Kuchlanish — arqon, ip yoki sim qarama-qarshi tomondan ta’sir qiluvchi kuchlar bilan tortilganda, ular orqali uzatiladigan kuch sifatida ta’riflanadi. Kuchlanish kuchi sim uzunligi bo‘ylab yo‘naladi va uchlaridagi jismlarni bir xil darajada tortadi.
Kuchlanish kuchi nima?
Bir-biri bilan kontaktda bo‘lgan har qanday fizik jism o‘zaro ma’lum kuch bilan ta’sirlashadi. Bu kontakt kuchlar jismlarning turiga qarab nomlanadi. Agar jismga ta’sir qilayotgan kuchlardan biri arqon, kabel yoki zanjir orqali yuzaga kelsa, uni kuchlanish deb atash mumkin.
Kabel va arqonlar kuchni ma’lum masofa bo‘ylab samarali uzata olgani uchun kuch ta’sir ettirishda ishlatiladi. Masalan, arqon uzunligi bo‘ylab kuch uzatiladi. Shuni yodda tutish kerakki, kuchlanish — tortuvchi kuchdir, chunki arqon samarali tarzda itara olmaydi. Arqon bilan itarishga urinish arqonning bo‘shashib qolishiga va dastlab tortishga imkon bergan kuchlanishni yo‘qotishiga olib keladi. Bu oddiy tuyulishi mumkin, ammo jismga ta’sir qilayotgan kuchlarni chizishda ayrimlar ko‘pincha kuchlanish kuchini noto‘g‘ri yo‘nalishda ko‘rsatadi. Shuning uchun kuchlanish jismni faqat tortishi mumkin.
Klassik mexanikadagi deyarli barcha holatlarda massasiz arqonlar va kabellar qaraladi. Arqon massasiz deb olinsa, u kuchni bir uchidan ikkinchi uchiga mukammal tarzda uzatadi.
Masalan, agar odam massasiz arqonni 20 N kuch bilan tortsa, blok ham 20 N kuch ta’sirini sezadi. Barcha massasiz arqonlarda qarama-qarshi yo‘nalgan va teng bo‘lgan ikki kuchlanish kuchi yuzaga keladi. Bu yerda odam blokni arqon bilan tortganda, arqonga natijaviy kuch ta’sir qiladi. Shuning uchun barcha massasiz arqonlarda qarama-qarshi yo‘nalgan va teng kuchlanish kuchlari mavjud bo‘ladi. Odam blokni tortayotgan holatda arqon bir tomondan tortish kuchi tufayli, boshqa tomondan esa blokning reaksiya kuchi tufayli kuchlanishni boshdan kechiradi.
Kuchlanish kuchi formulasi
Jismdagi kuchlanish son jihatdan quyidagicha ifodalanishi mumkin:
T = mg + ma
Bu yerda:
T — kuchlanish, N;
m — massa, kg;
g — erkin tushish tezlanishi, 9,8 m/s2;
a — tezlanish, m/s2.
Ko‘p so‘raladigan savollar — FAQs
Q1
Kuchdagi kuchlanish nima?
Fizikada kuchlanish kuchi — arqon, ip yoki kabel qo‘llanilgan kuch ta’sirida cho‘zilganda unda yuzaga keladigan kuchdir.
Q2
Kuchlanishning manbai nima?
Atomlar yoki molekulalar bir-biridan uzoqlashtirilganda va tiklovchi kuch saqlanib turgan holda potensial energiya to‘planganda, shu tiklovchi kuch kuchlanish deb ataladigan ta’sirni hosil qilishi mumkin.
Q3
Kuchlanish elastik kuchmi?
Kuchlanish — arqon, kabel yoki zanjir kabi jism bilan bog‘liq bo‘lgan tortuvchi kuchdir. U elastik potensial energiyaga o‘xshash xususiyatga ega.
Q4
Nima uchun kuchlanish elektromagnit kuch hisoblanadi?
Kuchlanish ip, prujina yoki boshqa shunga o‘xshash jismlarni tashkil etuvchi molekulalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar natijasida yuzaga keladi. Bu o‘zaro ta’sirlarning fizik asosi elektromagnit kuch bilan bog‘liq.
Q5
Ipdagi kuchlanish qaysi turdagi kuch hisoblanadi?
Elektromagnit kuch.
