Nochiziqli optika — optikaning optik hodisalarni o‘rganadigan bo‘limi bo‘lib, ular yorug‘lik maydonlarining modda bilan o‘zaro ta’sirida kuzatiladi. Bunda moddaning nochiziqli javobi kuzatiladi: uning vektor kattalik sifatidagi qutblanganligi yorug‘lik to‘lqinidagi vektor ko‘rinishidagi kuchlanganlikka ega elektr maydoni ta’sirida nochiziqli tarzda o‘zgaradi. Ko‘pchilik moddalarda bu nochiziqlilik faqat juda yuqori yorug‘lik intensivligida, ya’ni lazerlar yordamida erishiladigan sharoitda kuzatiladi. Agar o‘zaro ta’sir yoki jarayonning yuz berish ehtimoli nurlanish intensivligining birinchi darajasiga mutanosib bo‘lsa, ular chiziqli deb hisoblanadi. Agar bu daraja birdan katta bo‘lsa, o‘zaro ta’sir ham, jarayon ham nochiziqli deb ataladi. «Chiziqli optika» va «nochiziqli optika» atamalari shu tariqa paydo bo‘lgan. Nochiziqli optikada superpozitsiya prinsipi amal qilmaydi.
Alohida ilmiy yo‘nalish sifatida nochiziqli optikaning paydo bo‘lishi lazerlarning yaratilishi bilan bog‘liq. Bunday lazerlar elektr maydon kuchlanganligi atomlardagi mikroskopik maydon kuchlanganligiga qiyoslanadigan darajada kuchli yorug‘lik hosil qila oladi.
Yuqori intensivlikdagi nurlanishning moddaga ta’siri past intensivlikdagi nurlanish ta’siridan farq qilishining asosiy sabablari quyidagilardir:
- Nurlanish intensivligi yuqori bo‘lganda bir elementar jarayonda bir necha foton yutiladigan ko‘p fotonli jarayonlar asosiy rol o‘ynaydi.
- Yuqori intensivlikdagi nurlanish ta’sirida o‘z-o‘ziga ta’sir effektlari yuzaga keladi va ular moddaning dastlabki xossalarini o‘zgartiradi.
Quyidagi hodisalar nochiziqli optika doirasiga kiradi:
Tarix
Nazariy jihatdan bashorat qilingan birinchi nochiziqli optik effekt — ikki fotonli yutilish — Mariya Gyoppert-Mayer tomonidan ilgari surilgan; olima 1931-yilda doktorlik darajasini olgan. Ayrim nochiziqli effektlar lazer yaratilishidan oldin ham aniqlangan. Ko‘plab nochiziqli jarayonlarning nazariy asoslari ilk bor Blombergenning «Nochiziqli optika» monografiyasida bayon qilingan.
Ko‘p fotonli jarayonlar (chastota o‘zgarishi bilan kechadigan jarayonlar)
- Ikkinchi garmonikaning generatsiyasi yoki yorug‘lik chastotasini ikki baravar oshirish — chastotasi ikki baravar katta, to‘lqin uzunligi esa ikki baravar kichik yorug‘likni hosil qilish jarayoni;
- Yorug‘lik chastotalarini qo‘shish — chastotasi boshqa ikkita yorug‘lik to‘lqini chastotalari yig‘indisiga teng bo‘lgan yorug‘likni hosil qilish. Chastotani ikki baravar oshirish ushbu hodisaning xususiy holatidir;
- Uchinchi garmonikaning generatsiyasi — chastotasi uch baravar katta yorug‘likni hosil qilish. Odatda bu avvalgi ikki hodisaning birikmasidir: dastlab chastota ikki baravar oshiriladi, so‘ng dastlabki to‘lqin va ikki baravar chastotali to‘lqin chastotalari qo‘shiladi;
- Ayirma chastotani generatsiyalash — chastotasi boshqa ikkita yorug‘lik to‘lqini chastotalari ayirmasiga teng bo‘lgan yorug‘likni hosil qilish.
- Yorug‘likni parametrik kuchaytirish — chastotasi yuqoriroq bo‘lgan nasos (pump) to‘lqini ishtirokida kiruvchi (signal) yorug‘lik dastasini kuchaytirish; bu jarayonda bir vaqtda bo‘sh to‘lqin (idler wave) hosil bo‘lishi;
- Parametrik ossillyatsiya — kiruvchi yorug‘lik dastasisiz, rezonatordagi parametrik kuchaytirgich yordamida signal va bo‘sh to‘lqinlarni hosil qilish;
- Yorug‘likning parametrik generatsiyasi parametrik ossillyatsiyaga o‘xshaydi, ammo bunda rezonator bo‘lmaydi. Uning o‘rniga yorug‘likning kuchli kuchayishidan foydalaniladi;
- Spontan parametrik sochilish — yorug‘lik nochiziqli optik kristalldan o‘tganida uning chastotasi kamayishi;
- Elektrooptik qutblanish (optik to‘g‘rilash) — yorug‘lik moddadan o‘tayotganda doimiy elektr maydoni hosil bo‘lish jarayoni;
- To‘rt to‘lqinli o‘zaro ta’sir;
- O‘z-o‘zidan induksiyalangan shaffoflik — o‘ta qisqa monoxromatik nurlanish impulslarining rezonans muhitdan o‘tishida energiya yo‘qotilishining keskin kamayishi hodisasi.
Boshqa nochiziqli hodisalar
- Optik Kerr effekti — sindirish ko‘rsatkichining yorug‘lik intensivligiga bog‘liqligi;
- O‘z-o‘zidan fokuslanish, O‘z-o‘zidan defokuslanish;
- Fazaning o‘z-o‘zidan modulyatsiyalanishi;
- Modalarni sinxronlash — Kerr effektiga asoslangan usul (KLM);
- Yorug‘lik chastotasining o‘z-o‘zidan modulyatsiyalanishi — o‘ta qisqa yorug‘lik impulslarida kuzatiladigan hodisa;
- Optik solitonlar;
- Fazalararo modulyatsiya;
- To‘rt to‘lqinli o‘zaro ta’sir;
- Ortogonal qutblangan to‘lqin generatsiyasi — qutblanish vektori dastlabki to‘lqinning qutblanish vektoriga perpendikulyar bo‘lgan yangi to‘lqinning yuzaga kelishi hodisasi;
- Raman kuchaytirishi;
- Fazaning optik birlashtirilishi.
- Mandelstam–Brillyuen sochilishi — optik fotonlarning akustik fononlar bilan o‘zaro ta’siri;
- Ikki fotonli yutilish — ikki fotonning bir vaqtning o‘zida yutilishi va ularning umumiy energiyasi bitta elektronga uzatilishi;
- Ko‘p martalik fotoionlanish — bitta foton ta’sirida ko‘plab bog‘langan elektronlarning deyarli bir vaqtda ajralib chiqishi jarayoni;
- Optik tizimlardagi xaos
O‘zaro bog‘liq jarayonlar
Bunday jarayonlarda muhit yorug‘lik ta’siriga chiziqli javob beradi, biroq moddaning xossalariga boshqa omillar ta’sir ko‘rsatadi. Misollar:
- Elektrooptik Pokels effekti — bu hodisada sindirish ko‘rsatkichi qo‘llanilgan elektr maydoni kuchlanganligiga bog‘liq bo‘ladi. Elektrooptik modulyatorlarda qo‘llaniladi;
- Akustooptika. Akustooptik tizimlarda sindirish ko‘rsatkichi muhitda tarqaluvchi ultra- va gipertovushli akustik to‘lqinlar ta’sirida o‘zgaradi. Bu effektdan akustooptik modulyatorlarda foydalaniladi;
- Kombinatsion sochilish (Raman sochilishi) — fotonlarning optik fononlar bilan o‘zaro ta’siri;
- Magnitooptik Faradey effekti;
- Kotton–Muton effekti;
- Elektrogiratsiya.
Chastota o‘zgarishi bilan kechadigan jarayonlar
Chastota o‘zgarishi bilan kechadigan eng ko‘p qo‘llaniladigan jarayonlardan biri — ikkinchi garmonika generatsiyasi. Bu hodisa Nd:YAG lazerining (1064 nm) yoki titan bilan legirlangan sapfir lazerining (800 nm) chiqish nurlanishini mos ravishda to‘lqin uzunligi 532 nm (yashil) yoki 400 nm (binafsharang) bo‘lgan ko‘rinadigan yorug‘likka aylantirish imkonini beradi.
Amalda yorug‘lik chastotasini ikki baravar oshirish uchun lazerning chiqish nuri dastasiga muayyan yo‘nalishda qat’iy joylashtirilgan nochiziqli optik kristall o‘rnatiladi. Odatda quyidagi kristallardan foydalaniladi: bariy β-borati (BBO), KH2PO4 (KDP), KTiOPO4 (KTP) va litiy niobati LiNbO3. Bu kristallar fazaviy moslik shartiga (quyiga qarang) javob beradigan zarur xossalarga ega, o‘ziga xos kristall simmetriyasi bilan ajralib turadi, spektrning ushbu sohasida shaffof va yuqori intensivlikdagi lazer nurlanishiga chidamli. Shunga qaramay, organik polimer materiallar ham mavjud. Agar ularni ishlab chiqarish arzonroq, ishlatish ishonchliroq bo‘lsa yoki nochiziqli effektlarni yuzaga keltirish uchun pastroq maydon kuchlanganligi talab qilinsa, ular kelajakda ayrim kristallar o‘rnini bosishi mumkin.
Nazariya
Nochiziqli optikadagi ko‘plab hodisalarni chastotalarning aralashishi jarayonlari sifatida tavsiflash mumkin. Agar moddada induksiyalangan dipol momentlari qo‘llangan elektr maydonidagi barcha o‘zgarishlarga darhol moslashsa, dielektrikning qutblanganligi (birlik hajmga to‘g‘ri keladigan dipol momenti) vaqtning momentida muhitda darajali qator ko‘rinishida yozilishi mumkin. Bu qatorning o‘zgaruvchisi — elektr maydon kuchlanganligi :
Bu yerda — muhitning -tartibli nochiziqli sezuvchanligidir. Har qanday uch to‘lqinli jarayon uchun ikkinchi tartibli had zarur. Agar muhit simmetriyaga ega bo‘lib, bu simmetriya inversiyaga nisbatan saqlansa, ushbu had nolga teng bo‘ladi.
Adabiyotlar
- Drozdov A. A., Kozlov S. A. Nochiziqli optika asoslari. — Sankt-Peterburg: ITMO universiteti, 2021. — 69 bet.