Kogerentlik (fizikada)

Kogerentlik (aslida lotincha cohaerens — «o‘zaro bog‘langan») — fizikada o‘zaro korrelyatsiyalanganlik (muvofiqlashganlik) — bir nechta tebranish yoki to‘lqin jarayonining vaqt bo‘yicha uyg‘unlashuvi bo‘lib, ular qo‘shilganda namoyon bo‘ladi. Agar tebranishlar fazalari orasidagi farq vaqt o‘tishi bilan o‘zgarmasa va ular qo‘shilganda xuddi shu chastotali tebranish hosil bo‘lsa, bunday tebranishlar kogerent hisoblanadi.

Agar tebranish manbalari a) mustaqil bo‘lsa, b) turli joylarda joylashgan bo‘lsa, v) ularning chastotalari mutlaqo bir xil bo‘lsa, tebranishlar kogerent hisoblanadi. Bunda tebranishlarning ustma-ust tushishi natijasida fazoning ayrim nuqtalarida ular kuchayadi, boshqa nuqtalarida esa nurlar bosib o‘tgan yo‘llar va ustma-ust tushish nuqtalaridagi fazalar farqi sababli susayadi, ya’ni interferensiya yuz beradi. Agar bu nurlar yo‘liga plastinka o‘rnatilsa, unda interferensiya manzarasi hosil bo‘ladi. Kogerent manbalarni bitta ko‘rinadigan yorug‘lik dastasidan olish mumkin: masalan, dastani tor tirqishlari bor plastinkaga yo‘naltirish orqali. Shunda har bir tirqish a), b), v) bandlariga muvofiq kogerent to‘lqinning mustaqil manbayiga aylanadi. Spektral tahlilda ham shu hodisa yuz beradi.

Ikki kogerent tebranishning klassik misoli — chastotalari bir xil bo‘lgan ikkita sinusoidal tebranishdir.

Kogerentlik to‘lqin tarqalishining fazodagi turli nuqtalarida tebranishlar sinxron sodir bo‘lishini, ya’ni ikki nuqta orasidagi fazalar farqi vaqtga bog‘liq emasligini anglatadi. Demak, kogerentlik mavjud bo‘lmaganda ikki nuqta orasidagi fazalar farqi doimiy qolmay, vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi. Bunday holat to‘lqin bitta nurlatkichdan emas, balki bir xil, ammo o‘zaro mustaqil (ya’ni korrelyatsiyalanmagan) nurlatkichlar majmuasi tomonidan hosil qilinganda yuzaga kelishi mumkin.

Yorug‘lik to‘lqinlarining kogerentligini o‘rganish vaqt bo‘yicha va fazoviy kogerentlik tushunchalariga olib keladi. Elektromagnit to‘lqinlar to‘lqin o‘tkazgichlarda tarqalganda fazaviy singulyarliklar yuzaga kelishi mumkin. Suv yuzasidagi to‘lqinlarda to‘lqin kogerentligini « ikkinchi davriylik» belgilaydi.

Kogerentlik bo‘lmasa, interferensiya hodisasini kuzatib bo‘lmaydi.

Kogerentlik radiusi — psevdo-to‘lqin sirti bo‘ylab siljish masofasi bo‘lib, bunda fazaning tasodifiy o‘zgarishi quyidagi qiymatga yetadi (taxminan): π.

Kogerentlikning yo‘qolishi (dekogerensiya) — zarrachalarning atrof-muhit bilan o‘zaro ta’siri natijasida kogerentlikning buzilishidir.

Vaqt bo‘yicha kogerentlik

Fizikadagi vaqt bo‘yicha kogerentlik tushunchasini bitta dasta ko‘ndalang kesimining ayni bir nuqtasidan chiqqan (amplitudani bo‘lish usuli bilan olingan) ikki to‘lqin interferensiyasi natijasida kuzatiladigan interferensiya manzarasikontrasti bilan bog‘lash mumkin. To‘lqinning vaqt bo‘yicha kogerentligi bunday nurlardan biri ikkinchisiga nisbatan vaqt bo‘yicha kechikkanda ham ularning o‘zaro kogerentligi saqlanib qolishini tavsiflaydi. Bunda vaqt bo‘yicha kogerentlik o‘lchovi sifatida kogerentlik vaqti — nurlardan biri ikkinchisidan ortda qolishi mumkin bo‘lgan va ularning o‘zaro kogerentligi hali saqlanadigan eng katta vaqt olinadi. Vaqt bo‘yicha kogerentlik monoxromatiklik darajasi bilan belgilanadi.

Kogerentlikning vaqtga oid jihati elektromagnit to‘lqinlarning o‘zaro ta’sirlashuv hodisalarini ko‘rib chiqishda nihoyatda muhimdir, chunki amalda qat’iy ma’noda monoxromatik to‘lqinlar hamda chastotalari mutlaqo bir xil bo‘lgan to‘lqinlar mavjud emas. Bunga elektromagnit to‘lqinlar nurlanishining statistik tabiati sabab bo‘ladi. Monoxromatik to‘lqinlar davomiyligi va fazo-vaqtdagi tarqalishi jihatidan cheksiz jarayonni ifodalaydi. Elektromagnit to‘lqin manbalarining energiyasi cheklangan deb qaralsa, bunday jarayon bo‘lishi mumkin emasligi ayon. Nurlanish vaqti cheklanganligi sababli uning spektri ham noldan farqli kenglikka ega bo‘ladi.

Agar ikki tebranishning fazalar farqi juda sekin o‘zgarsa, ular ma’lum muddat — τcoh— davomida kogerent bo‘lib qoladi. Bu muddat τcoh — kogerentlik vaqti.

Bitta tebranishning fazalarini turli vaqt onlari — t1 va t2— orasidagi vaqt oralig‘i τcohbo‘lganda taqqoslash mumkin. Agar tebranishning nogarmonikligi uning fazasi vaqt davomida tartibsiz va tasodifiy o‘zgarishida namoyon bo‘lsa, yetarlicha katta τcoh qiymatda tebranish fazasining o‘zgarishi garmonik qonuniyatdan chetga chiqishi mumkin. Demak, kogerentlik vaqti τcoh o‘tgach, garmonik tebranish o‘zining dastlabki fazasini «unutadi» va o‘ziga nisbatan ham nokogerent bo‘lib qoladi.

Bunday jarayonlarni (shuningdek, nurlanishning davomiyligi cheklangan holatlarini) tavsiflash uchun quyidagi tushuncha kiritiladi: to‘lqinlar tizmasi (цуг волн) — uzunligi cheklangan monoxromatik to‘lqinning«bo‘lagi». To‘lqinlar tizmasining davomiyligi τcoh kogerentlik vaqtiga, uning uzunligi esa lcoh=cτcoh kogerentlik uzunligiga teng bo‘ladi (c — to‘lqinning tarqalish tezligi). Bitta garmonik to‘lqinlar tizmasi tugagach, uning o‘rnini xuddi shu chastotali, ammo boshqa fazaga ega yana bir to‘lqinlar tizmasi egallaydi.

Amalda monoxromatik to‘lqinlar vaqtbo‘yicha cheklangan davomiylikdagi to‘lqinlar tizmalari sifatida qaraladi. Bular garmonik vaqtga bog‘liq funksiyalar bo‘lib, vaqt va fazo bilan chegaralangan.

Maykelson interferometri bilan tajriba

Maykelson interferometrida interferensiya manzarasining hosil bo‘lishi: a) ko‘zgular bir-biriga qat’iy perpendikulyar bo‘lganda va b) bunday perpendikulyarlik aniq bo‘lmaganda. Manbaning ikkita mavhum tasviri to‘lqinlari interferensiyalanadi.

Vaqt bo‘yicha kogerentlik tushunchasini Maykelson interferometribilan o‘tkazilgan tajriba misolida tushuntiramiz. Faraz qilaylik, S manba kvazimonoxromatik yorug‘lik chiqaradi, ya’ni chastotalar diapazoni kengligi Δν o‘rtacha chastotaga nisbatan kichik. Faraz qilaylik, M2 masofadagi ko‘zgudan qaytgan nurning yo‘li 2d miqdorga M1ko‘zgudan qaytgan nur yo‘liga nisbatan uzunroq bo‘lsin. U holda yo‘l farqi 2d=Δl=cΔt.

Interferensiya chiziqlari quyidagi shart bajarilgandagina hosil bo‘ladi:

ΔtΔν≤1.

Vaqt Δt kogerentlik vaqti, yo‘l farqi esa Δl=cΔt∼cΔν — bo‘ylama kogerentlik uzunligi deb ataladi.

Chunki Δν∼cΔλλ‾2, bunda λ‾ — o‘rtacha to‘lqin uzunligi; demak, quyidagini yozish mumkin

Δl=λ‾Δλλ‾. Har bir chastota komponenti fazoda o‘z intensivlik taqsimotini hosil qiladi. Turli chastotalar hosil qilgan taqsimotlarda maksimum va minimumlarning joylashuv shartlari turlicha bo‘ladi. Ma’lum bir paytda ayrim chastotalarning maksimumlari boshqa chastotalarning minimumlari bilan ustma-ust tushadi va interferensiya manzarasi xiralashadi.

Masalan, Dopler effekti tufayli spektral chiziq kengligi taxminan 10−1−10−2Åbo‘lganda, kogerentlik uzunligi bir necha millimetr atrofida bo‘ladi.

Quyidagi shartni ΔtΔν≤1 to‘g‘ri to‘rtburchak spektr misolida keltirib chiqaramiz. Bunda Maykelson interferometrida ekrandagi intensivlik quyidagi formula bilan ifodalanadi:

I=2I0+2I0cos⁡(2kdcos⁡(α))=2I0+2I0cos⁡(2πνc2dcos⁡(α))

bu yerda α=r/L, bunda r — halqa radiusi (ekrandagi nuqtaning radiusi), L — ko‘zgugacha bo‘lgan masofa, 2d— interferensiyalanuvchi ikki nurning yo‘l farqi.

Chastota qiymatlari ν−Δν/2 dan ν+Δν/2 gacha o‘zgarsin va spektr to‘g‘ri to‘rtburchak shaklda bo‘lsin.

Barcha chastota komponentlari yaratgan intensivliklarni qo‘shamiz:

Iint=2I0+2I01Δν∫ν−Δν/2ν+Δν/2cos⁡(2πyc2dcos⁡(α))dy=2I0+2I01Δνsin⁡(2π(ν+Δν/2)c2dcos⁡(α))−sin⁡(2π(ν−Δν/2)c2dcos⁡(α))2πc2dcos⁡(α)=

Funksiya grafigi sin⁡(x)/x

=2I0+2I0sin⁡(π(Δν)c2dcos⁡(α))πΔνc2dcos⁡(α)cos⁡(2kdcos⁡(α))

Bundan ko‘rinadiki, intensivlik grafigida endi quyidagi o‘rovchi chiziq mavjud: sin⁡(x)/xva halqalarning ko‘rinuvchanligi quyidagi holatda ancha susayadi: x≈2π.

u holda

πΔνc2dcos⁡(α)≈2π

chunki cos⁡(α)≈1quyidagi shart kelib chiqadi: 2dcΔν=ΔtΔν≈1 interferensiyani kuzatish shartidir.

Fazoviy kogerentlik

Fazoviy kogerentlik — to‘lqinning tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar tekislikning turli nuqtalarida bir vaqtning o‘zida sodir bo‘ladigan tebranishlarning kogerentligidir.

Fazoviy kogerentlik tushunchasi[manba 5282 kundan beri ko‘rsatilmagan] quyidagi hodisani tushuntirish uchun kiritilgan: interferensiya (ekranda) ikkita alohida manbadan (cho‘zilgan manbaning ikki nuqtasidan, dumaloq manbaning ikki nuqtasidan va hokazolardan) kelgan yorug‘likning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi.

Masalan, manbalardan muayyan masofada optik yo‘l farqi ikki to‘lqinning fazalari bir-biridan farq qiladigan darajada bo‘ladi. Natijada manbaning turli qismlaridan ekran markaziga yetib kelgan to‘lqinlar quvvati, barcha to‘lqinlar bir xil fazada bo‘lganda erishiladigan eng katta qiymatga nisbatan kamayadi. Optik yo‘l farqi ikki to‘lqinning fazalarini aynan πga farqlantiradigan masofada ularning yig‘indisi eng kichik qiymatga ega bo‘ladi.

Yung tajribasi misolida fazoviy kogerentlik

Kengaygan manba uchun Yung tajribasining sxemasi

Quyidagi turdagi tajribani ko‘rib chiqamiz: Yung tajribasi— bunda yorug‘lik manbai cho‘zilgan (bir o‘lchamli holatda uzunligi Δl) va kvazimonoxromatik deb faraz qilinadi. Manbaning har bir nuqtasi qo‘shni nuqtalardan mustaqil ravishda nurlanadi (barcha nuqtalar o‘zaro nokogerent). Bunday manbadan chiqqan yorug‘likning ikkita tirqishda interferensiyalanishi natijasida chiziqlar hosil bo‘lishi fazoviy kogerentlik namoyonidir. Quyidagi shart bajarilganda interferensiya chiziqlari kuzatilishi aniqlangan:

ΔlΔθ≤λ

bu yerda Δθ≈dH — manba nuqtasidan qaraganda ikkala tirqish orasida ko‘rinadigan burchak.

Tomonining uzunligi Δl bo‘lgan ikki o‘lchamli kvadrat manba uchun teshiklar ekranda quyidagi yuzaga ega soha ichida joylashishi kerak:

ΔA≈(HΔθ)2≈H2λ2Δl2

Kengaygan manbadan hosil bo‘lgan interferensiya chiziqlari ko‘rinuvchanligining o‘zgarishi

Bu soha kogerentlik yuzasi deb ataladi. Ekran tekisligida bu yuzaning kvadrat ildizi ba’zan ko‘ndalang kogerentlik uzunligi yoki kogerentlik radiusi deb ham ataladi.

Bu shartning haqiqatan ham bajarilishini kengaygan manbaning har bir nuqtasidan alohida yuzaga keladigan interferensiya manzaralarining intensivliklarini qo‘shib ko‘rsatish mumkin.

Bunda yo‘l farqi Δstot yorug‘lik manba nuqtasidan har bir tirqishgacha yetib kelganda Yung tajribasidagi kabi hisoblanadi: Δstot=xdL+y⋅dH, bunda y — manba nuqtasining koordinatasi.

I=2I0+2I0cos⁡(kxdL+kydH)


Iint=2I0+2I01Δl∫−Δl/2Δl/2cos⁡(kxdL+kydH)dy=2I0+2I0sin⁡(kΔl⋅d2H)kΔl⋅d2Hcos⁡(kxdL)


Bu holda ekrandagi intensivlik kosinus ko‘rinishiga ega bo‘ladi, lekin uning amplitudasi manbaning kattaligiga qarab sinc qonuniga muvofiq kamayadi.

Ko‘rinuvchanlik quyidagi holatda sezilarli darajada pasayadi: kΔl⋅d2H=kΔlΔθ2≈2πbu esa quyidagi shartga mos keladi: ΔlΔθ≤λ.

Kogerentlik radiusi va yuzasini, shuningdek, ekrandagi nuqtadan qaralganda manbaning qanday burchak ostida ko‘rinishi orqali ifodalash mumkin. ΔA=H2λ2Δl2=λ2Ω, bunda Ω — ikki yo‘nalish bo‘ylab cho‘zilgan manba ko‘rinadigan fazoviy burchak; xuddi shunday, rcoh=λφ.