Kyoln haqida

Shahar
Kyoln
nem. Stadt Köln
Против часовой стрелки, начиная с верхнего правого угла: Кёльнский собор, музей Рейнхольда Хоэста, мост Гогенцоллернов, Кранхауз, музей шоколада, памятник Фридриху Вильгельму IV
Yuqori o‘ng burchakdan boshlab soat miliga teskari yo‘nalishda: Kyoln sobori, Raynxold Xoest muzeyi, Gogensollern ko‘prigi, Kranxaus, shokolad muzeyi, Fridrix Vilgelm IV haykali
50°56′32″ sh. k. 6°57′28″ sh. u.HGYO
Mamlakat
Maqomi maʼmuriy okrug markazi
tuman tarkibiga kirmaydigan shahar
Federal yer Shimoliy Reyn — Vestfaliya
Maʼmuriy okrug Kyoln
Ichki bo‘linishi 9 ta shahar tumani
Bosh burgomistr Torsten Burmester
Tarix va geografiya
Avvalgi nomlari Oppidum Ubiorum, Agrippina koloniyasi
Maydoni
  • 405,01 km² (31-dekabr 2017)
Markazining balandligi 59 m
Vaqt mintaqasi UTC+1:00 yozda, UTC+2:00 qishda
Aholisi
Aholisi
  • ▲1 025 523 kishi (31-dekabr 2025)
Zichligi 2 656 kishi/km²
Milliy tarkibi nemislar — 84 %,
boshqa millatlar — 16 % (2011)
Diniy mansubligi katoliklar — 38 %,
protestantlar — 17 %,
boshqalar — 45 % (2011)
Aholining atalishi kyolnlik, kyolnliklar (ayollar uchun alohida shakli yo‘q)
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi 221, 2232, 2233, 2234, 2236, 2203
Pochta indeksi 51149, 50667, 50668, 50670, 50672, 50674, 50677, 50676, 50678, 50679, 50765, 50767, 50733, 50735, 50737, 50739, 50823, 50825, 50827, 50829, 50833, 50858, 50859, 50931, 50935, 50937, 50939, 50968, 50969, 50996, 50997, 50999, 51061, 51063, 51065, 51067, 51069, 51103, 51105, 51107, 51109, 51143, 51145 va 51147
Avtomobil kodi K
Rasmiy kod 05 3 15 000

stadt-koeln.de
 (nem.) (ingl.)
Кёльн на карте
Кёльн
Kyoln
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Kyoln (nem. Köln XFA: /kœln/fayl haqida, ripuar. Kölle XFA: [ˈkœlə]fayl haqida, lot. Colonia) — shahar — Germaniya Federativ Respublikasida joylashgan, yaʼni Shimoliy Reyn — Vestfaliya yerida. Milliondan ortiq aholiga ega Kyoln Germaniyaning aholi soni bo‘yicha to‘rtinchi, maydoni bo‘yicha uchinchi shahri, shuningdek, mamlakatning eng yirik iqtisodiy va madaniy markazlaridan biridir. Bundan tashqari, Kyoln 10 million aholilik yirik aglomeratsiya hududi — Reyn–Rur mintaqasi ning eng katta markazi hamda 2 million aholilik bir markazli aglomeratsiyaning markazidir. « Reynbo‘yidagi metropoliya» deb tez-tez ataladigan Kyoln Germaniyaning eng qadimiy shaharlaridan biri bo‘lib, o‘zining butun tarixi davomida, Yevropa tarixida, Rim davridan boshlab muhim o‘rin tutgan. Kyoln o‘zining bosh ibodatxonasi — Kyoln sobori, Germaniyaning asosiy katolik ibodatxonalaridan biri bilan mashhur.

Geografik joylashuvi

Kyoln Reyn daryosining quyi oqimida, Kyoln qo‘ltig‘ida joylashgan. Kyolnning sharqida Berg platosi[manba 140 kundan beri ko‘rsatilmagan] (Bergisches Land) va tog‘li Zauerlandhududi; g‘arbida — Fille milliy bog‘i; janubi-g‘arbida — Eyfelqirlari; janubi-sharqida esa Reyn slanets tog‘larijoylashgan. Shahar hududining eng baland nuqtasi — Kyónigsforst — dengiz sathidan 118 metr, eng past nuqtasi (Vorringen yorig‘i) esa 37 m balandlikda joylashgan. Geografik koordinatalari — 50° 55' 60" shimoliy kenglik va 6° 57' 0" sharqiy uzunlik.

Iqlimi

Kyoln mo‘tadil iqlim mintaqasida joylashgan. Shaharda shimoli-g‘arbiy shamollar ustunlik qiladi, baʼzan kuchli shamol zarbalari kuzatiladi. Qishda harorat kamdan-kam hollarda 0 °C dan pastga tushadi; sovuq havo massalari Skandinaviya va Sharqiy Yevropadan kelganda ayoz bo‘ladi. Shaharda yoz mo‘tadil iliq. Bahor ancha salqin va cho‘ziluvchan, kuzda esa hatto noyabrgacha iliq kunlar qaytishi mumkin. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 839 mm.

Kyoln iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yanv Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 16,2 20,7 25,3 30,8 32,4 36,8 37,2 38,3 32,2 27,6 20,2 16,7 38,8
O‘rtacha maksimal t, °C 5,4 6,7 10,9 15,2 19,4 22 24,5 24,1 19,9 15,1 9,5 5,9 14,9
O‘rtacha harorat, °C 2,5 2,9 6,3 9,7 14 16,6 18,8 18,1 14,5 10,6 6,2 3,3 10,3
O‘rtacha minimal t, °C −0,5 −0,6 2,1 4,3 8,3 11,1 13,4 12,8 9,9 6,9 3,2 0,5 6
Mutlaq minimal t, °C −25 −20 −13,4 −8,8 −7,2 −0,5 2,9 1,9 −1,3 −6,1 −10,4 −18 −25
Yog‘in (meʼyor), mm 62 54 65 54 72 91 86 75 75 67 67 71 839

Tarix

A. Vyonsam. Kyolnning katta manzarasi. 1531. Yog‘och o‘ymakorligi asosidagi gravyura

Zamonaviy Kyoln tarixi miloddan avvalgi 38-yilda asos solingan oppidum Ubiorum (lot. Oppidum Ubiorum). Ushbu kastrum ga Mark Vipsaniy Agrippa, imperator Avgust ning sarkardasi sifatida rimliklarga ittifoqdosh bo‘lgan german qabilasi — ubiylarReynning chap sohiliga ko‘chirilgach asos solgan. Bu yerda ilgari yashagan eburonlar ni Gay Yuliy Sezarqo‘shinlari mag‘lub etgan. Milodiy 15-yilda qalin german o‘rmonlari bilan o‘ralgan bu mustahkam manzilgohda sarkarda Germanik ning oilasida Agrippinadunyoga keladi. U Kyoln shahrining asoschisi sanaladi. Keyinchalik imperator Klavdiy ga turmushga chiqib, imperatritsa bo‘lgan Agrippina turmush o‘rtog‘ini o‘z ona shahriga koloniya maqomini berishga ko‘ndiradi. Bu maqom shaharni imperiya shaharlari qatoriga rasmiy ravishda kiritadi va Rim huquqini joriy etadi. 50-yilda Oppidum Ubiorum ushbu maqomga ega bo‘ladi va shundan so‘ng «Klavdiy koloniyasi va agrippinaliklar mehrobi» (lot. Colonia Claudia Ara Agrippinensium). Shahar qisqacha Agrippina koloniyasi (lot. Colonia Agrippinensis) deb atalgan, O‘rta asrlarga kelib esa faqat «Koloniya»nomi qolgan, mahalliy xalq tilida esa Kyoln deb aytilgan.

85-yilda shahar Quyi Germaniya (Germania Inferior) provinsiyasining poytaxti deb eʼlon qilinadi. Bu voqea Kyolnning tarixiy taqdirini belgilaydi. Agrippina koloniyasida maʼmuriy binolar (pretoriy — noib saroyi), ibodatxonalar (masalan, Yupiter ibodatxonasi), teatr; Rimdan maʼmuriyat xodimlari, savdogarlar, kohinlar va unumdor yerlardan hamda nisbatan past soliqlardan umidvor oddiy dehqonlar ko‘chib keladi. Oradan 100 yil o‘tib, shahar aholisi 15 000 kishiga yetadi. Reynning narigi sohilidan erkin german qabilalarining yerlari boshlanganini hisobga olsak, bu o‘sha davrdagi hali yovvoyi Germaniya uchun katta ko‘rsatkich edi. Keyinchalik Kyoln shishasozlik sanoati markaziga aylanadi, zarbxona paydo bo‘ladi, yana yuzlab yillar saqlanib qoladigan shahar devorlari ortida provinsiyaga nafaqaga chiqqan rimlik zodagonlarning hashamatli villalari quriladi. 310-yilda imperator Konstantin farmoni bilan Reyn ustida birinchi (XIX asrgacha yagona) ko‘prik quriladi. Bu paytga kelib Kyolnda xristianlar va yahudiylarjamoalari faoliyat yuritgan. Milan edikti dan keyin Kyoln yepiskopi Matern Birinchi umumjahon sobori da qatnashadi..

Biroq IV asr oxiridan Kyolnda vaziyat beqarorlashadi. Boy koloniya jangovar franklar hujumlari va askarlar isyonlari qurboniga aylanadi. Aynan shu davrda Kyoln yaqinida shaharning hozirgi homiysi avliyo Ursula va uning 11 nafar qiz hamrohi shahid bo‘lgan. alanlar, vandallar va sakslar hujumlari muvaffaqiyatli qaytariladi. Shunga qaramay, 454-yilda franklar Kyoln va uning atrofini Syulpixyaqinidagi jangda uzil-kesil egallaydi. Kyoln pretoriyi qirol Xlodvig Iqarorgohiga aylanadi. Shu tariqa shaharning qariyb besh asrlik Rim davri yakunlanadi.

O‘rta asrlar davri

508-yilda, yarim asrdan ortiq davom etgan ripuar franklari hukmronligidan so‘ng, Kyoln Merovinglar qirolligi tarkibiga o‘tadi. Keyinchalik, 795-yilda Buyuk Karl Kyolnni arxiyepiskoplik deb eʼlon qiladiva do‘sti Xildebold ni birinchi arxiyepiskopetib tayinlaydi. Kyoln arxiyepiskopligi shimoli-g‘arbiy Germaniya va Niderlandiya hududlarini o‘z ichiga olgan. Bunday yuqori maqom 870-yilda Kyolndagi ilk roman uslubidagi sobor qurilishini boshlashga turtki bo‘ladi. Biroq 881-yilda shaharga og‘ir kulfat — normanlarhujumi yuz beradi. Ular Kyoln va uning atrofini vayron qiladi.

X asr o‘rtalarida imperator Buyuk Otton o‘z ukasi, Kyoln arxiyepiskopi Brunoga Lotaringiya gersogi unvonini beradi. Kyolnning o‘ziga esa Ottonning kelini, Vizantiya malikasi Feofano ko‘chib keladi (uning jasadi hozirgacha avliyo Panteleymon cherkovida saqlanadi). O‘sha davrda Kyoln O‘rta asrlar Yevropasining eng muhim shaharlaridan biriga aylanib borayotgan edi. Katolik ibodatxonalari quriladi, savdo gullab-yashnaydi, shahar hududi kengayadi (1106-yilda uning shimoliy chekkasidagi Niderixshahar tarkibiga qo‘shib olinadi). 1164-yilda Kyoln arxiyepiskopi etib Raynald fon Dassel, Fridrix Barbarossaningyaqin do‘sti tayinlanadi. Imperator unga Italiya kansleri unvonini beradi va muqaddas munajjimlar yodgorliklarini Milandan Kyolnga ko‘chirishga ruxsat etadi. Ko‘p o‘tmay ulkan gotika uslubidagi sobor qurilishi boshlanadi (1248).

Kyoln aholisining o‘zligini anglash tuyg‘usi ham asta-sekin kuchayadi. XI asrdan boshlab oliy ruhoniylar bilan shahar burjuaziyasio‘rtasidagi to‘qnashuvlar ko‘paydi. Hal qiluvchi Vorringen jangi da 1288-yilda kyolnliklar Brabant gersogi tomonida o‘z arxiyepiskopiga qarshi kurashib, uni uzil-kesil yengadilar. Kyoln arxiyepiskoplik markazi bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, erkin shaharga aylanadi. Ushbu muhim voqeadan roppa-rosa 100 yil o‘tgach, Kyoln universitetitashkil etiladi. 1367-yilda Kyolnda nemis va golland shaharlarining savdo ittifoqi yig‘ilishi o‘tkazilib, unda Daniyaga urush eʼlon qilish qarori qabul qilinadi. Bu voqea anʼanaviy ravishda Ganza — O‘rta asrlarning eng yirik savdo ittifoqi tashkil topishi bilan bog‘lanadi. Shahar iqtisodiy yuksalish va eng ravnaq topgan davrini boshdan kechiradi. XIII–XVI asrlarda Kyoln Muqaddas Rim imperiyasining nemis yerlaridagi eng yirik shahri bo‘lgan. Kyoln arxiyepiskopi anʼanaga ko‘ra imperatorni saylash huquqiga ega bo‘lgan 7 kurfyurstdan biri edi.

Mustaqillik davri

1584-yilda Kyolnda nunsiatura — Rim papasining rasmiy elchixonasi ochiladi. Chunki o‘sha vaqtga kelib katolik cherkovi shaharga «muqaddas» (sanctum) unvonini bergan edi. Kyolndan tashqari bunday unvonga faqat ikki shahar — Rim va Konstantinopolega bo‘lgan. Shunga qaramay, Ganza ning inqirozi va uzoq davom etgan Noys urushi oqibatida shaharning iqtisodiy ahvoli keskin yomonlashadi. Hatto yarim bitgan sobor qurilishi ham to‘xtatiladi va minoralardan biridagi o‘rta asrlarga oid qurilish krani XIX asrgacha shahar ramziga aylanadi.

Qolgan jihatlardan bu davr shahar tarixida yirik voqealar bilan ajralib turmaydi. O‘ttiz yillik urush davrida Kyoln betaraf qolgan. Shu sababli shved armiyasi faqat Reynning o‘ng sohilidagi, hozir Kyoln tumanlari hisoblangan shaharchalarni egallagan. Arxiyepiskoplik taxtida Vittelsbaxlarsulolasi mustahkam o‘rnashib olgan; ular ayni paytda Bavariya va Pfaltsni ham boshqargan. Sulola vakili Klement Avgust Kyoln yaqinidagi Bryul shahrida o‘zining hashamatli qarorgohi — saroylarini qurdirgan: Augustusburg va Falkenlust.

Fransuzlar davri

Aynan Fransuz inqilobi dan keyin Fransiya bilan monarxiya tuzumini qayta tiklash tarafdori bo‘lgan qo‘shni davlatlar o‘rtasida ko‘plab urushlar boshlandi. Niderlandiyadagi Gabsburglarmulklarini egallagan fransuz armiyasi Reyn tomon yurib, 1794-yildayoq Kyoln darvozalariga yetib keldi. Shaharni vayronagarchilikdan saqlash uchun Kyoln burgomistri shahar kalitlarini fransuzlarga ixtiyoriy ravishda topshirdi. Reyn daryosigacha bo‘lgan barcha hududlar Fransiyaga qo‘shib olindi va Kyoln Fransiyaning viloyat shahriga aylandi.

1800

Bosqinchilarga munosabat turlicha edi. Bir tomondan, fransuzlar universitetni va ko‘plab monastirlarni yopdilar, qayta qurish jarayonida ko‘plab tarixiy binolar va ibodatxonalarni buzib tashladilar, ko‘plab madaniy boyliklarni Parijga olib ketdilar. Boshqa tomondan, kyolnliklarga Fransiya Respublikasining liberalizmi maʼqul keldi, Napoleon fuqarolik kodeksining joriy etilishi katta ishtiyoq bilan kutib olindi. Napoleon 1804-yilda Kyolnga tashrif buyurdi va shahar aholisi uni katta tantana bilan qarshi oldi. Qayta qurish jarayonida o‘rta asrlar shahri zamonaviy bulvarlar va savdo galereyalariga ega bo‘ldi.

Oradan roppa-rosa 10 yil o‘tib, 1814-yilda, fransuzlar yaqinlashayotgan Prussiya qo‘shinlari oldidan shaharni tark etdilar. Vena kongressi da Kyoln va butun Reyn viloyati qo‘shib berildi — Prussiya qirolligiga.

Prussiya davri

Kyoln aholisi prussiyaliklarga fransuzlarga qaraganda ancha ko‘proq antipatiya bilan qarar edi[manba 4408 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Aynan konservativ, harbiylashgan Prussiya hukmronligi bosqinchilik sifatida qabul qilinar, Fransiya Respublikasi tarkibidagi davr esa bunday qabul qilinmas edi. Shunga qaramay, aynan prussiyaliklar davrida Kyoln yana muhim shaharga aylandi. Bunga, ko‘p jihatdan, sanoatlashtirish davrining boshlanishi sabab bo‘ldi. 1832-yilda bu yerga telegraf liniyasi tortildi, 1843-yilda esa Prussiyadagi ilk temiryo‘l tarmoqlaridan biri — «Kyoln — Axen» ochildi. Bundan tashqari, 1842-yilda Kyoln sobori qurilishi qayta boshlandi. XIX asr oxirida Kyoln chekkalarida ko‘plab fabrikalar va zavodlar vujudga keldi. Hududining kengayishi bilan shahar Germaniya imperiyasining eng yirik sanoat markazlaridan biriga aylandi. Jumladan, 1888–1910-yillarda Kyoln tarkibiga shahar devorlariga yaqin joylashgan Doyts, Kalk, Fingst va Myulxaymjamoalari qo‘shib olindi. Birinchi jahon urushi arafasida shahar aholisi 600 000 kishidan oshdi.

1842-yildan boshlab Kyolndagi «Reyn gazetasi» muharriri sifatida ishlagan shaxs — Karl Marks— kommunizmning asosiy nazariyotchisi. 1886—1907-yillarda Kyoln bosh burgomistri Vilgelm fon Bekkerbo‘lib, uning davrida Kyoln ilk marta kengaydi. 1917-yilda, Birinchi jahon urushiboshlanganidan so‘ng, Kyoln burgomistri etib Konrad Adenauer saylandi.

Veymar respublikasi davri

Germaniya mag‘lubiyatidan keyin Kyoln qisqa muddatga o‘zini o‘zi eʼlon qilgan Reyn respublikasipoytaxtiga aylandi. Keyin 1919-yilda u butun Reynland bilan birga Fransiyaning okkupatsiya zonasiga kirdi.

Inflyatsiyaga qaramay, shahar iqtisodiy inqiroz va urush oqibatlaridan tez tiklandi. 1919-yilda universitet qayta ochildi, 1923-yilda Myungersdorf stadioni, 1924-yilda Doytsda savdo-ko‘rgazma majmuasi qurildi. 1930-yilda esa Genri Ford bu yerda hozirgacha shaharning eng yirik ish beruvchisi bo‘lib kelayotgan fabrika va zavodlarini qurdi. 1920-yillarda hatto «Ford Kyoln» avtomobili ishlab chiqarilgan. Shunga qaramay, iqtisodiy taraqqiyot bilan birga shaharda qashshoqlik, ishsizlik va uy-joy yetishmovchiligi ham mavjud edi.

Uchinchi reyx davri
Urush oxiridagi Kyoln

30-yanvar kuni, 1933-yilda Germaniyada hokimiyatga natsistlar partiyasi — NSDAPkeldi. Kyolnliklar saylovlarda natsistlarga oxirigacha qarshilik ko‘rsatdilar. Faqat Gitler hokimiyatga kelganidan bir yarim oy o‘tib, 12-mart, 1933-yildagi mahalliy saylovda NSDAP shaharda bor-yo‘g‘i 39 % ovoz to‘pladi. Shunga qaramay, bu partiyaga shahardagi hokimiyatni qo‘lga olish imkonini berdi. Konrad Adenauer, uzoq vaqt lavozimda ishlagan burgomistr va qatʼiy antifashist, ishdan chetlatildi. Kyolnda hokimiyat milliy sotsialistlar qo‘liga o‘tdi. Ularning rahbari — gaulyayter gau Kyoln–Axen hududining Yozef Groe (Josef Grohé).

1936-yilda demilitarizatsiya qilingan Reynland hududiga german qo‘shinlari kirdi. Butun Germaniya bo‘ylab yahudiylar va lo‘lilarga qarshi pogromlar boshlandi. «Billur tun» paytida NSDAP tarafdorlari Kyolnning qadimiy sinagogasini yoqib, yahudiylar do‘konlari va uylarini vayron qildilar. Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan bombardimonlar boshlandi; urush oxiriga kelib ular deyarli butun shaharni (markaziy tumandagi binolarning 90 % gacha qismini) yakson qildi. Faqat 31-may kuni, 1942-yilda Britaniya Qirollik harbiy-havo kuchlari bombardimonchilari 5000 dan ortiq binoni vayron qildi.

6-mart kuni, 1945-yilda AQSH qo‘shinlari shaharni egalladi.

Eng yangi tarix
1968

1945-yil iyun oyida Kyoln Britaniya okkupatsiya zonasiga kirdi. Oradan 4 yil o‘tib, urushdan keyingi dastlabki saylovda Kyolnning sobiq burgomistri Konrad Adenauer Germaniyaning ilk kansleriga aylandi va bu lavozimda 14 yil ishladi. Urushdan keyingi ilk yillarda shahar keng ko‘lamda qayta tiklandi; bu ishlar faqat 1980-yillarning o‘rtalarida to‘liq yakunlandi. Nemis iqtisodiy mo‘jizasi Kyolnni ham chetlab o‘tmadi: bu yerda fabrikalar va zavodlar, kompaniyalar, banklar, idoralar binolari, madaniyat obyektlari jadal qurildi, zamonaviy infratuzilma barpo etildi. 1980-yilda Kyolnga Rim papasitashrif buyurdi, 1999-yilda esa bu yerda Katta sakkizliksammiti o‘tkazilib, Yugoslaviyadagi urushbo‘yicha kelishuvlarga erishildi. Kyolnda qurilish ishlari hozirgacha davom etmoqda. Yaqinda «Lanksess Arena» — Yevropadagi eng katta xokkey stadioni va Germaniyadagi eng katta konsert zali hamda «Media-park» — ommaviy axborot vositalari ofislari, kinoteatrlar, telekanal studiyalari va boshqa muassasalar to‘plangan zamonaviy go‘zal mavze loyihalari yakunlandi.

Aholi

Kyoln aholisi 1 000 298 kishini tashkil etadi. Shahar chegarasiga bevosita tutashgan bir nechta yo‘ldosh shaharlar bor. Ular bilan chegara ko‘pincha ko‘chalar o‘rtasidan o‘tadi. Eng yiriklari — Dormagen, Leverkuzen, Bergish-Gladbax, Troisdorf, Xyurt, Bryul va Pulxaym. Kyoln aglomeratsiyasida taxminan 2,1 million kishi yashaydi. Shahar chegarasi ichidagi aholi zichligi km² ga 2393 kishini tashkil etadi.

Milliy tarkib

Aholining milliy tarkibi juda xilma-xil: bu yerda taxminan 150 millat vakillari yashaydi. Aksariyatini nemislar — 82,6 % tashkil etadi, qolganlari boshqa mamlakatlardan ko‘chib kelganlardir. Eng yirik muhojirlar jamoalari: turklar (aholining 6,6 %), italiyaliklar (2 %), sobiq Yugoslaviya xalqlari (1,56 %) va MDH davlatlaridan kelgan muhojirlar (0,97 %).

Shaharning tub aholisi g‘arbiy o‘rta nemis shevalari dan biri — kyolshda so‘zlashadi. Kyolsh adabiy nemis tilidan sezilarli farq qiladi, biroq shvab yoki bavar shevalari darajasida emas. Nemis tilini yaxshi biladigan odamlar kyolshni ham, asosan, tushunadilar. Shevaning o‘ziga xos jihatlari, xususan, G tovushining Jga almashtirilishi, Rtovushining deyarli uchramasligi, so‘z oxiridagi tovush va bo‘g‘inlarning «yutilishi» hamda ko‘plab mahalliy so‘z va iboralardan foydalanilishidir.

Din

Aholining 42,5 % qismi Rim-katolik cherkoviaʼzolaridir. 16 % o‘zini protestantyevangelistlar deb biladi, qolganlari asosan ateistlar yoki musulmonlardir. Shaharda 2 ta pravoslav jamoasi (ulardan biri — avliyolar Konstantin va Yelena ibodatxonasi huzurida, Moskva patriarxatiga qarashli Rus pravoslav cherkovi) va 3 ta yahudiy jamoasi mavjud:: Jüdische Gemeinde Köln, Synagogen Gemeinde Köln va Jüdische Liberale Gemeinde «Gescher la massoret».

Bag‘rikeng shahar bo‘lgan Kyolnda xristianlikka oid (Yahova shohidlari, Yangi apostol cherkovi) hamda musulmon va buddaviyoqimlar ham ancha keng tarqalgan. Masalan, Kyoln yaqin vaqtgacha radikal islomiy tashkilot markazi bo‘lgan — Milliy Gyoryush.

Maʼmuriy bo‘linishi

Kyoln 9 ta shahar okrugiga (nem. Stadtbezirk) va 86 ta mahallaga (Stadtteil):

1. Ichki shahar
2. Rodenkirxen
3. Lindental
4. Erenfeld
5. Nippes
6. Xorvayler
7. Pors
8. Kalk
9. Myulxaym

Madaniyat va diqqatga sazovor joylar

Qadimiy va katta shahar bo‘lgan Kyolnda ko‘plab tarixiy diqqatga sazovor joylar mavjud. Ammo ularning aksariyati Ikkinchi jahon urushi davrida vayron bo‘lgan asl yodgorliklarning qayta tiklangan nusxalaridir. Ingliz-amerika aviatsiyasining 1942–1945-yillardagi bombardimonlari oqibatida shahar binolarining 90 % gacha qismi, jumladan, ko‘plab madaniy yodgorliklar vayron bo‘lgan.

Kyoln sobori

Kyoln sobori

Shaharning eng asosiy diqqatga sazovor joyi, shubhasiz, Kyoln sobori Bibi Maryam va Avliyo Pyotrga bag‘ishlangan. U urushda mo‘jizaviy tarzda omon qolib, uchta bomba to‘g‘ridan-to‘g‘ri tekkaniga bardosh bergan va bugungi kunda shahardagi asl holida saqlangan sanoqli ibodatxonalardan biridir. Ushbu gotika meʼmorchiligi durdonasi qurilishi 1248-yilda arxiyepiskop Konrad fon Xoxshtadendavrida boshlangan. Bungacha hozirgi sobor o‘rnida roman uslubidagi boshqa ibodatxona bo‘lgan.

1164-yilda imperator Fridrix Barbarossaning kansleri Raynald fon Dassel (1159—1167) Milanshahar-davlatini yengib, undan Uch qirol (pravoslav ilohiyotida — Uch munajjim) muqaddas yodgorliklarini olib ketgan. Bu Kyolnning xristian olamidagi mavqeyini nihoyatda oshirdi. Shu sababli shahar lyuteranlik ni qabul qilmadi va Shimoliy Germaniyada katoliklik tayanchiga aylandi. Uch munajjimning muqaddas yodgorliklari Kyolnga keltirilgach, eski sobor butun dunyodan keladigan ziyoratchilar olomonini sig‘dira olmay qoldi. Shu bois ilgari ko‘rilmagan darajada ulkan, besh nefli sobor qurishga qaror qilindi. Bugun soborning bosh muqaddas yodgorligi hashamatli oltin oltin sandiqda saqlanadi.

Soborda mo‘jizakor deb eʼtirof etilgan xochga mixlangan Iso haykalibo‘lib, u arxiyepiskop Gero buyurtmasi bilan taxminan 975-yilda yaratilgan. Yevropadagi eng qadimiy yirik xochga mixlanish tasvirlaridan biri bo‘lgan bu asar keyingi ko‘plab tasvirlarga namuna bo‘lgan.

1560-yilda mablag‘ yetishmasligi sababli sobor qurilishi butunlay to‘xtadi. Keyin meʼmorchilikda boshqa uslublar hukmron bo‘ldi va faqat romantizm davrida (XIX asr boshlarida) gotikayana urfga kirdi. 1815-yilda Gyote soborni tugallash masalasini ko‘tardi. 1842-yilda qurilish Prussiya qiroli Fridrix Vilgelm IV farmoni bilan qayta boshlandi. 1863-yilda ikkala minora 157,37 m balandlikka yetkazildi, 15-oktabr kuni, 1880-yilda esa kayzer Vilgelm I ishtirokida qurilish tantanali ravishda yakunlandi.

Soborning ichki bezaklari ham, tashqi ko‘rinishi ham o‘zining ulug‘vor va salobatli qiyofasi bilan hayratga soladi, unda O‘rta asrlarruhi sezilib turadi. Unda saqlanayotgan madaniy boyliklarga baho berish mushkul. Ko‘plab freskalar, mozaikalar, tokchalar, mehroblar, haykallar havoriylar, vitrajlar O‘rta asrlardan XIX asrgacha bo‘lgan nemis meʼmorchiligi asarlarining betakror to‘plamini hosil qiladi. Stefan Loxner ning «Munajjimlar sajdasi» triptixi dunyodagi eng mashhur rasmlardan biridir.

Kyoln sobori YUNESKO tomonidan insoniyatning madaniy merosi sifatida eʼtirof etilgan.

Tarixiy va meʼmoriy yodgorliklar

Avliyo Martin cherkovi va Baliq bozori
Shimoliy Kyoln, Avliyo Kunibert cherkovi

Sobordan tashqari, shaharning muhim diqqatga sazovor joylari qatoriga roman uslubidagi 12 ta cherkov kiradi. Eng qiziqarlilari: Buyuk avliyo Martin, Avliyo Andrey, 12 havoriy cherkovi, Avliyo Severin, Kapitoliydagi Bibi Maryam, Avliyo Kunibert, Avliyo Panteleymon, G‘olib avliyo Georgiy cherkovi va Avliyo Ursulacherkovlari. Lyuskirxendagi Avliyo Maryam cherkovi da asl freskalar , XIII asr gumbaz bezaklari saqlanib qolgan. Avliyo Gereon cherkovi Kyolnning eng qadimiy cherkovi hisoblanadi. Uning qurilishi hali rimliklardavrida, IV asrda boshlangan. Avliyo Gereon gumbazi o‘n burchakli bo‘lib, dunyoda Avliyo Pyotr sobori ( Rim ) va Avliyo Sofiya ibodatxonasi ( Istanbul) gumbazlaridan keyingi eng kattasidir. Yaxshiyamki, u urushda shaharning sobordan keyingi eng katta cherkovi — deyarli butunlay vayron bo‘lgan Avliyo Martin cherkovidan farqli ravishda, uncha katta zarar ko‘rmagan.

Avliyo Andrey roman uslubidagi cherkovida faylasuf va ilohiyotshunos Buyuk Albert — O‘rta asrlarning eng buyuk mutafakkirlaridan biri dafn etilgan. U vafotidan keyin avliyolar qatoriga kiritilgan. Uning shogirdi Foma Akvinskiyham falsafa va ilohiyotga oid asarlari bilan mashhur bo‘lgan. Aynan u Yevropani Aristoteltaʼlimoti bilan tanishtirgan va uni avvalgi cherkov otalari, jumladan, avliyo Avgustinishlab chiqqan g‘oyalar bilan uyg‘unlashtirgan. Buyuk sxolast olim sifatida Foma Akvinskiy Rim-katolik falsafasi va ilohiyotining asoslarini yaratgan. Sxolastika — insoniyat to‘plagan barcha bilimlardan foydalanib, eʼtiqodni aql yordamida asoslash mumkinligini ilgari suradigan yo‘nalish — Fomaning «Teologiya yig‘indisi» asariga qarzdor. 1323-yilda u avliyo deb eʼlon qilingan. Oradan bir necha o‘n yil o‘tib, Kyolnda yashagan faylasuf Ioann Duns Skot tomizmga asosli tanqid bilan chiqqan.

Germaniyadagi katoliklik markazi bo‘lgan Kyolnda turli davrlarga oid yana ko‘plab qiziqarli cherkovlar bor. Ular qatorida mennonitlar, ursulinkalar cherkovlari, ulug‘vor Bibi Maryamning osmonga ko‘tarilishi va Shahar devori ortidagi Bibi Maryamcherkovlari ( barokkouslubida qurilgan), zamonaviy Avliyo Yelizaveta cherkovi va «Kril soborchasi»ning o‘rta asrlarga oid qabristonihamda boshqa ko‘plab cherkovlar mavjud.

Cherkovlardan tashqari, shaharning boshqa mashhur meʼmoriy inshootlari qatorida saqlanib qolgan ayrim qadimgi Rim meʼmorchiligiyodgorliklari bor. Masalan, sobor yaqinidagi Rim minorasi va eski shahar ko‘chalari ostidagi xarobalar — pretoriyqoldiqlari shular jumlasidandir. Shahar hokimiyati binosining minorasi 124 ta haykal siyosat, madaniyat va din arboblarini tasvirlaydi. Shaharning bir nechta salobatli darvozasi, Prussiya istehkomlari, shuningdek, Gogensollern ko‘prigining uchta arkadasi, shubhasiz, diqqatga sazovor joylarning umumiy manzarasini to‘ldiradi. Shaharning qadimiy ko‘chalari, ayrimlari O‘rta asrlardan saqlanib qolgan uylari (masalan, Overshtolts uyi), Reyn bo‘yi sayilgohi, ajoyib park va bog‘lar (Shtadtgarten, Folksgarten) hamda ko‘plab yodgorliklar bilan birgalikda bu katta shaharga betakror joziba bag‘ishlaydi.

Shahardagi tarixiy qalʼalar orasida suv bilan o‘ralgan Oq uy qalʼasi.

Muzeylar va sahna sanʼati

Lyudvig muzeyi
Shahar muzeyi tomidagi qanotli avtomobil muallifi — XA Shult

Bundan tashqari, Kyoln eng yirik muzey-ko‘rgazma markazlaridan biri hamdir. Badiiy galereyalar soni bo‘yicha dunyoda Nyu-Yorkdan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Valraf-Rixarts muzeyi da O‘rta asrlardan XX asr boshigacha bo‘lgan asarlar, jumladan, Loxner, Rembrandt, Rubens, van Gog, Renuarkabi ustalarning ajoyib rasmlari to‘plangan. Kyolnning boshqa mashhur muzeylari — Rim-german muzeyi, Shahar muzeyi (uning tomida konseptual rassom XA Shultning qanotli avtomobili o‘rnatilgani bilan mashhur), Shnyutgen muzeyi (cherkov sanʼati), Sharqiy Osiyo sanʼati muzeyi, Lyudvig muzeyi (zamonaviy sanʼatning dunyodagi eng muhim to‘plamlaridan biri), Kolumba muzeyi va Atirlar muzeyi Farina uyida joylashgan. Shu yerda 300 yil oldin mashhur Kyoln suvi — odekolonyaratilgan. Avliyo Sesiliya cherkovi da O‘rta asrlar sanʼatiga bag‘ishlangan Shnyutgen muzeyi[nem.]joylashgan. Muzey sobor kapituli aʼzosi, Kyoln arxiyepiskopligiga mansub Aleksandr Shnyutgen[nem.]nomidan olgan. U 1906-yilda o‘z kolleksiyasini Kyolnga hadya qilgan va bu to‘plam muzey ekspozitsiyasiga asos bo‘lgan. Shuningdek, shokolad, sport, pivo va etnografiya muzeylari bor. Bundan tashqari, shaharda hayvonot bog‘i, terrarium va ekzotik o‘simliklar o‘stiriladigan «Flora» oranjereya bog‘i mavjud.

Kyolnda filarmoniya, ikkita simfonik orkestr (Gyursenix simfonik orkestri va WDR simfonik orkestri), operateatri, bir nechta kamer xorjamoasi, shuningdek ko‘plab teatrlar — Shaushpilxaus, Atelye-teatr, KOMEDIA, Kassiopeya teatri, Gorizont-teatr, Musical Dome, qo‘g‘irchoq teatri, Millovich nomidagi xalq teatri va boshqalar faoliyat yuritadi.

Festivallar

Kyoln karnavalibutun dunyoga mashhur. Uning eng yuqori nuqtasi — Maslenitsa bayramidagi Rozenmontagstsug bo‘lib, soatlab davom etadigan, shirinliklar mo‘l-ko‘l sochiladigan hayajonli karnaval yurishidir. Karnavaldan tashqari, Kyolnda muntazam ravishda mushakbozlik festivali («Kyoln chiroqlari») va butun Yevropa miqyosidagi «Kristofer-strit kuni» — LGBTfestivali ham o‘tkaziladi. 2005-yilda Kyolnda «Butunjahon katolik yoshlari kunlari» bo‘lib o‘tdi. Unda 800 000 ziyoratchi 193 mamlakatdan, shu jumladan 759 yepiskop va 60 kardinal ishtirok etdi. Yakuniy messada Rim papasi Benedikt XVIxizmat qildi va unda taxminan 1,2 million kishi ishtirok etdi.

Sport

Ko‘p funksiyali majmua «Lanksess Arena» joylashgan tuman — Doyts

Kyolnda ikkita futbol jamoasi bor: «Kyoln» va «Fortuna». 2019/20-yilgi mavsumda «Kyoln» klubi birinchi Bundesligada o‘ynadi. Klub Germaniyaning yetakchi jamoalaridan biri bo‘lib, bir necha bor (1962, 1964, 1978) mamlakat chempioni, to‘rt marta Germaniya kubogi sohibi bo‘lgan (1968, 1977, 1978, 1983). 1986-yilda UEFA kubogi finalchisi bo‘lgan.
Kyolnda kuch jihatidan ikkinchi futbol klubi «Fortuna» hozir quyi ligalardan birida o‘ynaydi. Bu klub yirik yutuqlarga erishmagan.
Kyoln chekkasidagi Leverkuzen shahrida joylashgan futbol klubi — «Bayer 04».

» futbol klubi joylashgan. Shaharda xokkey ham ommabop. Mahalliy «Kyolner Xaye» klubi Germaniya xokkey ligasida o‘ynaydi va mamlakatning eng kuchli jamoalaridan biridir. Germaniyaning sakkiz karra chempioni (1977, 1979, 1984, 1986, 1987, 1988, 1995, 2002). Yevropada eng ko‘p tomoshabin yig‘adigan xokkey klublaridan biri bo‘lib, uning o‘yinlariga o‘rtacha 17 ming kishi keladi.

Kyolnda shuningdek gandbol bo‘yicha «Gummersbax» jamoasi, basketbol bo‘yicha «Rhein-Energie-Köln[ingl.]» va regbi bo‘yicha «Cologne Centurions[ingl.]» jamoalari bor. Shaharda «Reyn Energi» stadioni («Kyoln» futbol klubi shu yerda o‘ynaydi), ko‘p funksiyali yopiq «Lanksess Arena», ippodrom va ko‘plab kichik stadionlar hamda sport majmualari mavjud.

Kyolnda 2006-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionatining beshta uchrashuvi o‘tkazildi. 2010-yilda shaharda butunjahon Gey o‘yinlaribo‘lib o‘tdi. Shimoliy Amerikadan tashqaridagi eng sig‘imli xokkey arenasi bo‘lgan «Lanksess Arena» shaybali xokkey bo‘yicha jahon chempionati ning 2001 va 2010-yillardagi o‘yinlarini, shuningdek, 2017-yilgi jahon chempionati uchrashuvlarini ham qabul qilgan.

Media

Kyoln Germaniyaning yirik media markazlaridan biridir. Bu yerda G‘arbiy Germaniya teleradiosining (Westdeutscher Rundfunk) teleradio markazi joylashgan. Bu tashkilot Germaniyaning eng yirik hududiy teleradiosi bo‘lib, umumgermaniya ko‘rsatuvlarining 30 % gacha qismini tayyorlaydi yoki tayyorlatadi. U tayyorlagan ko‘rsatuvlarni ARD — mamlakatning 1-telekanalida efirga uzatadigan umummilliy teleradio tashkiloti namoyish etadi. Kyolnda yirik studiyalarga ega telekanallar — RTL, Super-RTL, N-TV, VIVA va VOXkabi mashhur telekompaniyalarning yirik studiyalari bor. Shaharda «Nemis to‘lqini»ning ham ayrim ofislari joylashgan. U chet ellarga efir uzatuvchi ARD aʼzolaridan biri bo‘lib, (bu tashkilotning ofislari katta qismi Bonn shahrida ham joylashgan).

shahrida ham joylashgan. Kyoln kinostudiyasi Germaniyadagi eng yirik kinostudiyadir. Nemis filmlarining katta qismi aynan shu yerda suratga olinadi. Kyolndagi bosma ommaviy axborot vositalari esa unchalik taʼsirli emas; shaharda faqat mahalliy gazeta va jurnallar chiqadi: «Ekspress[nem.]», «Kölner Stadt-Anzeiger» va «Kölner Rundschau».

Iqtisodiyot

Ofis binosi «Koeln-Turm» (Kyolndagi eng baland bino)

G‘arbiy chekkalardagi boy qo‘ng‘ir ko‘mir konlari hamda Rur viloyati ga yaqinlik Kyolnning XIX asr o‘rtalaridayoq Yevropaning yirik sanoat markazlaridan biriga aylanishiga imkon berdi. Bugun Kyoln iqtisodiyotida quyidagi tarmoqlar yetakchilik qiladi:

Kyoln — odekolon ning vatani (fransuzcha fr. Eau de Cologne — «Kyoln suvi». Birinchi odekolon — «Farina» — aynan Kyolnda ishlab chiqarilgan).

Ko‘plab taniqli kompaniyalar Kyolnda filiallarini ochgan: «Evonik Industries», Shell, Toyota, British Petroleum, Ford. Bu yerda boshqaruv markazi joylashgan kompaniyalardan biri — Lufthansa.

«Kyoln-Messe/Doyts» majmuasida sanoat va sanʼatning turli sohalariga oid ko‘rgazma hamda yarmarkalar muntazam o‘tkaziladi. Quyidagi nufuzli tashkilotlar o‘z markazi sifatida Kyolnni tanlagan: Xalqaro savdo palatasi, Germaniya sanoatchilar ittifoqi, Savdo-sanoat palatasi, Ish beruvchilar ittifoqi, Hunarmandchilik palatasi va Nemis banklari ittifoqi.

Transport va infratuzilma

Ko‘rinish: temiryo‘l vokzali (manzara nuqtasi — Kyoln sobori qo‘ng‘iroq minorasi)
Kyoln xalqaro aeroporti

Kyoln qadimdan Yevropaning eng yirik transport markazlaridan biri bo‘lib kelgan. Bunga uning Germaniya va Sharqiy Yevropa davlatlaridan Fransiya va Angliya ga olib boruvchi savdo yo‘llari, shuningdek, Shimoliy dengizdan Reyn bo‘ylab qitʼa ichkarisiga boradigan suv yo‘li kesishmasida joylashgani ham muhim sababdir. Ganza ittifoqining aynan Kyolnda tashkil topgani bejiz emas.

Hozir ham Kyoln orqali har daqiqada o‘rtacha 8 ta poyezd o‘tadi. Ular orasida Kyoln — Parijtezyurar poyezdi — birinchi xalqaro yuqori tezlikdagi ekspress ham bor. Shahar sifatli avtobanlartarmog‘i bilan o‘ralgan va ular shahar ichidan ham o‘tadi. Reyn ustida 8 ta ko‘prik bor, ulardan 2 tasi temiryo‘l ko‘prigidir. Gogensollern ko‘prigi — Yevropadagi eng serqatnov temiryo‘l ko‘prigidir. Kyolnda temiryo‘l boshqarmalaridan biri Deutsche Bundesbahn tarkibida faoliyat ko‘rsatgan.

Kyolnda xalqaro aeroportfaoliyat yuritadi. So‘nggi yillarda u arzon aviakompaniyalar uchun asosiy qo‘nish maydonlaridan biriga aylangan. Aeroportdan yiliga 6 mln dan ortiq yo‘lovchi foydalanadi. Kema qatnovi, asosan, Niderlandiya, Germaniya va Fransiya o‘rtasidagi yuk tashish yaxshi rivojlangan. Yo‘lovchi kemalar qatnovi esa oldingi ahamiyatini yo‘qotgan va asosan dam olish hamda turizm uchun ishlatiladi.

Shaharda zamonaviy jamoat transporti yaxshi rivojlangan; 50 km dan ortiq yerosti yo‘llari bo‘ylab tezkor tramvaylar qatnaydi.

Sayyohlar uchun City Tour avtobuslarining ikkita ekskursiya yo‘nalishi mavjud; nemis, ingliz, niderland, yapon, rus, italyan, ispan, fransuz, xitoy va shved tillarida audiogidlar taklif etiladi.

Kyoln shahri 9 ta shahar okrugiga bo‘lingan (nem. Stadtbezirke) — Ichki shahar (Markaz), Rodenkirxen, Lindental, Erenfeld, Nippes, Xorvayler, Pors, Kalk, Myulxaym. Oxirgi to‘rtta okrugda xorijliklar va ko‘chib kelganlarning ulushi yuqori. Myulxaym, Kalk, Pors va Doyts mahallasi Reynning sharqiy qirg‘og‘ida, qolganlari g‘arbiy qirg‘og‘ida joylashgan. Har bir okrug bir nechta (5 dan 14 tagacha) mahallaga (nem. Stadtteile) bo‘linadi. Mahallalar ham norasmiy ravishda bir qancha mavzelarga (nem. Stadtviertel) ajratiladi. Okruglar Markaz tarkibiga XIX asr oxirida, 1922 va 1977-yillarda amalga oshirilgan uchta hududiy-maʼmuriy islohot davomida qo‘shilgan.

Fan va taʼlim

Kyoln universiteti

Kyolnda Germaniyadagi eng yirik universitetjoylashgan bo‘lib, unda 44 ming talaba tahsil oladi. Kyoln universiteti 1388-yilda tashkil etilgan. 1490-yilda universitet qoshida botanika bog‘i tashkil etildi; bu dunyodagi birinchi universitet botanika bog‘i edi.

XIX asr davomida universitet faoliyat yuritmadi va faqat Birinchi jahon urushidan keyin qayta ochildi. Bugungi kunda Kyoln universiteti Germaniyaning eng nufuzli oliy taʼlim muassasalaridan biri bo‘lib, xususan, «Spiegel» va «Focus» jurnallarining so‘rovlariga ko‘ra, universitetning iqtisodiyot fakulteti mamlakat davlat universitetlari orasida eng nufuzli fakultet hisoblanadi.

Universitetdan tashqari, Kyolnda Shahar instituti, Reyn instituti[nem.], Yevropa Fresenius instituti[nem.], Sport instituti[nem.], Katolik instituti[nem.]ham mavjud. Shahar tashqarisida ham ayniqsa Kyoln oliy sanʼat maktabi[nem.], Oliy musiqa maktabi va Kyoln oliy kinematografiya maktabi[nem.]mashhur. Ular bu sohalarda Germaniyaning yetakchi oliy taʼlim muassasalari hisoblanadi.

Ilmiy tadqiqotlar sohasida Kyoln butun dunyoga mashhur bo‘lgan Maks Plankilmiy-tadqiqot instituti bilan faxrlanishi mumkin. Uning Kyoln filialida nevrologiya va sotsiologiyayo‘nalishlari o‘rganiladi. Shaharda quyidagi muassasaning bosh qarorgohi ham joylashgan: «Germaniya aviatsiya va kosmonavtika markazi».

Federal muassasalar

Kyolnga qo‘shni Bonn shahri yaqinga qadar Germaniya hukumatining joylashgan yeri edi. Shahar kichik bo‘lgani uchun ko‘plab federal idoralar va elchixonalar Kyolnda joylashtirilgan, ular hozirgacha shu yerda qolgan. Bu, eng avvalo, Germaniya shaharlar kengashi (Städtetag) va quyidagi muhim federal idoralar: Germaniyaning Konstitutsiyani muhofaza qilish federal idorasi, Yuk tashish boshqarmasi, Oliy moliya boshqarmasi, Oliy kommunal boshqarma, Germaniya Luftwaffeboshqarmasi, Harbiy kontrrazvedka idorasi va boshqa muassasalardir.

Galereya

Shahar manzaralari:

Kyolnda kuz
Qarama-qarshi qirg‘oqdan eski shahar manzarasi, Reyn daryosi, shom payti
Kyoln markazi panoramasi (Avliyo Martin cherkovi, Markaziy filarmoniya, shahar hokimiyati binosi va boshqalar)
Kyoln markazi panoramasi (manzara nuqtasi — Doyts ko‘prigi)

Havolalar