlash bilan birga qiya yo‘nalishda to‘g‘ri biz tomon otilib chiqdi… Juda qo‘rqib ketdik, bir-birimizga yopishib, nima bo‘lishini bilmay o‘tirardik. Vulqonlarning xatti-harakatini oldindan aytib bo‘lmaydi… Bir payt qaynagan suv otilishi to‘xtadi, biroz muddat bug‘ bulutlari chiqishda davom etdi, so‘ng hammasi tinchidi. Oldimizda hech bir alohida belgisi yo‘q kichik bug‘li maydoncha qoldi. Shundagina o‘zimga kelib, bor ovozim bilan: «Geyzer!!!» deb baqirib yubordim.Tatyana Ustinova

Ob-havo sharoiti sabab daryo havzasi bo‘ylab oldinga yurishning iloji bo‘lmadi. Tadqiqotchilar avval qo‘riqxona qo‘riqlash punktidagi lagerga, so‘ng qishloqqa qaytishga qaror qilishdi. Ammo Tatyana yangi kashf etilgan geyzerni, endi eri va o‘sha paytdagi qo‘riqxona direktori bilan birga, o‘rganishni davom ettirishga oshiqardi:

Kronokiga qaytgach, topilmam haqida erim va direktorga aytdim. Hammamiz yozda biz topgan iliq suvli daryoni o‘rganishga borish kerak, degan fikrga keldik. Ammo yozda direktor Moskvaga ketdi, Averin esa uning o‘rnida qoldi va qishloqdan chiqolmasdi. 1941-yil iyulida biz Krupenin bilan yana ikkimiz yo‘lga chiqdik. Bu safar lager jihozlarimiz va ozgina oziq-ovqatimizni ortgan bitta yuk oti bor edi.Tatyana Ustinova

Ikkinchi safar boshqa yo‘ldan yurdik: avval dengizbo‘yi pasttekisligidan o‘tdik, keyin baland tog‘li sahroga ko‘tarildik, Krasheninnikov vulqoni konuslarini aylanib, Savich konusi yonidan o‘tdik va «…chuqur vodiy ustidagi tik jarlik chetiga chiqdik. Vodiyning tubi va yonbag‘irlari bo‘ylab son-sanoqsiz bug‘ oqimlari ko‘tarilardi. Ba’zan turli joylarda qaynagan suv favvoralari — geyzerlar otilib chiqardi». Shunday qilib, Tatyana Ustinova va Anisifor Krupenin vodiyga ikkinchi marta kelishdi. Bu safar ular 4 kun davomida tabiiy obyektni bevosita o‘rganish va tavsiflashni maqsad qilishgan edi.

Vodiyning barcha faol qismini aylanib chiqdik, topilgan barcha geyzerlarni tavsifladik, ularning faoliyat bosqichlari davomiyligini o‘lchadik va nom berdik. Bir-birimizning nomimizni abadiylashtirmadik, nomlarni mantiqqa asoslanib tanladik. Eng katta geyzer — Velikan («Ulkan»). Yoriqdan otilib chiqadigani — Shchel («Yoriq»). Otilish paytida suvi uchta teshikdan chiqadigani — Troynoy («Uchtalik»). Bahorda biz topgan geyzer — Pervenets («To‘ng‘ich»). Ish qiziqarli, ammo qo‘rqinchli ham edi. Buloqlarning faoliyat tartibini bilmasdik. Biz yurgan yonbag‘irdan istalgan payt ustimizga qaynagan suv otilishi mumkin edi… Ma’lum bo‘lishicha, chodirda uxlash qoplarimiz ostidagi qo‘l tekkanda sovuq tuyulgan yer shu qadar qizib ketganki, xuddi pech ustida uxlagandek bo‘lganmiz. Chodirimizdan bir necha metr narida o‘tlab yurgan otning orqa oyoqlari to‘satdan yerga botib ketdi, hosil bo‘lgan teshiklardan esa vodiyda bo‘lgan vaqtimiz davomida bug‘ chiqib turdi.Tatyana Ustinova

Qo‘riqxona bazasiga qaytgan Tatyana Ustinova erishilgan natijalar haqida gapirib berdi. O‘sha paytda direktor vazifasini bajarib turgan eri Averin Moskvadagi Qo‘riqxonalar boshqarmasiga telegramma yubordi. Ammo Ulug‘ Vatan urushiboshlanganligi sababli javob telegrammasida ilmiy ishlarni to‘xtatish, Ustinovani ishdan bo‘shatish, Averinni direktor lavozimiga rasman tayinlash va o‘ta qat’iy tejamkorlikka rioya etish buyurildi. Shu tariqa urush tugaguniga qadar vodiyni o‘rganish to‘xtatildi.

Urushdan keyin Tatyana Ustinova vodiyga yana bir bor tashrif buyurdi. Bu safar Averin, Krupenin va Ustinova uchovlon borishdi. Ekspeditsiyada batafsil chizma va tavsiflar tayyorlandi, suratlar olindi, suv namunalari yig‘ildi.

SSSR pochta markasi, 1966-y.

Turizm

Xoh Sovet davrida, xoh 1991-yildan keyin bo‘lsin, Geyzerlar vodiysi Kamchatkada eng ko‘p sayyohlar tashrif buyuradigan joylardan biri bo‘lgan. U dunyo miqyosida muhofaza qilinadigan quyidagi obyektning ham bir qismi hisoblanadi: Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan YUNESKO tomonidan e’tirof etilgan «Kamchatka vulqonlari».

1967-yildan Geyzerlar vodiysida «yovvoyi», ya’ni tashkillashtirilmagan turizm, 1977-yildan esa umuman turizm taqiqlangan.

1993-yilda zarur infratuzilma yaratilgach, vodiy sayyohlar uchun yana ochildi. Har yili vodiyga uch mingdan ortiq kishi kelardi.

Sayyohlarning Geyzerlar vodiysiga mustaqil borishi qat’iy cheklangan.

Geyzerlar vodiysidagi «Vitrazh» devori Rossiyaning 2002-yilgi pochta markasida (MFA [«Marka» AJ] № 758)

2007-yilda Federal turizm agentligi rahbari Vladimir Strjalkovskiy Rossiya prezidenti Vladimir Putindan sayyohlarning obyektga kirishi uchun belgilangan kvotani oshirishni so‘radi. Putin «Bu qaror faqat mutaxassislarning fikriga asoslanishi kerak», deb javob berdi. Matbuot bu javobni rad etish sifatida talqin qildi.

Voqealar

1981-yilgi «Elza» tayfuni

1981-yilda «Elza» tayfuni kuchli yomg‘irlarga sabab bo‘lib, Geyzernaya daryosida suv sathi bir necha metr ko‘tarildi. Loy oqimlari o‘zan bo‘ylab uch metrli xarsang toshlarni oqizib, yo‘lida uchragan narsalarni vayron qildi. Ko‘plab buloqlar, jumladan, mashhur Malaxitoviy grot shikastlandi. Bolshaya Pechka geyzeri yo‘qolib ketdi.

2007-yilgi sel

Geyzerlar vodiysining ko‘chkidan keyingi infraqizil tasviri, 11-iyun, 2007-yil.

3-iyun kuni, 2007-yilda Geyzerlar vodiysida yirik geologik falokat — ulkan ko‘chkisodir bo‘ldi. U kuchli sel oqimini hosil qilib, Geyzernaya daryosi o‘zanini tabiiy to‘g‘on bilan to‘sdi. Ko‘chib tushgan tog‘ jinslarining umumiy hajmi taxminan 20 mln m³ deb baholanadi.

O‘sha kuni mahalliy vaqt bilan soat 14:20 da nihoyatda katta ko‘chki Vodopadniy soyining yuqori qismida sodir bo‘ldi va kuchli loy-tosh oqimi bilan kechdi. Oqim Vodopadniy soyi vodiysidan Geyzernaya daryosi tomon pastga oqib tushdi. Suvga juda to‘yingan loy-tosh massasidan sel oqimihosil bo‘ldi. U tezda Geyzernaya daryosi o‘zaniga yetib, baland tabiiy to‘g‘on hosil qildi va Geyzernaya o‘zani bo‘ylab pastga qarab harakatlanib, faqat Triumfal darvozalar yaqinida to‘xtadi. Shu bilan bir vaqtda geologik falokatning ikkinchi bosqichida Geyzerniy soyining yuqori qismidagi ko‘chki pog‘onalari qulashda davom etdi. Natijada suv bo‘lmagan tog‘ jinsi bo‘laklaridan iborat ko‘chki oqimlari hosil bo‘ldi. Ular ko‘chki tanasi bo‘ylab pastga tushib, to‘g‘onningshakllanishini yakunladi. Tosh bo‘laklari ko‘chkisining bir tarmog‘i vertolyot qo‘nish maydonchasi va qo‘riqxona tashrif buyuruvchilar markazidan bir necha metr narida to‘xtadi.

Qurbonlar bo‘lmadi: vodiydagi sayyohlar va xodimlar zarar ko‘rmadi, ular zudlik bilan evakuatsiya qilindi. 3-iyundan 20-iyulgacha Geyzerlar vodiysi sayyohlar uchun yopildi. Shu vaqt ichida ikkita vertolyot maydonchasi va ekskursiya yo‘laklari qayta tiklandi.

Vodopadniy soyining yuqori qismida balandligi 150 metrgacha bo‘lgan uzilish pog‘onasiga ega umumiy ko‘chki amfiteatri hosil bo‘ldi. Ko‘chki va sel massalari 1,7 km masofaga cho‘zilib, kengligi 200—400 metrni tashkil etdi. Ko‘chki massasi kanyonga , ya’ni Geyzernaya daryosi darasiga yetib borib, daryoni to‘suvchi taxminan 50—60 metr balandlikdagi tosh uyumidan iborat to‘g‘on hosil qildi. Keyingi kunlarda to‘silish natijasida paydo bo‘lgan ko‘l kattalashdi va Geyzerlar vodiysining ko‘plab noyob obyektlarini suv bosdi. 7-iyunda ko‘l sathi eng yuqori nuqtaga yetdi va ko‘plab geyzerlar, jumladan Bolshoy suv ostida qoldi. Kechki soat 19:30 da suv to‘g‘ondan oshib oqa boshladi. To‘g‘on yorilgach, 4 soat ichida ko‘l sathi 9 metr pasaydi.

6-iyun kuni, 2007-yilda Rossiya Tabiiy resurslar vazirligi rahbari Yuriy Trutnev davlat tabiiy yodgorlikni saqlab qolish uchun barcha mumkin bo‘lgan choralarni ko‘rishini bildirdi. Shu bilan birga, u Geyzerlar vodiysi avvalgi holatida endi mavjud bo‘lmasligini tan oldi.

30-iyul, 2007-yil holatiga ko‘ra, jami qirq ikkita yirik va o‘rta geyzerdan 20 tasi ishlayotgan edi. 13 ta geyzer, jumladan «Bolshoy» geyzeri, Geyzernaya daryosi sel oqimi bilan to‘silib qolishi oqibatida hosil bo‘lgan ko‘l suvi ostida edi.

20-sentabr kuni, 2007-yilda qariyb uch oy suv ostida qolgan Bolshoy geyzeri yana faollashdi. U 3-iyunda vodiyga sel kelishidan avvalgi holatiga deyarli bir xil tartibda ishlay boshladi.

Kamchatka o‘lkasi tabiiy resurslar vaziri Yuriy Garashchenkoning 14-may, 2008-yildagi ma’lumotiga ko‘ra, Maliy geyzeridan boshqa barcha buloqlar odatdagidek yoki shunga yaqin tartibda ishlagan va vodiydagi vaziyat barqarorlashgan. Maliy geyzeri hanuz 5-7 metr suv qatlami ostida bo‘lsa-da, issiqlik oqimi shaklida faollik ko‘rsatmoqda.

Boshqa voqealar

  • 2013-yilda tabiiy tiklanish.

2013-yil sentabrida yangi sel geyzerlarni qayta tikladi va ularning sonini oshirdi.

  • 2014-yilgi ko‘chki.

Yirik ko‘chki 4-yanvar kuni, 2014-yilda sodir bo‘ldi.

Asosiy geyzerlar ro‘yxati

2007-yilgi seldan oldin

Jemchujniy geyzerining otilishi
Geyzerit — Jemchujniy geyzeridagi cho‘kma
  • Pervenets — Tatyana Ustinova va Anisifor Krupenin Shumnaya daryosi irmog‘ini o‘rganayotganda ko‘rgan birinchi geyzer. Geyzernaya daryosi vodiysidan tashqarida joylashgan yagona geyzerli hudud.
  • Velikan
  • Shchel — bug‘ oqimi yoriqdan otilib chiqadi
  • Troynoy — uchta bug‘ oqimi
  • Malaxitoviy grot
  • Jemchujniy
  • Saxarniy
  • Konus
  • Fontan
  • Maliy
  • Bolshoy
  • Dvoynoy
  • Nepostoyanniy
  • Do‘zax darvozalari

2007-yilgi seldan keyin

Ko‘chki oqibatida:

  • 7 ta geyzer ko‘chki uyumlari ostida qoldi:
    • Pervenets (biroq suv bosimi loy massasini tobora ko‘proq yuvib ketmoqda; bu geyzerning yana ochilishiga asosli umid uyg‘otadi);
    • Troynoy;
    • Saxarniy;
    • Nedostupniy;
    • Sosed;
    • Shilo;
    • Malyutka;
  • Vorota («Darvozalar») bazalt qoyalari vayron bo‘ldi;
  • Malaxitoviy grot bulog‘ining geyzeritdan tashkil topgan tuzilmasi jiddiy shikastlandi;
  • quyidagi geyzerlar suv ostida qoldi:
    • Skalisti;
    • Tekuchiy;
    • Konus;
    • Buratino;
    • Maliy;
    • Malaya Pechka;
    • Bolshoy (biroq ko‘ldagi suv sathi pasayganda geyzer oldingi tartibida ishlay boshlaydi);
    • Boroda;
  • so‘nggi yillarda geyzer kabi ishlayotgan buloqlar:
    • Vanna;
    • Noviy Fontan;
  • yangi Mladenets geyzeri paydo bo‘ldi;
  • Geyzernoye ko‘li hosil bo‘ldi; suvi feruza rangli va harorati doimiy bo‘lgan bu suv havzasiga dastlabki suvo‘tlar va suv umurtqasizlari faol ravishda joylashmoqda;
  • Geyzernaya daryosining o‘zani o‘zgardi.

Qo‘shimcha ma’lumotlar

Adabiyotlar

Havolalar