Limon batareyasi tajribasi fan darsliklarida tez-tez uchraydigan mashhur tajribalardan biridir. Limon batareyasi kislotali eritmada osilgan (joylashtirilgan) ikki xil metalldan iborat bo‘ladi. Batareya uchun mis (copper) va rux (zinc) metallari yaxshi ishlaydi, limondagi limon kislotasi (citric acid) esa kislotali eritma vazifasini bajaradi. Bunday batareyalar motorni ishlatib yubora olmaydi yoki oddiy lampochkalarni yoqa olmaydi, biroq LED chiroqlarda (LEDs) xira nur (dim glow) hosil qilishi mumkin. Ushbu maqolada siz limon batareyasini qanday yasashni va u qanday ishlashini tushunib olasiz.

Limon batareyasi (Lemon Battery) nima?

Limon batareyasi — ta’limiy maqsadlar uchun rux metallidan (masalan, galvanizatsiyalangan mix — galvanized nail) va mis bo‘lagidan (masalan, tanga — penny) foydalanib yasaladigan sodda batareyadir. Ular limonga sanchiladi va simlar (wires) orqali o‘zaro ulanadi. Rux va mis elektrodlar (electrodes) deb ataladi, limon sharbati esa elektrolit (electrolyte) hisoblanadi.

Limon batareyasi (Lemon Battery)

Limon batareyasini qanday yasash mumkin?

Quyida keltirilgan limon batareyasi tajribasi 1800-yilda Alessandro Volta tomonidan ixtiro qilingan ilk elektr batareya tajribasiga o‘xshaydi. Volta o‘sha tajribada sho‘r suvli eritmadan (brine solution) foydalangan. Quyida tajriba bosqichma-bosqich (metodik) tushuntiriladi.

Maqsad (Objective):

Limon batareyasining ishlashini (functioning) ko‘rsatish

Kerak bo‘ladigan narsalar (Things you will need):

• Sitrus mevalar (eng yaxshisi — limon)
• 18-gauge yoki undan ingichkaroq mis sim (copper wire)
• Sim kesgich/yechuvchi (wire-cutter/stripper)
• Rux bo‘lagi, kichik mix, po‘lat qisqichlar (steel clips) — elektr o‘tkazgich (electrical conductor) sifatida

Bajarish tartibi (Procedure):

• Simning plastik qoplamasidan taxminan ikki yarim dyuym (two and a half inches) qismini yeching (strip qiling) va mis sim o‘ramidan (roll) shu bo‘lakni kesib oling.
• Qog‘oz qisqichni (paper clip) olib, tekislang. Qisqichlar (clippers) yordamida uni mis sim bilan bir xil uzunlikda qilib kesing.
• O‘tkazgichlaringizdagi dag‘al joylarni (rough spots) artib tekislang. Sim uchlari silliq bo‘lishi kerak, chunki siz ularni tilingizga tekkizasiz.
• Limonni siqib bosish kerak: shunda uning hujayra devorlari (cell walls) buziladi va sharbat ajralib chiqadi. Kimyoviy reaksiya (chemical reaction) sodir bo‘lishi uchun limonning nordon sharbati yetarlicha ajralib chiqishi lozim.
• Mis simni oling va limon ichiga taxminan bir dyuym (about an inch) chuqurlikda sanching.
• Ikki bo‘sh uchini tilingizga tekkizing. Nimani sezyapsiz?

Limon batareyasida nima sodir bo‘ladi?

O‘tkazgichlarning ikkala uchi ham odamning tiliga tekkanda, u yengil “jimirlash” (slight tingle) his qiladi — bu limon hosil qilgan juda kichik tok (small amount of current) natijasidir. Tilingiz elektronlarning (electrons) u orqali harakatlanishini sezadi. Elektronlar — manfiy zaryad (negative charge)ni ushlab turuvchi qismni tashkil etadigan zarrachalar bo‘lib, elektronning markazi atrofida aylanadi (revolve around the center of an electron).

Biz yaratgan batareya volta batareya (voltaic battery) deb ataladi. Bunday batareya elektronlar uchun uzatish nuqtalari (points of transfer) yoki elektrodlar vazifasini bajaradigan ikki xil metalldan tashkil topadi. So‘lakdagi tuz (salt) uni o‘tkazgich (conductor) qiladi, limon sharbati tarkibidagi limon kislotasi (citric acid) ham xuddi shunday — elektrning osonroq oqishiga (easy to flow) yordam beradi.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

Q1

Limon batareyasi nima?

Limon batareyasi — ta’limiy maqsadlar uchun galvanizatsiyalangan mix (galvanised nail) kabi rux metalli va tanga (penny) kabi mis bo‘lagidan foydalanib yasaladigan sodda batareyadir. Ular limonga kiritiladi va simlar bilan ulanadi. Rux va mis elektrodlar (electrodes) deb ataladi, limon sharbati esa elektrolit (electrolyte) hisoblanadi.

Q2

Tok elektri (current electricity) nima?

Tok elektri (current electricity) — elektronlarning (electrons) zanjirning bir qismidan boshqasiga oqib o‘tishi (flow) deb ta’riflanadi.

Q3

Kuchlanish (voltage) ga ta’rif bering.

Kuchlanish (voltage) — ikki nuqta orasidagi elektr potensial farqi (difference in electric potential). Bu sim orqali zaryadni (charge) bir qutbdan (pole) boshqasiga ko‘chirishdagi bajarilgan ish (work done)dir.

Q4

Elektr elementi (electric cell) nima?

Elektr elementi — kimyoviy energiyani (chemical energy) elektr energiyaga (electrical energy) aylantiradigan qurilma. Unda metallardan yasalgan ikki klemma (two terminals) bo‘ladi: bittasi musbat (positive), ikkinchisi manfiy (negative). Ikki klemma elektr qurilmaga ulanganda, undan elektr toki oqib o‘tadi.

Q5

Kuchlanish oshirilsa, tokka nima bo‘ladi?

Om qonuniga (Ohm’s law) ko‘ra, elektr toki I kuchlanish V ga proporsional, qarshilik R ga esa teskari proporsionaldir. Shuning uchun kuchlanish oshirilsa, zanjirdagi qarshilik o‘zgarmagan holda, tok ham ortadi.