Quyida eng ko‘p tarqalgan lazerlarning turli turlari, ishchi to‘lqin uzunliklari va qo‘llanish sohalariga oid parametrlar jadvali keltirilgan.
Lazerlarning turlari va xillari
Turli lazerlarning to‘lqin uzunliklari
Aniq nurlanish chiziqlariga ega lazer turlari yuqori qismda, muayyan to‘lqin uzunliklari diapazonida nurlana oladigan lazerlar esa pastki qismda ko‘rsatilgan. Chiziqlar va polosalar balandligi savdoda mavjud lazerlarning maksimal energiyasiga mos keladi; uzluksiz chiziqlar uzluksiz nurlanishni, punktir chiziqlar esa impulsli nurlanishni bildiradi. To‘liq bo‘yalgan yashil kvadratlar bitta yarimo‘tkazgichli lazerning quvvatini, gorizontal yashil chiziqlar esa bir nechta lazer birlashtirilganda quvvatning ortishini ko‘rsatadi. Ar+-Kr+ uchun faqat asosiy chiziqlar yozuv bilan belgilangan, qolganlari qisqa chiziqlar bilan ifodalangan. To‘lqin uzunliklari shkalasida chiziqli va logarifmik masshtablar birlashtirilgan. Turli lazerlarning damlash materiallari rang bilan ajratib ko‘rsatilgan (rasmning ingliz tilidagi tavsifiga qarang). Ma’lumotlar quyidagi manbaga muvofiq keltirilgan: Lazer to‘lqin uzunliklari qo‘llanmasi (Handbook of laser wavelengths) , bunda jadvalga yangi lazer turlari, jumladan, yarimo‘tkazgichli lazerlar ham qo‘shilgan| Faol muhit | To‘lqin uzunligi | Damlash manbai | Qo‘llanilishi |
|---|---|---|---|
| Geliy-neon lazeri | 632,8 nm (543,5; 593,9; 611,8 nm, 1,1523; 1,52; 3,3913 mkm) | Elektr razryadi | Interferometriya, golografiya, spektroskopiya, shtrix-kodlarni o‘qish, optik hodisalarni namoyish etish. |
| Argon lazeri | 488,0; 514,5 nm, (351; 465,8; 472,7; 528,7 nm) | Elektr razryadi | Ko‘z to‘r pardasini davolash, litografiya, boshqa lazerlarni damlash. |
| Kripton lazeri | 416; 530,9; 568,2; 647,1; 676,4; 752,5; 799,3 nm | Elektr razryadi | Ilmiy tadqiqotlar, argon bilan aralashmada oq yorug‘lik lazerlari, lazer shoulari. |
| Ksenon lazeri | Ko‘plab spektral chiziqlar butun ko‘rinadigan spektr bo‘ylab, qisman ultrabinafsha va infraqizil sohalarda ham uchraydi. | Elektr razryadi | Ilmiy tadqiqotlar. |
| Azot lazeri | 337,1 nm (316; 357 nm) | Elektr razryadi | Bo‘yoqli lazerlarni damlash, atmosferaning ifloslanishini o‘rganish, ilmiy tadqiqotlar, o‘quv lazerlari. |
| Lazer — vodorod ftoridi asosida | 2,7—2,9 mkm (vodorod ftoridi) 3,6—4,2 mkm (deyteriy ftoridi) | Yonishning kimyoviy reaksiyasi: etilen va uch ftorli azot (NF3); reaksiya elektr razryadi bilan boshlanadi (impulsli rejim) | Megavatt darajasidagi quvvatda uzluksiz rejimda va teravatt darajasidagi quvvatda impulsli rejimda ishlay oladi. Eng qudratli lazerlardan biri. Lazer qurollari. Lazer yordamida termoyadro sintezi (LTS). |
| Kislorod va yodga asoslangan kimyoviy lazer (COIL) | 1,315 mkm | Alangadagi kimyoviy reaksiya: singlet kislorod va yod | Megavatt darajasidagi quvvatda uzluksiz rejimda ishlay oladi. Impulsli varianti ham yaratilgan. Ilmiy tadqiqotlar, lazer qurollari, materiallarga ishlov berish, lazer yordamida termoyadro sintezi (LTS). Kelgusida neodim lazerlari va rentgen lazer tizimlari uchun damlash manbai sifatida qo‘llanishi mumkin. |
| Karbonat angidrid lazeri (CO2) | 10,6 mkm, (9,6 mkm) | Ko‘ndalang (katta quvvatlarda) yoki bo‘ylama (kichik quvvatlarda) elektr razryadi, kimyoviy reaksiya (DF-CO2 lazeri) | Materiallarga ishlov berish (kesish, payvandlash), jarrohlik. |
| Uglerod monooksidiga asoslangan lazer (CO) | 2,5—4,2 mkm, 4,8—8,3 mkm | Elektr razryadi; kimyoviy reaksiya | Materiallarga ishlov berish (o‘yib naqsh solish, payvandlash va h. k.), fotoakustik spektroskopiya. |
| Eksimer lazeri | 193 nm (ArF), 248 nm (KrF), 308 nm (XeCl), 353 nm (XeF) | Elektr razryadi vaqtida eksimer molekulalarining rekombinatsiyasi | Ultrabinafsha litografiya — yarimo‘tkazgich sanoatida, lazer jarrohligi, ko‘rishni tuzatish. |
| Faol muhit | To‘lqin uzunligi | Damlash manbai | Qo‘llanilishi |
|---|---|---|---|
| Bo‘yoq moddali lazer | 390—435 nm (Stilben), 460—515 nm (Kumarin 102), 570—640 nm (Rodamin 6G), boshqalar | Boshqa lazer yoki impulsli lampa. | Ilmiy tadqiqotlar, spektroskopiya, kosmetik jarrohlik, izotoplarni ajratish. Ishchi diapazon bo‘yoq moddasining turiga bog‘liq. |
Metall bug‘i lazerlari
| Faol muhit | To‘lqin uzunligi | Damlash manbai | Qo‘llanilishi |
|---|---|---|---|
| Geliy-kadmiy metall bug‘i lazeri | 440 nm, 325 nm | Metall bug‘i va geliy aralashmasidagi elektr razryadi. | Poligrafiya, ultrabinafsha nurlar yordamida valyutani tekshiruvchi detektorlar, ilmiy tadqiqotlar. |
| Geliy-simob metall bug‘i lazeri | 567 nm, 615 nm | Metall bug‘i va geliy aralashmasidagi elektr razryadi. | Arxeologiya, ilmiy tadqiqotlar, o‘quv lazerlari. |
| Geliy-selen metall bug‘i lazeri | 24 tagacha spektral polosa — qizil sohadan ultrabinafsha sohagacha | Metall bug‘i va geliy aralashmasidagi elektr razryadi. | Arxeologiya, ilmiy tadqiqotlar, o‘quv lazerlari. |
| Metall bug‘i lazeri: mis | 510,6 nm, 578,2 nm | Elektr razryadi | Dermatologiya, yuqori tezlikdagi fotografiya, bo‘yoq lazerlarini damlash. |
| Metall bug‘i lazeri: oltin | 627 nm | Elektr razryadi | Arxeologiya, tibbiyot. |
| Faol muhit | To‘lqin uzunligi | Damlash manbai | Qo‘llanilishi |
|---|---|---|---|
| Rubin lazeri | 694,3 nm | Impulsli lampa | Golografiya, tatuirovkalarni olib tashlash. Ilk namoyish etilgan lazer turi (1960). |
| Alyuminiy-ittriyli lazerlar, legirlovchi element — neodim (Nd:YAG) | 1,064 mkm, (1,32 mkm) | Impulsli lampa, lazer diodi | Materiallarga ishlov berish, lazerli masofa o‘lchagichlar, lazerli nishon ko‘rsatkichlar, jarrohlik, ilmiy tadqiqotlar, boshqa lazerlarni damlash. Eng ko‘p tarqalgan yuqori quvvatli lazerlardan biri. Odatda impulsli rejimda ishlaydi (impuls davomiyligi nanosekundning ulushlariga teng). Ko‘pincha chastotani ikki baravar oshiruvchi qurilma bilan birga qo‘llanadi; bunda to‘lqin uzunligi 532 nm ga o‘zgaradi. Kvaziuzluksiz nurlanish rejimida ishlaydigan konstruksiyalari ham ma’lum. |
| Lazer — ftoridli ittriy-litiy, neodim bilan legirlangan (Nd:YLF) | 1,047 va 1,053 mkm | Impulsli lampa, lazer diodi | Ko‘pincha titan-sapfir lazerlarini damlash uchun, nochiziqli optikada chastotani ikki baravar oshirish effektidan foydalanib qo‘llanadi. |
| Lazer — ittriy vanadati (YVO4), neodim bilan legirlangan (Nd:YVO) | 1,064 mkm | Lazer diodlari | Ko‘pincha titan-sapfir lazerlarini damlash uchun, nochiziqli optikada chastotani ikki baravar oshirish effektidan foydalanib qo‘llanadi. |
| Lazer — neodim shishasi (Nd:Glass) | ~1,062 mkm (Silikat shishalar), ~1,054 mkm (Fosfat shishalar) | Impulsli lampa, lazer diodlari | O‘ta yuqori quvvatli (teravatt) va energiyali (megajoul) lazerlar. Odatda lazer yordamida eritish qurilmalarida chastotani 351 nm gacha uch baravar oshirishning nochiziqli rejimida ishlaydi. Lazer yordamida termoyadro sintezi (LTS). Rentgen lazerlarini damlash. |
| Titan-sapfir lazeri | 650—1100 nm | Boshqa lazer | Spektroskopiya, lazerli masofa o‘lchagichlar, ilmiy tadqiqotlar. |
| Alyuminiy-ittriyli lazerlar, legirlovchi element — tuliy (Tm:YAG) | 2,0 mkm | Lazer diodlari | Lazerli radarlar |
| Alyuminiy-ittriyli lazerlar, legirlovchi element — itterbiy (Yb:YAG) | 1,03 mkm | Impulsli lampa, lazer diodlari | Materiallarga ishlov berish, o‘ta qisqa impulslarni tadqiq etish, ko‘p fotonli mikroskopiya, lazerli masofa o‘lchagichlar. |
| Alyuminiy-ittriyli lazerlar, legirlovchi element — golmiy (Ho:YAG) | 2,1 mkm | Lazer diodlari | Tibbiyot |
| Seriy bilan legirlangan litiy-stronsiy (yoki kalsiy)-alyuminiy-ftoridli lazer (Ce:LiSAF, Ce:LiCAF) | ~280-316 nm | Chastotasi to‘rt baravar oshirilgan Nd:YAG lazeri, eksimer lazeri, simob bug‘i lazeri. | Atmosferani tadqiq etish, lazerli masofa o‘lchagichlar, ilmiy ishlanmalar. |
| Lazer — aleksandrit, legirlovchi element — xrom | 700 dan 820 nm gacha bo‘lgan diapazonda sozlanadi | Impulsli lampa, Lazer diodlari. Uzluksiz rejim uchun — simobli yoy lampasi | Dermatologiya, lazerli masofa o‘lchagichlar. |
| Optik tolali lazer, legirlovchi element — erbiy | 1,53-1,56 mkm | Lazer diodlari | Optik kuchaytirgichlar — optik tolali aloqa liniyalarida, metallarga ishlov berish (kesish, payvandlash, o‘yib naqsh solish), shishani termik yorish, tibbiyot, kosmetologiya. |
| Lazer — ftoridli kalsiy, legirlovchi element — uran (U:CaF2) | 2,5 mkm | Impulsli lampa | Birinchi 4 darajali qattiq jismli lazer, rubinli Mayman lazeridan keyin ishlagan ikkinchi turdagi lazer. Suyuq geliy bilan sovitilgan, hozir hech qayerda ishlatilmaydi. |
| Quyidagilarga asoslangan lazerlar: xalkogenidlar rux/kadmiy, o‘tish metallari bilan legirlangan (xrom,temir) (TM2+:AIIBVI, Cr2+:CdSe, Cr2+:ZnSe, Fe2+:ZnSe) | Cr2+ 1,9-3,6 mkm, Fe2+ 4-5.5 mkm | Cr2+ bilan legirlangan faol muhit uchun — lazer diodi, erbiyli yoki tuliyli optik tolali lazerlar; Fe2+ bilan legirlangan faol muhit uchun — Er:YAG lazeri (2,94 mkm) | Sozlanish diapazoni keng bo‘lgan qattiq jismli lazerlar, femtosekundli lazer impulslarini hosil qilish |
| Faol muhit | To‘lqin uzunligi | Damlash manbai | Qo‘llanilishi |
|---|---|---|---|
| Yarimo‘tkazgichli lazer diodi | To‘lqin uzunligi faol sohaning materiali va tuzilishiga bog‘liq: yaqin ultrabinafsha, binafsha va ko‘k — Ga, Al nitridlariga asoslangan yarimo‘tkazgichlar; |
Elektr yordamida damlash (elektr toki bilan damlash, injeksion damlash) | Telekommunikatsiya, golografiya, lazerli nishon ko‘rsatkichlar, lazer printerlari, boshqa turdagi lazerlarni damlash. AlGaAs lazerlari (alyuminiy-arsenid-galliyli), 780 nm diapazonida ishlaydi va kompakt-disk pleyerlarida qo‘llanadi; ular dunyoda eng keng tarqalgan lazerlardir. |
Boshqa turdagi lazerlar
| Faol muhit | To‘lqin uzunligi | Damlash manbai | Qo‘llanilishi |
|---|---|---|---|
| Erkin elektronli lazer | Rentgen lazerining to‘lqin uzunligi 0,085—6 nm diapazonda o‘zgaradi | Relyativistik elektronlar dastasi | Atmosferani tadqiq etish, materialshunoslik, tibbiyot, raketaga qarshi mudofaa. |
| Psevdo-nikel-samariy lazeri | Rentgen nurlanishi 7,3—15 nm | O‘ta issiq plazmadagi samariy nurlanishi ikki impulsli neodim shishasi lazeri yordamida hosil qilinadi. | Qattiq rentgen nurlanishi diapazonida ishlagan birinchi namoyish lazeri. Uni mikroskoplarda o‘ta yuqori aniqlikdagi kuzatishlar va golografiyada qo‘llash mumkin. Uning nurlanishi suvning «shaffoflik oynasi»ga to‘g‘ri keladi va DNK tuzilishini, viruslarning hujayralardagi faolligini hamda dori vositalarining ta’sirini o‘rganish imkonini beradi. |
| Rang markazlariga asoslangan lazer | To‘lqin uzunligi 0,8—4 mikron | Optik damlash (chaqnash lampasi yoki lazer), elektronlar dastasi | Spektroskopiya, tibbiyot. |