Nochiziqli optika nima

Nochiziqli optika — optikaning optik hodisalarni o‘rganadigan bo‘limi bo‘lib, ular yorug‘lik maydonlarining modda bilan o‘zaro ta’sirida kuzatiladi. Bunda moddaning nochiziqli javobi kuzatiladi: uning vektor kattalik sifatidagi qutblanganligi P→ yorug‘lik to‘lqinidagi vektor ko‘rinishidagi kuchlanganlikka ega elektr maydoni E→ ta’sirida nochiziqli tarzda o‘zgaradi. Ko‘pchilik moddalarda bu nochiziqlilik faqat juda yuqori yorug‘lik intensivligida, ya’ni lazerlar yordamida erishiladigan sharoitda kuzatiladi. Agar o‘zaro ta’sir yoki jarayonning yuz berish ehtimoli nurlanish intensivligining birinchi darajasiga mutanosib bo‘lsa, ular chiziqli deb hisoblanadi. Agar bu daraja birdan katta bo‘lsa, o‘zaro ta’sir ham, jarayon ham nochiziqli deb ataladi. «Chiziqli optika» va «nochiziqli optika» atamalari shu tariqa paydo bo‘lgan. Nochiziqli optikada superpozitsiya prinsipi amal qilmaydi.

Alohida ilmiy yo‘nalish sifatida nochiziqli optikaning paydo bo‘lishi lazerlarning yaratilishi bilan bog‘liq. Bunday lazerlar elektr maydon kuchlanganligi atomlardagi mikroskopik maydon kuchlanganligiga qiyoslanadigan darajada kuchli yorug‘lik hosil qila oladi.

Yuqori intensivlikdagi nurlanishning moddaga ta’siri past intensivlikdagi nurlanish ta’siridan farq qilishining asosiy sabablari quyidagilardir:

  1. Nurlanish intensivligi yuqori bo‘lganda bir elementar jarayonda bir necha foton yutiladigan ko‘p fotonli jarayonlar asosiy rol o‘ynaydi.
  2. Yuqori intensivlikdagi nurlanish ta’sirida o‘z-o‘ziga ta’sir effektlari yuzaga keladi va ular moddaning dastlabki xossalarini o‘zgartiradi.

Quyidagi hodisalar nochiziqli optika doirasiga kiradi:

Tarix

Nazariy jihatdan bashorat qilingan birinchi nochiziqli optik effekt — ikki fotonli yutilish — Mariya Gyoppert-Mayer tomonidan ilgari surilgan; olima 1931-yilda doktorlik darajasini olgan. Ayrim nochiziqli effektlar lazer yaratilishidan oldin ham aniqlangan. Ko‘plab nochiziqli jarayonlarning nazariy asoslari ilk bor Blombergenning «Nochiziqli optika» monografiyasida bayon qilingan.

Ko‘p fotonli jarayonlar (chastota o‘zgarishi bilan kechadigan jarayonlar)

Boshqa nochiziqli hodisalar

O‘zaro bog‘liq jarayonlar

Bunday jarayonlarda muhit yorug‘lik ta’siriga chiziqli javob beradi, biroq moddaning xossalariga boshqa omillar ta’sir ko‘rsatadi. Misollar:

Chastota o‘zgarishi bilan kechadigan jarayonlar

Chastota o‘zgarishi bilan kechadigan eng ko‘p qo‘llaniladigan jarayonlardan biri — ikkinchi garmonika generatsiyasi. Bu hodisa Nd:YAG lazerining (1064 nm) yoki titan bilan legirlangan sapfir lazerining (800 nm) chiqish nurlanishini mos ravishda to‘lqin uzunligi 532 nm (yashil) yoki 400 nm (binafsharang) bo‘lgan ko‘rinadigan yorug‘likka aylantirish imkonini beradi.

Amalda yorug‘lik chastotasini ikki baravar oshirish uchun lazerning chiqish nuri dastasiga muayyan yo‘nalishda qat’iy joylashtirilgan nochiziqli optik kristall o‘rnatiladi. Odatda quyidagi kristallardan foydalaniladi: bariy β-borati (BBO), KH2PO4 (KDP), KTiOPO4 (KTP) va litiy niobati LiNbO3. Bu kristallar fazaviy moslik shartiga (quyiga qarang) javob beradigan zarur xossalarga ega, o‘ziga xos kristall simmetriyasi bilan ajralib turadi, spektrning ushbu sohasida shaffof va yuqori intensivlikdagi lazer nurlanishiga chidamli. Shunga qaramay, organik polimer materiallar ham mavjud. Agar ularni ishlab chiqarish arzonroq, ishlatish ishonchliroq bo‘lsa yoki nochiziqli effektlarni yuzaga keltirish uchun pastroq maydon kuchlanganligi talab qilinsa, ular kelajakda ayrim kristallar o‘rnini bosishi mumkin.

Nazariya

Nochiziqli optikadagi ko‘plab hodisalarni chastotalarning aralashishi jarayonlari sifatida tavsiflash mumkin. Agar moddada induksiyalangan dipol momentlari qo‘llangan elektr maydonidagi barcha o‘zgarishlarga darhol moslashsa, dielektrikning qutblanganligi (birlik hajmga to‘g‘ri keladigan dipol momenti) P(t) vaqtning t momentida muhitda darajali qator ko‘rinishida yozilishi mumkin. Bu qatorning o‘zgaruvchisi — elektr maydon kuchlanganligi E:

P(t)∝χ(1)E(t)+χ(2)E2(t)+χ(3)E3(t)+⋯

Bu yerda χ(n) — muhitning n-tartibli nochiziqli sezuvchanligidir. Har qanday uch to‘lqinli jarayon uchun ikkinchi tartibli had zarur. Agar muhit simmetriyaga ega bo‘lib, bu simmetriya inversiyaga nisbatan saqlansa, ushbu had nolga teng bo‘ladi.

Adabiyotlar

  • Drozdov A. A., Kozlov S. A. Nochiziqli optika asoslari. — Sankt-Peterburg: ITMO universiteti, 2021. — 69 bet.