Lima haqida

Shahar
Lima
isp. Lima
12°02′06″ jan. k. 77°01′07″ g‘. u.HGЯO
Mamlakat  Peru
Mer Migel Romero Sotelo
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan sana 18-yanvar 1535
Birinchi marta tilga olingan 1535
Avvalgi nomlari Ciudad de los Reyes
(Qirollar shahri)
Maydoni 2672,28 km²
Markazining balandligi 154 m
Iqlim turi sohilbo‘yi cho‘l iqlimi
Vaqt mintaqasi UTC−5:00
Aholisi
Aholisi 9 674 755 kishi (2020)
Zichligi 3620,4 kishi/km²
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi 51 1
Pochta indeksi 15001
Boshqa ma’lumotlar
Карта

munlima.gob.pe  (isp.)
Лима на карте
Лима
Lima
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Lima (isp. Lima  fayl haqida) — Tinch okeani sohilida joylashgan Janubiy Amerika shahri, Peru Respublikasining poytaxti. Lima muxtor provinsiyasining ma’muriy markazi bo‘lib, Lima mintaqasida joylashgan. Shahar mamlakatning asosiy siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazidir.

Shaharga 1535-yilda ispan mustamlakachilari asos solgan. Keyinchalik u Janubiy Amerikada joylashgan Ispaniya mustamlakalari uchun markaz vazifasini bajargan. Peru 1821-yilda mustaqilligini e’lon qilganidan so‘ng, shahar Peru Respublikasining poytaxtiga aylangan. Limaning tarixiy markazi 1988-yilda YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

Etimologiyasi

Shaharga ispanlar 1535-yilda katoliklarning Uch qirol bayrami (Epifaniya) kuni Rimak daryosi bo‘yida asos solgan va dastlab uni Syudad-de-los-Reyes — «qirollar shahri» deb atagan (ciudad — «shahar», de — ko‘makchi, los reyes — «qirol va qirolicha, qirollik juftligi»). Biroq bu dabdabali nom o‘rniga gidronim Rimakdan kelib chiqqan nom ommalashib, vaqt o‘tishi bilan Lima shaklini olgan. Rimak gidronimi ayrim talqinlarga ko‘ra, mahalliy aholining kechua tilida «so‘zlovchi», «gapiruvchi» degan ma’noni anglatadi.

Tarixi

Kolumbgacha bo‘lgan davrlarda hozirgi Lima hududida ichma qabilalari yashagan. Ular baliqchilik va sug‘orma dehqonchilik bilan shug‘ullangan. XV asrda ular Inkalar imperiyasi tarkibiga qo‘shib olingan.

18-yanvar, 1535-yil. Shu kuni ispan konkistadori Fransisko Pisarro Syudad-de-los-Reyes shahriga asos solgan. Bu nom ispan tilidan «qirollar shahri» deb tarjima qilinadi. Tarixchi Syesa de Leonning ma’lumotlariga ko‘ra: «Gubernator don Fransisko Pisarro bu manzilgohni bunyod etish haqida o‘ylar ekan, Sangaliya vodiysi va sohilning boshqa joylarini ko‘zdan kechirdi. Bir kuni bir necha ispan bilan hozirgi shahar joylashgan hududga tushib kelganida, bu yer unga mazkur maqsad uchun qulay, zarur sharoitlari mavjud joy bo‘lib ko‘rindi. Shuning uchun bu joy rejaga kiritildi va shahar vodiyning tekisligida, dengizdan ikki kichik liga narida barpo etildi». Biroq mahalliy ichma aholisi orasida shahar uchun bu nom emas, balki daryo va vaka (muqaddas maskan) Rimak hamda Lima vodiysi nomidan kelib chiqqan boshqa nom tarqalgan. Rimak vakasi yumaloq toshdan iborat bo‘lgan. Ispanlar hududni bosib olib, yerlarni taqsimlaganidan so‘ng, bu tosh Xeronimo de Silva ismli kishining bog‘ida turgan.

Peruning ilk hindular yilnomasidan — «Kipukamayoklar xabarlari», 1542 » — ma’lum bo‘lishicha, dastlab Qirollar shahri boshqa joyda joylashgan:

Markiz [Fransisko Pisarro] yerlar taqsimlangach, Qirollar shahri [Lima]ni aholiga to‘ldirish ishini yakunlash uchun darhol yo‘lga chiqdi. U shaharni dastlab asos solingan Xauxa [Xauxa] vodiysidan ko‘chirdi va Kusko da noib-gubernator sifatida Ernando Pisarro va Xuan Pisarroni, ya’ni o‘z aka-ukalarini, shuningdek boshqa kapitanlar hamda Gonsalo Pisarro bilan birga qoldirdi.

— Xuan de Betansos, kipukamayoklar Kalyapinya, Supno va boshqalar. Inkalar kelib chiqishi va hukmronligi haqida xabar

1536-yilda Manko II boshchiligidagi isyonchi inkalar qo‘shinlari shaharni qamal qildi, biroq mahalliy jangchilar son jihatdan bir necha barobar ustun bo‘lishiga qaramay, ispanlar ularni ortga qaytarishga muvaffaq bo‘ldi.

Aynan 1543-yilda Peru Ispaniya vitse-qirolligi deb e’lon qilinganidan so‘ng, Lima Janubiy Amerikadagi Ispaniya hukmronligining markaziga aylandi. Shahardagi aholi ro‘yxati 1614-yilda Peru vitse-qiroli, markiz Xuan de Mendosa-i-Luna tomonidan o‘tkazilgan. O‘sha paytda shaharda 25 154 kishi yashagan. Ulardan 5257 nafari ispan va kreollar, 4359 nafari ispan ayollari, 4529 nafari qora tanli qullar, 5857 nafari qora tanli ayollar, 744 nafari mulat erkaklar va ayollar, 1116 nafari mahalliy hindu erkaklar, 867 nafari mahalliy hindu ayollar, 192 nafari metis erkaklar va ayollar, 2227 nafari rohiblar, rohibalar va ularning xizmatkorlari bo‘lgan.

Limaning qulay geografik joylashuvi va poytaxt maqomi shaharning ravnaq topishiga yordam berdi. U Ispaniyaga qarashli butun Janubiy Amerikaning eng yirik savdo markaziga aylandi. Limaning boyligi Ispaniyaga dushman davlatlar hamda ko‘plab qaroqchilar e’tiborini tortdi. Shaharni himoya qilish uchun 1684—1687-yillarda ulkan mudofaa inshootlari tizimi qurildi. Afsuski, 1687-yildagi kuchli zilzila shahar devorlari va shaharning katta qismini vayron qilib, Lima tarixidagi burilish nuqtasiga aylandi. Keyingi o‘n yilliklarda shahar savdodagi ustunligini Buenos-Ayres va Kartaxenaga boy berdi. 1746-yildagi yana bir kuchli zilzila shaharga juda katta zarar yetkazdi, ammo ayni paytda Limani keng ko‘lamda qayta qurish ishlariga turtki berdi.

Shahar mudofaa inshootlari tizimi, 1750-yil

Shahar iqtisodiyotining metropoliya bilan savdoga bog‘liqligi Lima elitasining Ispaniya imperiyasidan mustaqillik haqidagi tobora ommalashayotgan g‘oyalarga qarshi chiqishiga sabab bo‘ldi. 1820-yil sentabrida general San-Martin o‘z qo‘shini bilan Peruga tushdi, Limani egalladi va keyingi yil, 28-iyul 1821-yildaPeru davlatining mustaqilligini e’lon qildi. Lima esa poytaxt maqomini oldi.

Peru tarixidagi 2-Tinch okeani urushidan so‘ng Lima uzoq vaqt ( 1884-yildan 1929-yilgacha) og‘ir iqtisodiy inqiroz holatida bo‘ldi. Faqat 1930-yillarga kelib shahardagi vaziyat barqarorlasha boshladi. 1940-yildagi zilzila shaharga katta zarar yetkazdi. Biroq 1940-yillarning o‘rtalaridan 1990-yillarning boshigacha davom etgan siyosiy beqarorlik davrida poytaxtda yana ommaviy ishsizlik va yuqori inflyatsiya kuzatildi. Barcha iqtisodiy muammolarga qaramay, Lima mamlakatning tog‘li hududlaridan yuz minglab muhojirlarni o‘ziga jalb etdi. Jumladan, 1940–1980-yillarda shahar aholisi 0,6 milliondan 4,8 million kishigacha ko‘paydi. Tog‘li viloyatlardan kambag‘al aholining ommaviy ko‘chib kelishi shahar atrofida keng qashshoq mahallalar paydo bo‘lishiga olib keldi. Bu muammo hanuz hal etilmagan.

Aynan 1993-yildan boshlab Peru iqtisodiyotida ma’lum o‘sish kuzatildi. 1994-yilning boshiga kelib poytaxt va butun mamlakat iqtisodiyoti tez rivojlana boshladi. Hozirgi vaqtda Limadagi iqtisodiy-siyosiy vaziyatni barqaror deb ta’riflash mumkin.

Lima markazidagi mustamlakachilik davriga oid binolar majmuasi.

Geografiyasi va iqlimi

Geografik ma’lumotlar

Lima joylashgan sohil — Tinch okeani sohili. Shahar Rimak, Chiyon va Lurin daryolari vodiylarida, And tog‘lari etagida joylashgan. Uning tarixiy markazi okeandan taxminan 15 kilometr uzoqlikda, Rimak daryosi bo‘yida joylashgan. Shahar hududining dengiz sathidan balandligi 0 metrdan (okean sohili) 500 metrgacha (Limani o‘rab turgan tog‘lardagi qashshoq mahallalar) o‘zgaradi. Tabiiy o‘simlik qoplami asosan siyrak butalar va kaktuslar.

Port shahri Kalyao, uch tomondan Lima hududi, g‘arbdan esa Tinch okeani bilan o‘ralgan. U rasman alohida aholi punkti sanalsa-da, amalda allaqachon Lima bilan tutashib ketgan.

Iqlimi

Limaning iqlimi juda o‘ziga xos: shahar 12-gradus janubiy kenglikda va deyarli dengiz sathida joylashgan bo‘lsa ham, havo namligi yuqori, yog‘ingarchilik deyarli yo‘q. Bunga sovuq Gumboldt oqimi (u Antarktidadan keladi), And tog‘larining yaqinligi hamda tropik kenglikda joylashuv ta’sir qiladi.

Shahar iqlimi tropik bo‘lib, haddan tashqari jazirama ham, qattiq sovuq ham kuzatilmaydi. Yoz issiq, o‘rtacha harorat 23 °C; qish esa mo‘tadil bo‘lib, o‘rtacha harorat 16 °C ni tashkil etadi. O‘rtacha yillik harorat 18,5 °C dan 19 °C gacha, yozda eng yuqori yillik ko‘rsatkich taxminan 29 °C ga yetadi. Dekabrdan aprelgacha harorat 28 °C dan 21 °C gacha, iyun o‘rtalaridan sentabrgacha esa 19 °C dan 12 °C gacha bo‘ladi. Qayd etilgan eng past havo harorati 8,9 °C. Bahorda (sentabr–oktabr) va kuzda (may) harorat 23 °C dan 17 °C gacha bo‘ladi. Havoning nisbiy namligi juda yuqori (100 %), bu esa doimiy tumanlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi, ayniqsa iyun va dekabr oylarida.

Deyarli doimiy past va zich bulutlar sabab Limada quyosh nurlanishining davomiyligi yiliga 1284 soatni tashkil etadi (iyulda o‘rtacha 28,6 soat, yanvarda 179,1 soat). Shahar joylashgan geografik kenglik uchun bu ko‘rsatkichlar nihoyatda past.

  • O‘rtacha yillik harorat: +19,5 °C.
  • Mutlaq minimal havo harorati: +8,9 °C (15-iyul, 1986-yil).
  • Havo haroratining mutlaq maksimumi: +33,3 °C (31-mart, 1983-yil).
Lima iqlimi
Ko‘rsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 32,7 32,6 33,3 31,5 30 30 28,3 25,4 28 24,8 27,6 30,4 33,3
O‘rtacha maksimal t, °C 26,3 27,3 26,8 24,6 22,1 20,1 19,4 19 19,5 20,5 22,2 24,5 22,7
O‘rtacha harorat, °C 22,6 23,3 22,8 20,9 18,9 17,7 17,1 16,7 16,9 17,6 18,9 21 19,5
O‘rtacha minimal t, °C 20,2 20,8 20,3 18,6 17 16,2 15,7 15,4 15,4 15,9 17,1 18,8 17,6
Mutlaq minimal t, °C 15 15 14 11,1 11,1 10 8,9 10 12,5 11,1 11,1 12 8,9
Yog‘in miqdori (me’yor), mm 0,3 0,6 0,8 1 0,3 0,8 0,7 1 0,8 0,3 0,2 0,4 8
Suv harorati, °C 20 21 21 19 19 17 16 16 16 17 18 19 18

Galereya

Aholisi

Limaning shahar atrofi bilan birgalikdagi aholisi 9 million kishidan oshadi. Bu Peru aholisining qariyb uchdan bir qismini tashkil etadi. Shahar aholisining etnik va irqiy tarkibi nihoyatda xilma-xil:

Shahar maktablaridan biri

Oq tanlilarning aksariyati (soni kamayib borish tartibida) ispan, italyan, nemis va xorvat muhojirlarining avlodlaridir. Lima Lotin Amerikasidagi eng katta xitoy jamoasiga va ( San-Pauludan keyingi) ikkinchi yirik yapon jamoasiga ega.

Shaharliklarning madaniy merosi nihoyatda rang-barang bo‘lgani bois Limani ko‘pincha «Har ikki Amerikaning pazandachilik poytaxti» deb atashadi. Bu yerda dunyoning deyarli barcha oshxonalariga mansub restoranlarni uchratish mumkin.

Ikki rasmiy til mavjud: ispan va kechua. Dindorlarning ko‘pchiligi katoliklardir. Boshqa yirik Lotin Amerikasi shaharlaridagi kabi, bu yerda ham jinoyatchilik darajasi ancha yuqori.

Ma’muriy bo‘linishi

Lima-Metropolitana mintaqasi 7 ta okrugdan iborat bo‘lib, ular o‘z navbatida 49 ta tumanga bo‘linadi:

Iqtisodiyoti

Lima Peruning eng yirik moliya va sanoat markazi (shahar mamlakat yalpi ichki mahsulotining 2/3 qismidan ko‘prog‘ini beradi), shuningdek Lotin Amerikasining asosiy iqtisodiy markazlaridan biridir.

Arzon va malakali ishchi kuchi, rivojlangan infratuzilma hamda arzon xomashyoga kirish imkoniyati tufayli shahar va uning atrofida 7 000 dan ortiq sanoat korxonasi joylashgan. Ularning aksariyati to‘qimachilik, oziq-ovqat, neftni qayta ishlash va kimyo sanoatiga ixtisoslashgan.

Limaning asosiy moliya muassasalari San-Isidro tumanida jamlangan. Ular orasida quyidagi banklar bor: Banco de Crédito del Perú, Interbank, Bank of the Nation, Banco Continental, MiBanco, Banco Interamericano de Finanzas, Banco Finaciero, Banco de Comercio va Credit Scotia. Shuningdek, Limada mintaqaviy bosh qarorgohi joylashgan bank — Standard Chartered.

Shahar iqtisodiyotida turizmning ahamiyati yildan yilga ortib bormoqda. Har yili mamlakatga keladigan millionlab sayyohlarning aksariyati Peru bilan tanishishni uning poytaxtidan boshlaydi.

Transporti

Limaga Xorxe Chaves nomidagi xalqaro aeroport (IATA: LIM, ICAO: SPIM) xizmat ko‘rsatadi. U tarixiy shahar markazidan 11 kilometr shimoli-g‘arbda joylashgan. Aeroportning yillik yo‘lovchi oqimi 13,3 million kishini (2012) tashkil etgan bo‘lib, bu qit’adagi to‘rtinchi ko‘rsatkichdir. Shimoliy va Janubiy Amerikaning o‘nlab shaharlariga, shuningdek Parij, Madrid va Amsterdamga muntazam yo‘lovchi reyslari bajariladi. 2012-yilda Skytrax Lima aeroportini Janubiy Amerikadagi eng yaxshi aeroport deb topdi.

Lima metropoliteni

Lima orqali Panamerika avtomagistrali o‘tadi. Shahardan, shuningdek, Markaziy avtomagistral (isp. Carretera Central) boshlanadi. U poytaxtni mamlakatning ichki hududlari bilan bog‘lab, Braziliya chegarasi yaqinidagi Pukalpa shahrida tugaydi. Peruda avtobus transporti yaxshi rivojlangan: o‘nlab kompaniyalar shaharlararo qatnovlarda qulay ikki qavatli avtobuslardan foydalanadi.

Lima porti shaharning Kalyao nomli chekka hududida joylashgan bo‘lib, Janubiy Amerikadagi eng yirik baliqchilik porti va yuk aylanmasi bo‘yicha yirik portlardan biridir.

Limadan uzunligi 535 kilometr bo‘lgan Ferrocarril Central Andino temiryo‘li boshlanadi. U Serro-de-Pasko konchilik mintaqasi markazini dengiz porti bilan bog‘laydi hamda dengiz sathidan balandligi bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda turadi. Temiryo‘ldan ruda tashish bilan birga turizm maqsadlarida ham foydalaniladi. Sobiq Desamparados vokzali binosida Peru adabiyoti uyi joylashgan.

Limaning jamoat transporti tizimi ancha tartibsiz. Shaharda 500 ga yaqin transport kompaniyasi faoliyat yuritadi, ular bundan ikki baravar ko‘p avtobus yo‘nalishiga xizmat ko‘rsatadi. Transport tizimini tartibga solish doirasida shahar hokimiyati 2010-yilda uzunligi 33 kilometr bo‘lgan tezkor avtobus yo‘nalishini ochdi: El Metropolitano. 2003-yilda esa birinchi metro liniyasi ishga tushirildi. Mazkur tizim — Lima metropoliteni (2026-yil boshidagi holatga ko‘ra, metropolitenning o‘zaro kesishmaydigan 2 ta liniyasi bo‘lib, ularning umumiy uzunligi 35 km va bekatlar soni 31 ta).

1928—1931-yillarda shaharda trolleybus tizimi ham mavjud bo‘lgan. Keyinchalik u tramvay tizimiga aylantirilib, XX asrning 50-yillarigacha ishlagan. Bu tarixda trolleybus tizimining tramvay tizimiga aylantirilgani ma’lum bo‘lgan yagona holatdir.

Ta’lim

Madaniyati va diqqatga sazovor joylari

Lima madaniyatiga Peruning mahalliy hindu merosi hamda ispanlar istilosidan avval Peru hududida yashagan qadimgi inkalar sivilizatsiyasi katta ta’sir ko‘rsatgan. Inkalar imperiyasi paydo bo‘lishidan oldin, miloddan avvalgi 1-asrdan milodiy 7-asrgacha Lima hududida Lima madaniyati mavjud bo‘lgan.

Yuksak taraqqiy etgan inkalar sivilizatsiyasi merosini nafaqat Lima muzeylarida saqlanayotgan ko‘plab arxeologik yodgorliklar va topilmalarda, balki mamlakat poytaxti aholisining zamonaviy xalq ijodiyotida ham uchratish mumkin. Bu mamlakat — Peru.

Lima balkonlari

Mustamlakachilik davri binolarida ispan va mahalliy hindu uslublari uyg‘unlashgan. Peruliklar bu uslublar qo‘shilmasini kreol uslubi deb atashadi. Ispan va mahalliy madaniyat ta’sirida barpo etilgan muhtasham binolardan tashqari, Limada mudexar uslubida, ya’ni yaqqol mavritan ta’siri ostida qurilgan bir nechta me’moriy inshootlar ham bor. Poytaxtda zamonaviy me’morchilikning ham ko‘plab namunalarini ko‘rish mumkin.

Lima san’at muzeyi

Lima muzeylari orasida Milliy tarix muzeyi; Respublika muzeyi (Museo de la Nación), uning ekspozitsiyalari mustamlakachilik davri va mustaqillikning ilk bosqichiga bag‘ishlangan; Milliy antropologiya va arxeologiya muzeyi, unda Kolumbgacha bo‘lgan davr san’at asarlarining boy to‘plami namoyish etiladi; mustamlakachilik davridagi mebel, kiyim-kechak va rangtasvir namunalarini saqlovchi Vitse-qirollik muzeyi; «Xaver Prado» tabiiy tarix muzeyi; MAC Lima zamonaviy Peru san’ati galereyasi; Mario Testino muzeyi; Larko muzeyi; Lima oltin muzeyi.

Mamlakatda deyarli har yili yangi oliy ta’lim muassasalari ochiladi. Xususan, Limada jahonga mashhur San-Markos universitetidan tashqari yana bir nechta oliy o‘quv yurti mavjud.

Milliy kutubxona va universitetlar kutubxonalarida katta kitob fondlari saqlanadi.

Poytaxtda Milliy konservatoriya va simfonik orkestr faoliyat yuritadi. Orkestr 1938-yilda tashkil etilgan. Uning dasturida asosan Peru bastakorlarining asarlari o‘rin olgan, jumladan: Andres Sas Orshassal, Karlos Sanches Malaga, Armando Gevaro Ocharo va boshqalar.

XVI asr o‘rtalaridan buyon Lima madaniy hayotida teatr muhim o‘rin tutib keladi. 1548-yilda San-Pedro maydonida ilk dunyoviy teatr tomoshasi namoyish etildi. Hozir mamlakatning eng mashhur teatri Limadagi Munitsipal teatr bo‘lib, uning binosidan konsert zali sifatida ham foydalaniladi.

Limada nashr etiladigan yirik gazetalar orasida «Komersio» gazetasi alohida mashhur. U 1839-yilda tashkil etilgan. Bundan tashqari, «Espresso», «Respublika» hamda hukumatning rasmiy «Peruano» nashrlari mavjud.

Sport

Limada eng ommabop sport turi — futbol. Shaharda bir nechta futbol klubi bor: Universitario, Alyansa Lima va Sporting Kristal.

Shaharning eng katta stadioni — «Monumental» — Perudagi eng katta va Janubiy Amerikadagi ikkinchi yirik stadiondir. U 80 093 tomoshabinni sig‘dira oladi.

Milliy stadion, «Estadio Nasyonal» nomi bilan ham tanilgan, mamlakatning bosh stadionidir. Bu yugurish yo‘laklari va maydoni bo‘lgan ko‘p maqsadli stadion bo‘lib, unda Olimpiya muzeyi joylashgan. U Peruda milliy sport musobaqalarini o‘tkazish uchun eng mashhur stadion hisoblanadi. Bu yerda o‘z uchrashuvlarini Peru futbol terma jamoasi o‘tkazadi.

Qardosh shaharlar

Yodgorliklar

  • Yodgorlik seviche — laym sharbatida marinadlangan yangi baliqdan tayyorlanadigan Peru milliy taomiga bag‘ishlangan. U 2013-yilda ochilgan.

Adabiyotlar

Havolalar

  • Lima (Peru) — «Exo Moskvi» radiostansiyasining «Bir shahar tarixi» eshittirishida, 30.04.2006