| Kolorado | |
|---|---|
| ingl. Colorado River, isp. Río Colorado | |
| Kolorado daryosi 2006-yil yozida | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi | 2334 km |
| Havzasi | 637 137 km² |
| Suv sarfi | 640 m3/s |
| Suv oqimi | |
| Manbai | |
| • Joylashuvi | La-Pudr dovoni, Qoyali tog‘lar |
| • Balandligi | 3104 m |
| • Koordinatalari | 40°28′20″ b. k. 105°49′34″ g‘. u.HGYaO |
| Quyilish joyi | Kaliforniya qo‘ltig‘i |
| • Balandligi | 0 m |
| • Koordinatalari | 31°48′55″ b. k. 114°48′14″ g‘. u.HGYaO |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Tinch okeani |
|
|
|
| Amerika Qo‘shma Shtatlari | Arizona, Kaliforniya, Kolorado, Nevada, Yuta |
| Meksika | Quyi Kaliforniya, Sonora |
| Mamlakatlar | |
Kolorado (ingl. Colorado River, isp. Río Colorado) — AQSH ning janubi-g‘arbida va Meksikaningeng shimoli-g‘arbida oqadigan yirik daryo. Uzunligi — 2334 km. Havzasining maydoni — 637 137 km².
Daryo Qoyali tog‘larda , Kolorado shtatida boshlanib, asosan janubi-g‘arbga, Arizona va Nevada chegarasidagi Mid suv omborigacha oqadi. Shu yerdan keskin janubga burilib, quyilish joyigacha shu yo‘nalishda davom etadi. Meksika chegarasini kesib o‘tgach, Kolorado daryosi keng delta hosil qilib, Tinch okeanining Kaliforniya qo‘ltig‘iga quyiladi. Ilgari bu tasvir to‘liq haqiqatga mos kelardi. So‘nggi 20 yil davomida daryo suvi Kaliforniya qo‘ltig‘iga faqat besh marta — juda kuchli toshqinlar paytida yetib borgan. Daryo suvi dengizga oxirgi marta 1998-yildagi toshqin vaqtida yetgan.
Chuqur kanyonlari bilan mashhur Kolorado daryosi mamlakat janubi-g‘arbidagi katta hududlarning qishloq xo‘jaligi va shahar aholisi uchun ham muhim suv manbaidir. Daryo va uning irmoqlari oqimi ko‘plab to‘g‘onlar, suv omborlari va suvni boshqa yo‘nalishga buruvchi kanallar orqali boshqariladi. Bu inshootlar suvni Kolorado havzasi ichida ham, uning tashqarisida ham yetkazib, qariyb 40 mln kishini suv bilan ta’minlaydi. Daryodan elektr energiyasi ishlab chiqarishda faol foydalaniladi. XX asr o‘rtalaridan boshlab havza daryolari suvining sug‘orish va boshqa ehtiyojlar uchun haddan tashqari ko‘p olinishi natijasida, eng sersuv yillardan tashqari, Kolorado Kaliforniya qo‘ltig‘igacha tobora kamroq yetib bormoqda.
Ko‘chmanchi hayot kechirgan dastlabki ovchi va terimchilar Kolorado daryosi havzasida kamida 8000 yil avval paydo bo‘lgan. Bundan 2000–1000 yil muqaddam havza aholisi yirik o‘troq dehqonchilik sivilizatsiyalarini shakllantira boshlagan. Ularning ayrimlari keyinchalik Shimoliy Amerikadagi eng rivojlangan mahalliy xalqlar madaniyatlari qatoriga kirgan. Iqlim o‘zgarishi va yerdan oqilona foydalanmaslik ayrim madaniyatlarning tanazzuliga sabab bo‘lgan, boshqa etnik guruhlar esa mintaqada yashashda davom etgan va ularning ko‘pchiligi bugun ham shu yerda yashaydi. Yevropaliklar daryo havzasiga ilk bor XVI asrda kirib kelgan. Ularning mahalliy aholi bilan dastlabki munosabatlari asosan Koloradoning yuqori oqimida mo‘yna savdosi va quyi oqimida onda-sonda amalga oshirilgan savdo aloqalari bilan cheklangan.
Kolorado havzasi 1846-yilda AQSH tarkibiga kirganidan keyin ham daryoning katta qismi deyarli o‘rganilmagan edi. Uning manbai va quyilish joyi haqida turli afsona va taxminlar tarqalgan. Daryoni ko‘plab ekspeditsiyalar o‘rgangan. Dastlabkilaridan biri Pauellboshchiligidagi ekspeditsiya bo‘lib, u 1869-yilda Grand-Kanyon ostonalaridan o‘tgan. Kolorado havzasiga yevropaliklarning keng miqyosda ko‘chib kelishi XIX asr o‘rtalarida boshlangan. Kemalar qatnovining yo‘lga qo‘yilishi Kolorado va Xila daryolari bo‘ylab transport aloqalarini yo‘lga qo‘yib, mintaqadagi savdoni rivojlantirdi. Kolorado havzasining yuqori qismiga ko‘chmanchilar joylashishi 1860-yillar va 70-yillarda bu yerda katta oltin zaxiralari topilishi bilan bog‘liq.
XIX va XX asrlar chegarasida Kolorado havzasida yirik gidrotexnika inshootlari qurilishi boshlandi. Daryodan foydalanish va uni o‘zlashtirishga oid shartnoma hamda yo‘riqnomalar majmui «Daryo qonuni» nomi bilan tanilgan. Gidrotexnika va muhandislik loyihalarining asosiy tashabbuskori federal hukumat bo‘lgan, biroq ko‘plab davlat va xususiy kompaniyalar ham ishtirok etgan. To‘g‘onlarning aksariyati 1910–1970-yillarda qurilgan. Hozir Kolorado dunyodagi oqimi eng ko‘p tartibga solinadigan daryolardan biridir. Shunga qaramay, suv sarfining kamayishi va suv resurslaridan ortiqcha foydalanish XXI asr o‘rtalariga kelib suv tanqisligiga olib kelishi, ichimlik suvi ta’minoti hamda elektr energiyasi ishlab chiqarishni xavf ostiga qo‘yishi mumkin.
Etimologiyasi
Ispan konkistadorlari tomonidan 1539–1540-yillarda kashf etilgan va suvining yuvilib ko‘chgan qizil jinslar tufayli qizg‘ish bo‘lishi sababli «Qizil daryo» (isp. Rio Colorado) deb nomlangan.
Oqimi

Kolorado daryosi La-Pudr(inglizcha)dovoni atrofida, Qoyali tog‘larning janubiy qismida, Kolorado shtatihududida, taxminan 97 km masofada joylashgan Denvershahrining shimoli-sharqida, dengiz sathidan 3104 m balandlikda boshlanadi. Daryo avval janubga, so‘ng Grand ko‘lidan pastda g‘arbga buriladi. Kremling shahridan o‘tgach, Kolorado Gor, Glenvud va De-Bek kabi bir necha tor kanyonlarni hosil qiladi. Daryo Gannisonirmog‘i qo‘shilgan joyda tekislikka chiqadi. So‘ng Yuta cho‘lida shimoli-g‘arbga burilib, yoy hosil qiladi. Kolorado platosini kesib o‘tar ekan, o‘z o‘zani bo‘ylab Katarakt kanyoni va boshqa daralarni shakllantiradi. Shu yerda daryo shimoldan keluvchi yirik Grin-Riverirmog‘ini Pauellsuv omboridan oldin qabul qiladi. Ushbu suv ombori Glen-Kanyon to‘g‘oni(inglizcha)tufayli vujudga kelgan bo‘lib, to‘g‘on oqim bo‘ylab 320 km pastda, Arizona shtatining shimoliy chegarasida joylashgan.
Arizonaning shimolida daryo Koloradoning yuqori va quyi havzalarini rasman ajratib turadigan Lis-Ferri manzilidan o‘tadi. Keyin Kolorado janubga oqib, g‘arbga buriladi va mashhur Grand-Kanyonorqali o‘tadi. AQSHdagi eng katta sun’iy suv havzasi — Guver to‘g‘oni hosil qilgan Mid suv omboridan quyida daryo keskin janubga buriladi. Keyin Kolorado quyi vodiysiga kirib, avval Arizona va Nevadaorasidagi, so‘ng Arizona va Kaliforniyaorasidagi chegaraning bir qismini tashkil etadi. Shu yerda Imperial to‘g‘oni joylashgan bo‘lib, daryo suvining katta qismi Kaliforniyadagi Imperial vodiysini sug‘orishga olinadi. Xila irmog‘i quyilgan joydan pastda Kolorado AQSH va Meksika davlat chegarasining qisqa qismini tashkil qiladi. Keyin daryo to‘liq Meksika hududida oqib, mamlakatning Quyi Kaliforniya va Sonorashtatlari o‘rtasidagi chegara bo‘ylab quyilish joyigacha davom etadi. Meksikada daryo bo‘yida Mexikali va San-Luis-Rio-Koloradoshaharlari joylashgan. Kolorado daryosi Kaliforniya qo‘ltig‘iga quyiladi. Bu qo‘ltiq Tinch okeanining bir qismi bo‘lib, daryoning quyilish joyi 121 km janubda joylashgan; bu masofa Yuma(Arizona shtati) shahridan hisoblanadi.
Daryo manbaidan okeangacha suv 3104 metr balandlikni bosib tushadi. Midsuv omboridan yuqorida, ayrim qismlari bundan mustasno, Kolorado tez va jo‘shqin oqadigan daryodir. Guver to‘g‘onidan quyida esa uning oqimi ancha sekin. Yuqori oqimida daryoning kengligi odatda 60 dan 150 m gacha, quyi oqimida esa 150 dan 300 m gacha. O‘rtacha chuqurligi 3–9 m orasida o‘zgaradi; quyi oqimdagi ayrim joylarda atigi 0,6–2,4 m bo‘lsa, Grand-Kanyon atrofida 34 m ga yetadi.
Suv sarfi va irmoqlari
| Lis-Ferrida Kolorado daryosining oylik suv sarfi | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Oylar | Yan. | Fev. | Mart | Apr. | May | Iyun | Iyul | Avg. | Sent. | Okt. | Noyabr | Dek. | |
| Suv sarfi | fut³/s | 9650 | 9740 | 10 500 | 16 000 | 28 000 | 32 800 | 18 300 | 13 200 | 10 900 | 9530 | 9620 | 9440 |
| m³/s | 273,3 | 275,8 | 297,3 | 453,1 | 792,9 | 928,8 | 518,2 | 373,8 | 308,7 | 269,9 | 272,4 | 267,3 | |
Daryoda gidrotexnika inshootlari qurilishidan avval Kolorado har yili Kaliforniya qo‘ltig‘iga qariyb 18,63 km³ suv olib kelgan, bu o‘rtacha 610 m³/s suv sarfiga mos keladi. Shu bilan birga, daryoning suv rejimi juda beqaror bo‘lgan. Qayd etilgan eng yuqori suv sarfi 1884-yilda kuzatilib, 10 900 m³/sga yetgan, eng past ko‘rsatkich esa 1935-yilda 11,9 m³/s bo‘lgan (ikkalasi ham Topok(inglizcha)shahrida (Arizona shtati) qayd etilgan). Taqqoslash uchun, bugungi kunda Nevada, Arizona va Kaliforniyaning katta qismida Koloradoning suv sarfi kamdan-kam hollarda 990 m³/s dan oshadi yoki 110 m³/s dan kamayadi. Hozirgi yillik suv oqimi hajmi 27,38 km³ 1984-yildagi miqdordan 4,69 km³ bo‘lgan 2002-yildagi miqdorgacha o‘zgaradi; bu o‘rtacha 870 dan 150 m³/s gacha suv sarfiga mos keladi.
Kolorado suv sarfining 85–90 % qismi Qoyali tog‘larda qor erishi hisobiga shakllanadi. Qolgan 10–15 % boshqa manbalar, asosan yerosti suvlari va yozgi musson bo‘ronlariga to‘g‘ri keladi. Mussonlar daryoning quyi irmoqlarida ko‘pincha kuchli, lekin cheklangan hududni qamrab oluvchi toshqinlarga sabab bo‘ladi, biroq Kolorado oqimiga katta hissa qo‘shmaydi. Daryoning quyilish joyidagi suv sarfi XX asr boshlaridan beri muntazam pasayib bormoqda; 1960-yildan keyingi ko‘plab yillarda Kolorado Kaliforniya qo‘ltig‘igacha umuman yetib bormagan. Sug‘orish uchun suv olish, suv omborlari yuzasidan bug‘lanish va, ehtimol, iqlim o‘zgarishi suv oqimining kamayishiga sabab bo‘lmoqda. Masalan, ilgari Koloradoning eng yirik irmoqlaridan biri bo‘lgan Xila bugun odatda ingichka suv oqimidan iborat. Bunga uning suvidan Arizona markazidagi fermer xo‘jaliklari va aholi punktlari ehtiyojlari uchun foydalanilishi sabab. AQSH–Meksika chegarasini tashkil etuvchi daryo qismidagi eng shimoliy nuqtada, Ol-Amerikan kanali va Kolorado daryosi akvedugi kabi inshootlardan quyida o‘rtacha suv sarfi atigi 58 m³/s, ya’ni yillik 1,84 km³ oqimga teng. 1984-yilda rekord darajadagi yog‘in va qorning jadal erishi tufayli shu nuqtada suv sarfi 647 m³/s, yillik oqim esa 20,35 km³ ga yetgan. AQSH Geologiya xizmati tarkibida 46 ta gidrologik kuzatuv posti Kolorado daryosi bo‘ylab — yuqori oqimdagi Grand ko‘lidan AQSH–Meksika chegarasigacha — joylashgan.
Koloradoga 25 tadan ortiq yirik irmoq qo‘shiladi. Ularning orasida Grin-River ham uzunligi, ham suv sarfi bo‘yicha eng kattasidir. Xila uzunligi jihatidan ikkinchi, havza maydoni jihatidan esa eng katta irmoqdir. Shunga qaramay, hatto to‘g‘onlar qurilishidan oldin ham uning suv sarfi Grin-River suv sarfining uchdan bir qismidan kam bo‘lgan.
XXI asrda Kolorado daryosi deyarli uzluksiz qurg‘oqchilik davrini boshdan kechirdi. 2023-yilda daryoning yanada sayozlashishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun yetti shtat suv olish hajmini kamaytirishga kelishib oldi.
| Koloradoning eng uzun irmoqlari | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Nomi | Uzunligi | Havzasining maydoni | Suv sarfi | |||
| mil | km | mil² | km² | fut³/s | m³/s | |
| Grin-River | 730 | 1170 | 48 100 | 125 000 | 6048 | 171,3 |
| Xila | 649 | 1044 | 58 200 | 151 000 | 247 | 7,0 |
| San-Xuan | 383 | 616 | 24 600 | 64 000 | 2192 | 62,1 |
| Litl-Kolorado | 356 | 573 | 26 500 | 69 000 | 424 | 12,0 |
| Dolores | 229 | 369 | 4574 | 11 850 | 633 | 17,9 |
| Gannison | 164 | 264 | 7930 | 20 500 | 2570 | 73 |
| Virjin | 162 | 261 | 13 020 | 33 700 | 239 | 6,8 |
Havzasi


Kolorado daryosi havzasi Shimoliy Amerika qit’asining janubi-g‘arbida 640 ming km² maydonni egallaydi va Shimoliy Amerikadagi yettinchi eng yirik havzadir. Havza hududining qariyb 618 ming km² qismi (97 %) AQSH hududida joylashgan. Suv yig‘ish havzasi Arizona, Kaliforniya, Kolorado, Nyu-Meksiko, Nevada, Yuta va Vayoming shtatlarining ayrim qismlarini, shuningdek, Meksikaning ikki shtati — Quyi Kaliforniya va Sonorani qamrab oladi. Havzaning katta qismini Sonora va Moxave cho‘llarining qurg‘oqchil hududlari hamda keng Kolorado platosi tashkil etadi; Qoyali tog‘larda va boshqa ayrim tog‘li joylarda katta o‘rmonlar mavjud. Havzaning balandligi daryoning quyilish joyidagi dengiz sathidan Kolorado shtati va g‘arbiy Vayoming tog‘laridagi 4000 m dan ortiq balandlikkacha o‘zgaradi. O‘rtacha balandlik dengiz sathidan qariyb 1700 m.
Havzaning turli qismlaridagi iqlim sezilarli farqlanadi. Eng yuqori va eng past haroratlar cho‘l hududlarida 49 °C dan Qoyali tog‘larda qishda −46 °C gacha o‘zgaradi. O‘rtacha yillik yog‘in 170 mm bo‘lib, Qoyali tog‘larning ayrim hududlarida 1000 mm dan oshadi, havzaning Meksikadagi qismida esa 15 mm gacha kamayadi. Yuqori havzaga yog‘in asosan qish va erta bahorda, quyi havzaga esa yozgi musson dovullari paytida tushadi.
2010-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, daryo havzasida qariyb 12,7 mln kishi yashaydi. Havzaning eng katta shahar hududlari Finiks (Arizona) va Las-Vegas (Nevada) hisoblanadi. Koloradoning quyi oqimida, Devis to‘g‘onidan pastda ham aholi zichligi ancha yuqori. Kolorado havzasi AQSHda aholi soni eng tez o‘sayotgan hududlardan biridir. Faqat Nevadaning o‘zida 1990–2000-yillarda aholi soni 66 % ga, Arizonada esa shu davrda 40 % ga ko‘paygan.
Kolorado havzasi Shimoliy Amerikadagi ko‘plab boshqa suv yig‘ish havzalari bilan chegaradosh. Amerika kontinental suvayirg‘ichi havzaning sharqiy chegarasining katta qismini tashkil etib, uni shimoli-sharqda Yellouston va Platt daryolarining, sharqda esa Arkanzas daryosining yuqori oqimi havzalaridan ajratib turadi. Bu daryolarning barchasi Missisipitizimiga kiradi. Janubroqda Kolorado havzasi Rio-Grandedaryosi havzasi bilan chegaradosh. U ham Missisipi singari suvini Meksika qo‘ltig‘iga olib boradi. Bundan tashqari, Kolorado havzasi Meksikaning shimoli-g‘arbi va Arizonaning eng janubidagi bir necha kichik berk oqimli hududlar bilan tutashadi.
G‘arbiy Vayomingdagi Uind-River tizmasi atrofidagi kichik hududda Kolorado havzasi Sneykdaryosining (u Kolumbiyadaryosiga quyiladi) suv yig‘ish havzasi bilan chegaradosh. Bu hududdan janubi-g‘arbda Kolorado havzasi Katta havzadeb ataladigan ulkan berk hudud, Katta Sho‘r ko‘l hamda Sevir daryosi havzalari, shuningdek, Yuta va Nevadadagi boshqa kichik suv havzalari bilan chegaradosh. G‘arbda, Kaliforniya hududida, Kolorado havzasi ko‘plab kichik havzalarga tutashadi; ularning eng yirigi — Solton-Sihavzasidir. Janubda esa havza Sonoyta, Konsepsyon va Yukidaryolari havzalari bilan chegaradosh; bu daryolarning barchasi Kaliforniya qo‘ltig‘iga quyiladi.
Geologiyasi

Aynan bo‘r davri, taxminan 100 mln yil avval, hozirgi Shimoliy Amerika g‘arbining katta qismi hali Tinch okeaniga tegishli edi. Farallon plitasi va Shimoliy Amerika plitasi bundan 50–75 mln yil avval to‘qnashganda, Laramiy orogenezideb ataluvchi tog‘ hosil bo‘lish jarayonlari natijasida Qoyali tog‘lar ko‘tarilgan. Dastlab Kolorado g‘arbga oqardi. Yer yuzasining ko‘tarilishi tufayli Grin-River Missisipi tomon yo‘nalgan avvalgi o‘zanidan chetga chiqib, g‘arbga burildi va suvini Koloradoga olib kela boshladi. Taxminan 20–30 mln yil avval tog‘ hosil bo‘lishi bilan bog‘liq vulqon faoliyati Arizonaning janubi-sharqida Chirikaua tog‘lari kabi shakllarni yuzaga keltirdi va havzada ko‘p miqdorda vulqon jinslari bo‘laklari hamda kul to‘planishiga sabab bo‘ldi. Kolorado platosi eotsendavrida ko‘tarila boshlagan, ammo hozirgi balandligiga taxminan 5 mln yil oldin yetgan. Taxminan shu davrda Kolorado Kaliforniya qo‘ltig‘iga tomon hozirgi yo‘nalishda oqa boshlagan.
Koloradoning hozirgi o‘zani qanday shakllangani aniq emas. Bundan 5–15 mln yil avval Shimoliy Amerika va Tinch okeani plitalari chegarasidagi yoriqlar natijasida Kaliforniya qo‘ltig‘i shakllanishidan oldin Kolorado g‘arbga oqib, ehtimol, markaziy Kaliforniyadagi Monterey qo‘ltig‘i yaqinida Tinch okeaniga quyilgan va Monterey suvosti kanyonini vujudga keltirgan. Taxminan 4,5 mln yil oldin boshlangan Syerra-Nevada tog‘larining ko‘tarilishi daryoni janubga, Kaliforniya qo‘ltig‘i tomon surgan. Kolorado platosi 2,5–5 mln yil avval ko‘tarilgan; o‘sha paytda daryo hali avvalgi o‘zanida oqib, Grand-Kanyonni shakllantira boshlagan edi. Daryoning dastlabki oqimi havzadagi boshqa geografik obyektlarning hosil bo‘lishida ham muhim rol o‘ynagan.

Daryo platodan olib kelgan jinslar keng delta hosil qilib, taxminan 1 mln yil avval qo‘ltiqning shimoliy qismini okeandan ajratgan. Okeandan uzilgan suv havzasi vaqt o‘tib bug‘lanib, dengiz sathidan 79 m past bo‘lgan Solton-Sink hududiga aylangan. Biroq shundan keyin daryo Solton-Sink atrofida kamida 3 marta o‘zanini o‘zgartirib, bu yerda ulkan Kauilyako‘lini hosil qilgan. Ko‘l eng kengayganida hozirgi Indio(Kaliforniya) shahrigacha yetgan. Kolorado yana qo‘ltiqqa oqa boshlagach, ko‘l qurigan. Hozirgi Solton-Si ko‘lining shakllanishi ham daryo o‘zanining shunga o‘xshash, keyinroq sodir bo‘lgan o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Bundan 1,8 mln yildan 10 ming yilgacha avval Arizonaning shimolida katta bazalt lava oqimlari Aynkaret vulqon platosini hosil qilib, Grand-Kanyon atrofida Kolorado daryosini to‘sib qo‘ygan. Kamida 13 ta lava to‘g‘oni vujudga kelgan. Ulardan eng kattasi — 700 m balandlikdagi to‘g‘on — daryoni shahardan taxminan 800 km uzoqlikda to‘sib qo‘ygan. Gap quyidagi shahar haqida ketmoqda: Moab(Yuta shtati). Daryoning shu qismida cho‘kindi qatlamlari yo‘qligi bunday to‘g‘onlarning ko‘pchiligi bir necha o‘n yil ham saqlanmay, daryo suvi yuvib ketganini ko‘rsatadi. Lava to‘g‘onlarining yemirilishi qit’adagi eng yirik toshqinlarni keltirib chiqargan; ularni faqat hozirgi AQSH shimoli-g‘arbidagi qadimgi muzlik Mizula ko‘li o‘pirilib ketishi sababli yuz bergan toshqinlar bilan taqqoslash mumkin. Toshqin cho‘kindilarini xaritalash Grand-Kanyonda to‘lqin cho‘qqilari 210 m ga, eng yuqori suv sarfi 500 000 m³/s ga yetganini ko‘rsatadi.
Tarixi
Tub aholi

Kolorado havzasining dastlabki aholisi paleohindlarning Klovis va Folsommadaniyatlariga mansub bo‘lib, bu odamlar Kolorado platosiga taxminan 12 000 yil avval kelgan. Biroq bundan 8–2 ming yil avval havza aholisining asosiy qismini tashkil etgan Cho‘l arxaik madaniyati yuksalguncha mintaqa aholisi ancha kam bo‘lgan. Ushbu madaniyat vakillari asosan ko‘chmanchi turmush kechirib, terimchilik va mayda hayvonlar ovlash bilan shug‘ullangan. Aholining yana bir muhim guruhi Fremont madaniyativakillari bo‘lib, ular bundan 2000–700 yil avval Kolorado platosida yashagan. Ehtimol, Fremont madaniyati vakillari havzada ayrim o‘simliklarni birinchi bo‘lib yetishtirgan, tosh terib uylar qurgan, ko‘plab qoya rasmlari va petrogliflarni qoldirgan. Ularning aksariyati bizgacha saqlangan.
Milodiy eraning boshlarida Kolorado havzasi aholisi iqtisodiyoti dehqonchilikka asoslangan jamiyatlarni shakllantira boshladi. Keyingi asrlarda ulardan ayrimlari o‘n minglab aholisi bo‘lgan yaxshi tashkil etilgan sivilizatsiyalarga aylandi. Anasazisivilizatsiyasi To‘rt burchakmintaqasida yashab, Cho‘l arxaik madaniyatining davomchisi bo‘lgan. Anasazilar San-Xuan daryosi havzasida ustunlik qilgan, ularning sivilizatsiya markazi Chako kanyoni— shimoliy Nyu-Meksikoda joylashgan edi. Kanyon va atrofida ular «katta uylar» deb ataladigan 150 dan ortiq ko‘p qavatli manzilgoh qurgan. Ulardan eng kattasi Pueblo-Bonitobo‘lib, 600 dan ortiq xonani o‘z ichiga oladi. Xoxokam sivilizatsiyasi vakillari milodiy I asrda markaziy Meksikadan Xila vodiysiga ko‘chib kelgan tolteklarning avlodlari edi. 600–700-yillarda ular keng miqyosda sug‘orishdan foydalana boshlagan. Xila va Solt daryolarida joylashgan tarmoqli sug‘orish kanallari tizimi turli hisob-kitoblarga ko‘ra 290–480 km uzunlikda bo‘lib, 10–100 ming gektar yerni sug‘orish uchun xizmat qilgan. Har ikki sivilizatsiya yuksalgan davrda ko‘p aholiga ega edi: anasazilar 6–15 ming kishi, xoxokam — 30–200 ming kishini tashkil etgan.
XIV asr boshidagi kuchli qurg‘oqchilik Kolorado havzasi sivilizatsiyalariga jiddiy zarba berib, ularning ko‘pini tanazzulga uchratdi. Ayrim anasazilar Nyu-Meksikoning markazi va Koloradoning janubidagi Rio-Grande vodiysiga ko‘chib, xopi, zuni, laguna(inglizcha) va akomakabi xalqlarning ajdodlariga aylandi. Yevropaliklar bilan ilk aloqalar paytida shu yerlarda yashagan ko‘plab qabilalar qadimgi anasazi va xoxokam sivilizatsiyalarining avlodlari bo‘lgan, boshqalari esa mintaqada azaldan yashagan yoki yaqin hududlardan ko‘chib kelgan. Navaxo hindulari atabask tillarida so‘zlashuvchi xalqlarguruhiga mansub bo‘lib, taxminan 1025-yilda shimoldan Kolorado havzasiga kelgan. Tez orada ular bu yerlarda ustunlik qila boshlagan; ularning hududi hozirgi Arizona, Nyu-Meksiko, Yuta va Koloradoning ayrim qismlarini — anasazilarning an’anaviy yerlarini qamrab olgan.

Mahalliy moxave qabilasi XIII asrdan boshlab Blek-Kanyondan quyi oqimda Kolorado daryosi qayirida yashay boshlagan. Ular daryoning har yilgi toshqinlaridan va dalalarini sug‘orishdan foydalanib, baliqchilik hamda dehqonchilik bilan shug‘ullangan. Yuta xalqi havzaning shimoliy qismida milodiy eradan boshlab yashagan, biroq XVI asrgacha To‘rt burchak mintaqasida ustun qabila bo‘lmagan. Kolorado daryosi va irmoqlari bo‘ylab apachi, marikopa, pima, xavasupay, valapay kabi ko‘plab xalqlar ham yashagan.
Yevropaliklar bilan ilk aloqalar mahalliy xalqlarning hayotini tubdan o‘zgartirdi. Ispanlar navaxolarni qo‘y va echkilar bilan tanishtirdi. XVI asr o‘rtalarida yuta xalqi ispanlardan ot olib, uni Kolorado havzasining boshqa xalqlariga ham tarqatdi. Otlardan ov qilish va uzoq masofalarni bosib o‘tishda keng foydalanildi. Yuta va navaxo kabi jangovar qabilalar otlarni harbiy maqsadlarda ham ishlata boshladi. Shu sababli ular otlardan foydalanishga sekinroq o‘tgan qabilalar, jumladan goshutlar va janubiy payyutlar kabi qabilalarga nisbatan ustunlikka erishgan.
Yevropalik va amerikalik tadqiqotchilar hamda ko‘chmanchilarning mintaqaga asta-sekin kirib kelishi to‘qnashuvlarga olib keldi va mahalliy xalqni o‘z an’anaviy yerlarini tark etishga majbur qildi. Bu yerlar Meksikadan AQSH–Meksika urushi natijasida 1846-yilda olingach, AQSH qo‘shinlari Kit Karson qo‘mondonligida navaxolar hududini cheklashga muvaffaq bo‘la olmaganidan keyin ularning yerlariga yurish qildi. Hozir «Navaxolarning uzoq yurishi» (Long Walk of the Navajo) deb ataluvchi voqealar paytida asirlar Arizonadan Nyu-Meksikodagi Fort-Sammerga piyoda haydab borildi; og‘ir yo‘l azobiga chiday olmagan ko‘plab odamlar halok bo‘ldi. 4 yil o‘tgach, navaxolar To‘rt burchak hududida rezervatsiya tashkil etish haqidagi shartnomani imzoladi. U bugun Navaxo-Neyshn nomi bilan tanilib, AQSHdagi eng katta tub aholi rezervatsiyasi hisoblanadi.
Moxavelar 1850-yillarda bir necha kichik to‘qnashuv va aravali karvonlarga hujumlardan, shuningdek 1859-yilda AQSH qo‘shinlari bilan hal qiluvchi jangdan keyin o‘z yerlaridan quvib chiqarildi. Ushbu jang Moxave urushi(inglizcha)natijasini belgiladi. 1870-yilda moxavelar Fort-Moxaverezervatsiyasiga, ularning bir qismi esa Kolorado-Riverrezervatsiyasiga ko‘chirildi. Oxirgisi dastlab moxave va chemeuevi xalqlari uchun 1865-yilda tashkil etilgan edi. 1940-yillarda unga ayrim xopi va navaxolar ham ko‘chirildi. Bugun bu to‘rt qabila «Kolorado daryosi hindu qabilalari» (ingl. Colorado River Indian Tribes).
Tadqiqotchilar

XVI asrda ispanlar Shimoliy Amerikaning g‘arbini o‘rganib, mustamlakalashtirishni boshladi. Bu yo‘nalishdagi dastlabki yurishlarning sababi rivoyatga ko‘ra hindular janubi-g‘arbning qayeridadir qurgan Yetti oltin shaharni izlash edi. Koloradoga yetib borgani tasdiqlangan birinchi yevropalik Fransisko de Ulyoabo‘lib, u 1536-yilda Kaliforniya qo‘ltig‘ini kemada kesib o‘tib, daryo deltasi bo‘ylab ozroq yuqoriga suzib borgan. Fransisko Vaskes de Koronado ning 1540–1542-yillardagi ekspeditsiyasi ham afsonaviy oltin shaharlarni qidirishdan boshlangan. Biroq g‘arbda katta daryo borligini mahalliy aholidan eshitgach, Koronado uni izlash uchun Garsiya Lopes de Kardenasni kichik guruh bilan yuborgan. Xopi hindulari kuzatuvida yo‘l olgan Kardenas Grand-Kanyonni ko‘rgan birinchi yevropalik bo‘lgan. Daryoga tushish urinishlari natija bermagach, u va hamrohlari darani tark etishgan.
1540-yilda Ernando de Alarkon(inglizcha) va uning floti Koronado ekspeditsiyasiga qo‘shimcha yuklar yetkazish uchun daryo quyilish joyiga yetib kelgan. Alarkon Kolorado bo‘ylab, ehtimol, hozirgi Arizona–Kaliforniya chegarasigacha suzib borgan, biroq Koronadoni topolmagach ortga qaytgan. Melxor Dias ham o‘sha yili Alarkon bilan uchrashish umidida deltaga kelgan, lekin u allaqachon ketgan edi. Dias mahalliy aholining isinib olish usulini ko‘rib, daryoga Rio-del-Tison («cho‘g‘») deb nom bergan. Tison nomi keyingi ikki asr saqlanib qolgan. «Kolorado» nomi esa dastlab taxminan 1720-yilda Xilaning irmoqlaridan biriga (ehtimol, Verde daryosiga) qo‘llangan. Kolorado daryosining ilk ma’lum xaritasi fransuz kartografi Jak Nikolya Bellen tomonidan 1743-yilda tuzilgan.
XVIII asr va XIX asr boshlarida ko‘plab amerikaliklar hamda ispanlar Yuta yoki Koloradodagi Qoyali tog‘lardan oqib tushib, Tinch okeaniga quyiladigan Buenaventura daryosi bor deb o‘ylashgan. Aslida bu nomni taxminan 1776-yilda Silvestr Veles de Enkalante Grin-Riverga bergan, lekin uning Koloradoga quyilishini bilmagan. Keyingi ko‘plab xaritalarda Grin-River va Koloradoning yuqori oqimlari Sevir daryosi hamda Yuta ko‘li bilan bog‘langan holda ko‘rsatilgan; so‘ng Kolorado g‘arbga, Syerra-Nevada tog‘lari orqali oqib, Kaliforniyada Tinch okeaniga quyilgani tasvirlangan. Kashshof Jededayya Smit 1826-yilda Virjin daryosi kanyoni orqali Koloradoning quyi oqimiga yetgan. U daryoni «Sidskidi» deb atagan. Grin-River mo‘yna savdogarlariga ma’lum bo‘lgani uchun Smit Kolorado alohida daryo emas, Grin-Riverning davomi ekanini to‘g‘ri taxmin qilgan. Jon Frimont boshchiligidagi 1843-yil ekspeditsiyasi Katta havzani hech qanday daryo kesib o‘tmasligini isbotlab, Buenaventura haqidagi afsonani rasman rad etdi.

1857-yilda leytenant Jozef Kristmas Ayvs Kolorado daryosidan kema qatnovi uchun foydalanish mumkinligini o‘rganish ekspeditsiyasiga boshchilik qildi. Buning uchun maxsus paroxod qurib, Ayvs va uning odamlari hozirgi Arizona–Nevada chegarasidagi Blek-Kanyongacha yuqoriga suzib chiqishdi. Kema bir necha bor sayoz joyga tiqilib qolishi va boshqa hodisalar yurishni sekinlashtirgach, Ayvs shunday dedi: «Bizning guruh bu befoyda o‘lkaga tashrif buyurgan yevropaliklarning birinchisi va, shubhasiz, oxirgisi bo‘ladi. Tabiatning o‘zi Koloradoning ulug‘vor va kimsasiz yo‘lining katta qismi abadiy odam oyog‘i yetmaydigan, daxlsiz hudud bo‘lib qolishini istagandek».
XIX asr o‘rtalarigacha Kolorado va Grin-Riverning Vayoming bilan Nevada orasidagi katta qismlari uzoqligi va kema yurishi qiyinligi tufayli deyarli o‘rganilmagan edi. Daryolardagi katta balandlik farqi sabab ulkan sharsharalar va xavfli ostonalar haqidagi mish-mishlar keng tarqalgan, hindularning rivoyatlari esa ularga ishonchni kuchaytirgan. 1869-yilda fuqarolar urushi faxriysi Jon Uesli Pauell Vayomingdagi Grin-River shahridan ikki daryo bo‘ylab pastga, Nevadadagi Sent-Tomas(inglizcha) (Nevada) manziligacha, hozirgi Guver to‘g‘oniga yaqin hududga ekspeditsiya uyushtirgan. May oyida Pauell va yana 9 kishi yo‘lga chiqqan. 28-avgustda uch kishi Grand-Kanyondan o‘tishda tirik qolmasliklaridan qo‘rqib ekspeditsiyani tark etgan. Biroq ularni hindular yoki mormon ko‘chmanchilar o‘ldirgan. Qolganlar kanyonning shiddatli ostonalaridan o‘tib, 2 kundan keyin Sent-Tomasga yetib kelgan. Tadqiqotchilar Kolorado va Grin-River bo‘ylab ko‘plab joylarga nom bergan. 1871-yilda Pauell AQSH hukumatining moliyaviy qo‘llovi bilan ikkinchi ekspeditsiyani boshqargan.
Ko‘chmanchilar

XIX asr o‘rtalariga kelib amerikalik ko‘chmanchilar mamlakat g‘arbidagi ulkan hududlarga tarqalgan bo‘lsa-da, 1850-yillargacha Kolorado havzasiga deyarli kirmagan. Mintaqadagi dastlabki doimiy ko‘chmanchilardan biri mormonlar. 1865-yilda mormon ko‘chmanchilar Virjin daryosi Koloradoga quyiladigan joyda Sent-Tomas manzilgohiga asos solgan. Aholisi eng ko‘p bo‘lgan davrda qariyb 600 kishi yashagan, biroq 1871-yilda manzilgoh butunlay tashlab ketilgan va keyinchalik jinoyatchilar hamda mol o‘g‘rilarining boshpanasiga aylangan.
1878-yilda mormonlar Yutaning sharqida, Grin-Riverdaryosida Vernal manzilgohini tashkil qildi. Biroz keyin ular Litl-Koloradovodiysiga ham ko‘chib kelib, Sent-Jons, Arizonakabi manzilgohlarga asos soldi. 1871-yildan boshlab ular Xila vodiysiga ham joylashdi. Mormonlar Kolorado havzasida bug‘doy, suli va arpa dalalarini sug‘orish uchun to‘g‘onlar hamda kanallar qurgan dastlabki ko‘chmanchilardan ham bo‘ldi. Arizonada mormonlar joylashishiga 1864-yil martidan faoliyat yurita boshlagan Lis-Ferri paromi yordam berdi. Bu daryoning yuqori va quyi qismlarida ko‘p kilometr masofadagi kanyon qirg‘oqlari pasayib, parom qatnoviga imkon beradigan yagona joy edi. Jon Doyl Li(inglizcha) 1870-yilda shu yerda yanada doimiy parom qatnoviga asos soldi. 1928-yilda parom cho‘kib ketdi. O‘sha yili oqim bo‘ylab 8 km pastda daryo ustiga Navaxo ko‘prigi qurildi.

XIX va XX asrlar chegarasida oltin topilishi ko‘chmanchilarni havzaning yuqori qismiga jalb qilishda muhim rol o‘ynadi. 1859-yilda Jorjiyadan kelgan sarguzashtchilar guruhi Koloradodagi Blu-River bo‘yida oltin topib, Brekenrijmanzilgohiga asos soldi. 1875-yilda Koloradodagi Ankompagr va San-Migeldaryolari bo‘ylab yanada yirik oltin konlari topildi. Natijada Yurey va Tellyurayd manzilgohlariga mos ravishda asos solindi. Yuqori Kolorado va irmoqlaridagi oltinning katta qismi tomir konlarida yotgani sabab uni qazib olish uchun konchilik tizimlari va texnikalari zarur bo‘lgan. Konchilik bugun ham Kolorado yuqori havzasi iqtisodiyotida muhim rol o‘ynaydi.
XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Koloradoning Blek-Kanyongacha bo‘lgan quyi qismi muhim savdo yo‘liga aylandi. 1852-yilda Uncle Sam paroxodi Fort-Yumaga yuk yetkazib berish uchun ishga tushirildi. Kema faoliyatining boshidayoq qumli sayozlikka urilib cho‘kkan bo‘lsa-da, daryo transporti quruqlikdagiga qaraganda arzonligi sabab savdo tez rivojlandi. Sayoz va egri-bugri o‘zan tufayli Koloradoda kemalar qatnovi xavfli edi. Paroxodlar daryo bo‘ylab savdo va aloqa uchun asosiy vositaga aylandi va bu mavqeini 1870-yillarda temiryo‘l raqobati boshlanguncha, shuningdek shlyuzlari bo‘lmagan to‘g‘onlar qurilguncha saqlab qoldi.
1921-yilgacha Koloradoning Grin-River bilan qo‘shilish joyidan yuqoridagi qismi rasman Kolorado daryosining bir bo‘lagi hisoblanmas edi. 1836-yildan u Grand-River deb atalgan. 1921-yilda Edvard Teylor(inglizcha), Kolorado shtatidan saylangan Vakillar palatasi a’zosi, AQSH Kongressining Ichki va tashqi savdo qo‘mitasiga Grand-Riverni Kolorado deb qayta nomlash taklifini kiritdi. Teylor daryoning manbai o‘z shtatidan tashqarida joylashgani haqidagi tasavvurning o‘zini «jirkanch» deb hisoblagan. 25-iyulda Vayoming va Yuta vakillari, shuningdek AQSH Geologiya xizmati qarshi chiqqaniga, Grin-River Kolorado bilan qo‘shilish joyidan yuqorida uzunroq va havzasi kattaroq ekanini ta’kidlaganiga qaramay, nom rasman o‘zgartirildi.
Gidrotexnika inshootlari
Taxminan 36–40 mln kishi Kolorado daryosi suviga bog‘liq bo‘lib, undan qishloq xo‘jaligi va maishiy ehtiyojlar uchun foydalanadi. Kolorado dunyodagi oqimi eng ko‘p boshqariladigan daryolardan biridir. 29 tadan ortiq yirik to‘g‘on va yuzlab mil kanallar shaharlarni ichimlik suvi bilan ta’minlaydi, taxminan 16 000 km² dalalarni sug‘oradi hamda yiliga 12 mlrd dan ortiq kVt⋅soat elektr energiyasi ishlab chiqaradi.
1890-yilda birinchi suvni yo‘naltiruvchi kanal — Grand-Dich(inglizcha)loyihasi doirasida qurildi. U suvni Never-Sammer(inglizcha) tog‘ tizmasidan Kolorado yuqori oqimidagi aholi zich yashaydigan Front-Renj shahar yo‘lagiga o‘tkazgan. Kanal asosan meksikalik va yapon ishchilar tomonidan qurilgan. U o‘z davrining muhandislik mo‘jizasi bo‘lib, suvayirg‘ich orqali yiliga qariyb 0,0218 km³ suvni o‘tkazgan. Bunday kanal juda zarur edi, chunki hudud yog‘inining 75 % Qoyali tog‘larning g‘arbiga tushgan, aholining 80 % esa ularning sharqida yashagan. Kolorado–Big-Tompson loyihasi ham XIX asr oxiridayoq mo‘ljallangan, biroq 1930-yillargacha boshlanmagan. Hozir ushbu loyiha suvayirg‘ich orqali o‘tkaziladigan suv hajmini 11 martadan ortiq oshiradi.


Shu bilan birga, Koloradoning quyi tomonida ham yirik qurilishlar amalga oshirilgan. 1890-yilda Kaliforniya taraqqiyot kompaniyasi tadbirkorlari janubiy Kaliforniyadagi Imperial(inglizcha) vodiysi Kolorado suvidan sug‘orishda foydalanib, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun ajoyib joy degan xulosaga keldi. Muhandis Jorj Kaffi Alamo(inglizcha)kanalini loyihalashga yollangan. Bu kanal Pilot-Nob tog‘i yaqinida Koloradodan suv olib, janubga burilib, Alamo daryosiga — ilgari Solton deb ataladigan hududga quyilgan quruq o‘zanga — suv yetkazgan. Kanal qurilishi va dehqonchilik rivojlanishi Imperial vodiysida shaharlar qurilishi va aholi ko‘payishiga sabab bo‘lgan. 1903-yilga kelib vodiyda 40 000 gektardan ortiq qishloq xo‘jaligi yeri bor edi.
1905-yil boshida kuchli toshqin kanalning yuqori qismini buzdi va suv Imperial vodiysiga nazoratsiz oqa boshladi. 9-avgustda Kolorado daryosining butun oqimi kanalga burildi. Kanal orqali suv oqimini to‘xtatish va Koloradoda kanalning yuqorisida to‘g‘on qurish urinishlari deyarli samara bermadi. Oradan taxminan ikki yil o‘tib, 3 mln $ dan ortiq mablag‘ sarflangachgina Janubiy Tinch okeani transport kompaniyasi, Kaliforniya taraqqiyot kompaniyasi(inglizcha) va federal hukumat daryoni eski o‘zaniga qaytara oldi. Biroq Imperial vodiysining bir qismi suv ostida qolib, ulkan Solton-Siko‘li vujudga keldi va u hozir ham mavjud. Bevosita toshqin xavfi bartaraf etilgach, daryo oqimini nazorat qilishning doimiyroq usuli zarurligi ayon bo‘ldi.
1922-yilda Kolorado daryosi havzasida joylashgan 6 ta AQSH shtati havzani rasman yuqori (Lis-Ferridan yuqoridagi) va quyi (Lis-Ferridan pastdagi) qismlarga ajratish haqidagi bitimni imzoladi. Yuqori havzaga Kolorado, Nyu-Meksiko, Yuta, Vayoming shtatlari hamda Arizonaning kichik qismi, quyi havzaga esa Arizonaning katta qismi, Kaliforniya, Nevada hamda Nyu-Meksiko va Yutaning ayrim qismlari kiradi. Har ikki havzaga yiliga 9,3 km³ suvdan foydalanish huquqi berildi; bu Lis-Ferri yaqinida qayd etilgan eng kam suv oqimining taxminan yarmiga teng edi. Keyinroq, 1944-yilda, Meksika bilan shartnoma tuzilib, unga Kolorado suvidan yiliga 1,9 km³ foydalanish huquqi berildi. Arizona esa Kaliforniya quyi havzadan haddan tashqari ko‘p suv olib, o‘ziga ozgina ulush qoldirishidan xavfsirab, 1922-yilgi bitimni 1944-yilgacha imzolamadi. Shu 2 hujjat va 9 ta boshqa kelishuv hamda shartnoma — 1922–1973-yillarda imzolangan barcha hujjatlar — bugun «Daryo qonuni» deb ataladi (Law of the River).
30-sentabr 1935-yilda AQSH Melioratsiya byurosi Guver to‘g‘oni qurilishini Kolorado daryosidagi Blek-Kanyonda tugatdi. To‘g‘ondan yuqorida Mid suv ombori — AQSHdagi eng katta suv ombori — hosil bo‘ldi; u ikki yildan ortiq vaqt davomida to‘lgan. To‘g‘on qurilishi quyi oqimni barqarorlashtirishning muhim bosqichi edi. Undan yuqoridagi suv omboridan dalalarni sug‘orishga faol suv olinadi; to‘g‘on toshqin paytida suv oqimini ham tartibga soladi. Qurilgan davrda Guver to‘g‘oni dunyodagi eng baland to‘g‘on va eng yirik gidroelektr stansiya bo‘lgan. Uning qurilishi Kolorado quyi oqimini keyingi o‘zlashtirish ishlariga yo‘l ochdi: 1938-yilda Imperial va Parker to‘g‘onlari, 1950-yilda Devis to‘g‘oni qurib bitkazildi.


Imperial to‘g‘oni shu shahardan daryo oqimi bo‘ylab 30 km yuqorida qurilgan: Yuma. U Kolorado suvining deyarli hammasini 2 ta sug‘orish kanaliga yo‘naltiradi. Ulardan biri — Ol-Amerikan kanali— muvaffaqiyatsiz Alamo kanalining doimiy o‘rinbosari sifatida qurilgan. Suv sarfi 740 m³/s bo‘lgan Amerikan kanali dunyodagi eng yirik sug‘orish kanali bo‘lib, Imperial vodiysidagi taxminan 2000 km² yerni sug‘oradi. 1957-yilda Melioratsiya byurosi Arizonaning janubi-g‘arbida 450 km² yerni sug‘orish uchun ikkinchi kanal — Xila-Greviti qurilishini tugatdi. Kolorado quyi havzasidagi shtatlar daryo suvini yirik, tez rivojlanayotgan shaharlarga ham yetkazishni istagan. 1941-yilda Kolorado daryosi akvedugi(inglizcha)qurilib, taxminan 400 km masofaga, Parker(inglizcha) to‘g‘onidan Los-Anjelesaglomeratsiyasigacha cho‘zilgan. San-Diyego shahriga olib boruvchi tarmoq 1947-yilda yakunlanib, shaharning o‘zi va atroflarida yashovchi qariyb 3 mln kishini suv bilan ta’minladi. Arizona shtati dastlab rivojlanishda Xila va uning irmoqlarining suviga tayandi. Xila havzasida 1924-yilda Teodor Ruzvelt va 1928-yilda Kulij to‘g‘onlari qurib bitkazildi. Biroq shtatning markazida qishloq xo‘jaligi va shaharlar tez rivojlangani sari mahalliy daryolarning suvi yetmay qoldi. Natijada 1968-yilda Sentral-Arizona(inglizcha)loyihasi amalga oshirildi. Uning yordamida bugun qariyb 3400 km² hudud sug‘oriladi, 5 mln dan ortiq aholi suv bilan ta’minlanadi — Finiks dan Tusongacha.
XX asrning dastlabki o‘n yilliklarida, Kolorado shtatidan tashqari, daryoning yuqori havzasi uncha rivojlanmagan edi. 1922-yilgi bitimda kafolatlangan suvning kichik qismigina ishlatilardi. Vaziyat 1950-yillardan o‘zgara boshladi; Front-Renj shaharlari uchun, ayniqsa Solt-Leyk-Sitiaglomeratsiyasi uchun ko‘proq suv ajratildi. Boshqa loyihalardan biri 1956-yilda qurib bitkazilgan Roberts tunnelidir. U Blu-Riverdan yiliga qariyb 0,078 km³ suvni quyidagi shahar ta’minotiga yo‘naltiradi: Denver. Frayingpen–Arkanzas loyihasi(inglizcha) esa Frayingpen daryosidan yiliga 0,0854 km³ suvni Arkanzashavzasiga o‘tkazgan. 1956-yilda Kongress qonuni Melioratsiya byurosiga to‘g‘onlarni quyidagi daryolarda qurishga imkon berdi: Kolorado, Grin-River, Gannison va San-Xuan.
Ekologiya va atrof-muhit

Qurg‘oqchil iqlimli hududlardan oqib o‘tar ekan, Kolorado va uning irmoqlari ko‘pincha uzun to‘qay o‘rmonlarini suv bilan ta’minlaydi. To‘qaylar havzaning kichik qismini egallashi va daryo o‘zaniga kiritilgan muhandislik o‘zgarishlaridan jiddiy zarar ko‘rganiga qaramay, ular havzadagi yashash joylari orasida eng yuksak biologik xilma-xillikka ega. Eng yirik to‘qay o‘rmonlari Devis to‘g‘onidan quyida, xususan, 358 turdagi qushlar makoni bo‘lgan delta hududida joylashgan. Bu yerda suv sarfi va delta maydonining qisqarishi ko‘plab o‘simliklarga, masalan yulg‘uno‘simligiga, shuningdek yaguar va shu hududga xos Kaliforniya dengiz cho‘chqasi (vakita)kabi hayvonlarga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Biroq Koloradoning o‘zlashtirilishi va mavsumiy suv sarfi tebranishlarining kamayishi, ayniqsa Grand-Kanyonda, yangi to‘qay o‘rmonlari vujudga kelishiga ham yordam bergan.
Kolorado havzasida 1600 dan ortiq o‘simlik turi uchraydi, jumladan kreozot butasi, karnegiya va ulkan yukka kabi o‘simliklar Sonora va Moxave cho‘llarida o‘sadi. Qoyali tog‘lar hamda boshqa balandliklardagi o‘rmonlarda esa asosan sariq qarag‘ay, dag‘al mevali oqqarag‘ay, psevdotsuga va Engelman qoraqarag‘ayiuchraydi. XIX asrda kesish ishlari boshlanishidan oldin baland tog‘lardagi katta o‘rmonlar hozirgi Meksika–AQSH chegarasigacha cho‘zilgan. Bu hududlardan oqib tushuvchi soylar vodiylarda keng o‘tloqlarni suv bilan ta’minlagan. Vayomingda Grin-Riverning yuqori oqimi, Yutadagi Kanyonlends milliy bog‘i va Arizonadagi San-Pedro vodiysi kabi qurg‘oqchil joylarda ham 1860-yillarda bizonlar hamda antilopalar kezib yurgan katta yaylovlar bo‘lgan. Arizonaning Tuson shahri yaqinida «hozir faqat quruq cho‘l bo‘lgan joyda bir vaqtlar o‘tlar ot ustidagi odamning bo‘yiga yetgan».
Kolorado havzasining daryo va soylarida ilgari 49 tur baliq yashagan, ulardan 42 tasi endemik bo‘lgan. Daryo oqimini o‘zgartirgan muhandislik loyihalari 4 turning qirilib ketishiga va 40 tur populyatsiyasining keskin kamayishiga sabab bo‘lgan. Baliqlarning 4 turi (gila elegans, xyrauchen texanus, ptychocheilus lucius va gila cypha) yo‘qolib ketish xavfi ostida. Ularning barchasi Kolorado daryosi tizimiga xos bo‘lib, loyqa daryolarning tabiiy sharoitiga va suv sathining o‘zgarishiga yaxshi moslashgan. To‘g‘onlardan chiqariladigan tiniq va sovuq suv bu va Kolorado havzasidagi boshqa baliqlarning yashash muhitini keskin o‘zgartirdi.
Turizm

Ostonalari va kanyonlari bilan mashhur Kolorado AQSHdagi eng jozibador tez oqimli daryolardan biridir. Grand-Kanyondan o‘tadigan va yiliga 22 000 dan ortiq kishi suzib tushadigan qismi «raftingning ajdodi» deb atalgan. Bunda raftingan’anasi nazarda tutiladi. Grand-Kanyon bo‘ylab rafting odatda Lis-Ferridan boshlanib, Daymond-Krik yoki Mid suv omborigacha davom etadi. Tijoriy sayohatlar 1–18 kun, xususiy sayohatlar esa 2–25 kun davom etadi. Milliy bog‘lar xizmati atrof-muhitni muhofaza qilish uchun daryoda suzadigan transport qatnovini cheklagani sabab xususiy raftingni tashkil etish ancha murakkab. Bunday sayohatni rejalashtirgan odamlar ko‘pincha uzoq vaqt, ba’zan 10 yildan ham ortiq navbat kutishlariga to‘g‘ri keladi.
Daryo va irmoqlarining boshqa qismlari ham rafting uchun mashhur, jumladan Katarakt kanyoni va Koloradoning yuqori oqimidagi ko‘plab uchastkalar. Radiyum shaharchasidan yuqorida joylashgan atigi 7 km uzunlikdagi qismdan har yili 60 000 dan ortiq kishi suzib o‘tadi. Yuqori oqimda qiyin ostonalar ko‘p, jumladan o‘tish «tavsiya qilinmaydigan» Gor kanyoni ham bor. Moabdan yuqoridagi «Deyli» uchastkasi Yutadagi eng mashhur rafting yo‘nalishi hisoblanadi: undan 77 000 dan ortiq kishi faqat 2011-yilda foydalangan. Grin-Riverdagi Grey va Dezoleyshn kanyonlari, shuningdek San-Xuandagi nisbatan oson «Gusneks» qismi ham raftingchilar orasida ommalashgan.
Kolorado havzasida AQSHning 11 ta milliy bog‘i joylashgan: Arches, Gannisonning Qora kanyoni, Brays-Kanyon, Kanyonlends, Kapitol-Rif, Grand-Kanyon, Mesa-Verde, Petrifayd-Forest, Roki-Mauntin, Saguaro va Zayon. Bundan tashqari, bu yerda ko‘plab milliy o‘rmonlar, shtat bog‘lari va boshqa muhofaza etiladigan tabiiy hududlar bor. Ular piyoda sayr, chang‘i uchish, baliq ovlash va boshqa dam olish imkoniyatlarini taqdim etadi. Biroq havzaning ko‘plab daryolarida konchilik va qishloq xo‘jaligidan keladigan ifloslangan oqova suvlar baliq ovlash imkoniyatlarini sezilarli kamaytiradi. Suv omborlari ham yozgi dam olish uchun mashhur. Masalan, Pauell suv ombori va uni o‘rab turgan Glen-Kanyon dam olish hududiga yiliga 2 mln dan ortiq kishi keladi. 2008-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, Mid suv ombori va dam olish hududiga qariyb 7,9 mln kishi tashrif buyurgan.
Adabiyotlar
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / Tahriri ostida R. A. Ageyeva. — M.: Astrel, AST, 2002. — 504 b. — ISBN 5-89216-029-7.
- Annerino, Jon. Kanyonlarni o‘rganish: Buyuk janubi-g‘arb kanyonlarini qanday tadqiq qilish mumkin (inglizcha). — Stackpole Books, 1999. — ISBN 0-8117-2700-9.
- Armsted, Lloyd Din. Shimoliy Amerikada tez oqimli daryolarda rafting: AQSH va Kanadadagi 100 dan ortiq daryo sarguzashti (inglizcha). — Globe Pequot Press, 1997. — ISBN 0-7627-0083-1.
- Akselrod, Alan; Fillips, Charlz. Har bir amerikalik Amerika tarixi haqida bilishi kerak bo‘lgan narsalar: Millatni shakllantirgan 225 voqea (inglizcha). — Adams Media, 2008. — ISBN 1-59869-428-6.
- Barns, Uill Kroft. Arizonaning geografik nomlari (inglizcha). — University of Arizona Press, 1988. — ISBN 0-8165-1074-1.
- Benke, Artur S.; Kushing, Kolbert E. Shimoliy Amerika daryolari (inglizcha). — Academic Press, 2005. — ISBN 0-12-088253-1.
- Keysi, Robert L. Baland janubi-g‘arbga sayohat: Santa-Fe va Arizona, Kolorado, Nyu-Meksiko hamda Yutaning To‘rt burchak hududi bo‘yicha sayohatchi qo‘llanmasi (inglizcha). — Globe Pequot Press, 2007. — ISBN 0-7627-4064-7.
- Dellenbo, Frederik Semyuel. Kolorado daryosining romantik tarixi: 1540-yilda kashf etilishi, keyingi tadqiqotlar va Pauellning Buyuk kanyonlar bo‘ylab sayohatlari haqidagi hikoya (inglizcha). — G. P. Putnam's Sons, 1909.
- Dolnik, Edvard. Buyuk noma’lumlik sari: Jon Uesli Pauellning Grand-Kanyon orqali kashfiyot va fojiaga to‘la sayohati (inglizcha). — HarperCollins, 2002. — ISBN 0-06-095586-4.
- Glass, Meri Ellen; Glass, Al. Nevada bo‘ylab sayohat: tarixiy va manzarali joylar qo‘llanmasi (inglizcha). — University of Nevada Press, 1983. — ISBN 0-87417-074-5.
- Gudde, Ervin G.; Brayt, Uilyam. Kaliforniyaning geografik nomlari: hozirgi geografik nomlarning kelib chiqishi va etimologiyasi (inglizcha). — University of California Press., 2004. — ISBN 0-520-24217-3.
- Gupta, Avijit. Yirik daryolar: geomorfologiya va boshqaruv (inglizcha). — John Wiley and Sons, 2007. — ISBN 0-470-84987-8.
- Kessel, Uilyam B.; Vuster, Robert. Amerika tub xalqlarining urushlari va harbiy harakatlari ensiklopediyasi (inglizcha). — Infobase Publishing, 2005. — ISBN 0-81603-337-4.
- Lenkford, Andrea. Reynjerning maxfiy kundaligi: milliy bog‘larda yashash, ishlash va vafot etish (inglizcha). — Globe Pequot Press, 2010. — ISBN 0-7627-5263-7.
- Loyxtenburg, Uilyam Edvard. Amerika maskanlari: tarix bilan uchrashuvlar (inglizcha). — Oxford University Press, 2000. — ISBN 0-19-513026-X.
- Lindberg, Erik. Odatdagi yo‘llardan chetdagi Kolorado: betakror joylar qo‘llanmasi (inglizcha). — Globe Pequot Press, 2009. — ISBN 0-7627-5024-3.
- Lingenfelter, Richard E. Kolorado daryosidagi paroxodlar, 1852–1916 (inglizcha). — University of Arizona Press, 1978. — ISBN 0-8165-0650-7.
- Logan, Maykl F. Cho‘l shaharlari: Finiks va Tusonning ekologik tarixi (inglizcha). — University of Pittsburgh Press, 2006. — ISBN 0-82294-294-1.
- Nobls, Gregori H. Amerika chegaralari: madaniy uchrashuvlar va qit’aning zabt etilishi (inglizcha). — Macmillan, 1998. — ISBN 0-80901-602-8.
- Prishiantelli, Tom. Amerika janubi-g‘arbining ruhi: geologiya, qadimiy davrlar va tarixgacha bo‘lgan odamlar; vaqt bo‘ylab sayohat (inglizcha). — Sunstone Press, 2002. — ISBN 0-86534-354-3.
- Pritsker, Barri. Amerika tub xalqlari: tarix, madaniyat va xalqlar ensiklopediyasi (inglizcha). — ABC-CLIO, 1998. — Jild. 1. — ISBN 0-87436-836-7.
- Roll, Endryu. Jon Charlz Frimont: xarakter — taqdir (inglizcha). — University of Oklahoma Press, 1999. — ISBN 0-8061-3135-7.
- Shmidt, Jeremi. Grand-Kanyon milliy bog‘i: tabiat tarixi bo‘yicha qo‘llanma (inglizcha). — Houghton Mifflin Harcourt, 1993. — ISBN 0-395-59932-6.
- Yang, Richard A.; Speymer, Erl E. Kolorado daryosi: kelib chiqishi va evolyutsiyasi (inglizcha). — Grand Canyon Association, 2001. — ISBN 0-938216-79-1.