| Fan | |
| Kibernetika | |
|---|---|
| | |
| Mavzu | axborot, tizim |
| Vujudga kelgan davri | XIX asr |
| Yordamchi fanlar | matematika |
Kibernetika (qadimgi yunoncha κυβερνητική «mahorat bilan boshqarish») — fan bo‘lib, u umumiy qonuniyatlarni — olish, saqlash, o‘zgartirish va uzatish jarayonlarini — axborot almashinuvi kechadigan murakkab boshqaruv tizimlarida o‘rganadi; bular mashinalar, tirik organizmlar yoki jamiyat.
Umumiy ma’lumot
«Kibernetika» atamasini dastlab ilmiy muomalaga Amper kiritgan. U «Fanlar falsafasi haqida tajriba yoki insoniyat bilimlarining tabiiy tasnifini tahliliy bayon etish» nomli fundamental asarida (birinchi qismi 1834-yilda, ikkinchi qismi 1843-yilda nashr etilgan) kibernetikani fuqarolarga turli ne’matlarni ta’minlashga qaratilgan davlat boshqaruvi haqidagi fan sifatida ta’riflagan. Zamonaviy ma’noda — mashinalar, tirik organizmlar va jamiyatdagi boshqaruv hamda axborot uzatish jarayonlarining umumiy qonuniyatlari haqidagi fan sifatida — bu atama ilk bor Norbert Viner tomonidan 1948-yilda.
Kibernetika teskari aloqa, qora qutilar va ulardan kelib chiqadigan tushunchalar, jumladan, boshqaruv hamda kommunikatsiya jarayonlarini tirik organizmlar, mashinalar va tashkilotlarda, shu jumladan, o‘z-o‘zini tashkil etish jarayonlarini o‘rganadi. U har qanday narsa (raqamli, mexanik yoki biologik) axborotni qanday qayta ishlashi, unga qanday munosabat bildirishi va dastlabki ikki vazifani yaxshiroq bajarishi uchun qanday o‘zgarishi yoki o‘zgartirilishi mumkinligiga e’tibor qaratadi. Stafford Bir uni samarali tashkil etish haqidagi fan deb atagan, Gordon Pask esa ta’rifni kengaytirib, yulduzlardan tortib miyagacha bo‘lgan «har qanday manbadagi» axborot oqimlarini ham qamrab olgan.

Kibernetikaga berilgan yana bir ta’rifga ko‘ra, uni 1956-yilda L. Kuffinyal(inglizcha) — kibernetika asoschilaridan biri — taklif qilgan: kibernetika «harakatning samaradorligini ta’minlash san’ati»dir.
Yana bir ta’rifni Lyuis Kaufman(inglizcha) taklif qilgan: «Kibernetika — o‘zi bilan o‘zi o‘zaro ta’sirlashadigan va o‘zini qayta hosil qiladigan tizimlar hamda jarayonlarni o‘rganishdir».
Masalan, Ojegov lug‘atiga ko‘ra: «Kibernetika — mashinalar, tirik organizmlar va jamiyatda boshqaruv hamda axborot uzatish jarayonlarining umumiy qonuniyatlari haqidagi fan».
Kibernetika usullari tizimning tashqi muhitdagi harakati muhitda muayyan o‘zgarishni keltirib chiqaradigan va bu o‘zgarish tizimga teskari aloqa orqali ta’sir etib, tizimning xatti-harakatini o‘zgartiradigan holatlarni tadqiq etishda qo‘llanadi. Kibernetika usullari aynan mana shu «teskari aloqa halqalari»ni o‘rganishga asoslanadi.
Zamonaviy kibernetika turli sohalardagi boshqaruv tizimlari, elektr zanjirlari nazariyasi, mashinasozlik, matematik modellashtirish, matematik mantiq, evolyutsion biologiya, nevrologiya, antropologiya bo‘yicha tadqiqotlarni qamrab olgan holda shakllangan. Bunday tadqiqotlar 1940-yilda, asosan, olimlarning Meysi konferensiyalari(inglizcha).
Kibernetika rivojiga ta’sir ko‘rsatgan yoki uning ta’sirida shakllangan boshqa tadqiqot yo‘nalishlari: boshqaruv nazariyasi, o‘yinlar nazariyasi, tizimlar nazariyasi (kibernetikaning matematik analogi), psixologiya (ayniqsa, neyropsixologiya, bixeviorizm, kognitiv psixologiya) va falsafa.
Kibernetikaning tadqiqot sohasi
Kibernetikaning tadqiqot obyekti — barcha boshqariladigan tizimlar. Tizimlar, agar ularni umuman boshqarishning imkoni bo‘lmasa, kibernetikaning tadqiqot obyekti hisoblanmaydi. Kibernetika kibernetik yondashuv va kibernetik tizim kabi tushunchalarni kiritadi. Kibernetik tizimlar moddiy tabiatidan qat’i nazar, mavhum tarzda ko‘rib chiqiladi. Bunday tizimlarga texnikadagi avtomatik rostlagichlar, elektron hisoblash mashinalari (EHM), inson miyasi, biologik populyatsiyalar va insoniyat jamiyati misol bo‘ladi. Har bir bunday tizim axborotni qabul qilish, eslab qolish, qayta ishlash va o‘zaro almashish qobiliyatiga ega, bir-biri bilan bog‘liq obyektlar (tizim elementlari) majmuasidir. Kibernetika boshqaruv tizimlarini yaratish va aqliy mehnatni avtomatlashtirish tizimlarining umumiy tamoyillarini ishlab chiqadi. Kibernetika masalalarini hal qilishning asosiy texnik vositalari — EHMlar. Shu sababli kibernetikaning mustaqil fan sifatida paydo bo‘lishi (N. Viner, 1948) XX asrning 40-yillarida bu mashinalarning yaratilishi bilan, uning nazariy va amaliy rivojlanishi esa elektron hisoblash texnikasining taraqqiyoti bilan bog‘liq.
Kibernetikada tahlil vositalaridan tashqari, qarorlarni sintez qilish uchun matematik analiz, chiziqli algebra, qavariq to‘plamlar geometriyasi, ehtimollar nazariyasi va matematik statistika, shuningdek, matematikaning matematik dasturlash, ekonometrika, informatika singari amaliy yo‘nalishlari va boshqa hosila fanlarning kuchli vositalaridan foydalaniladi.
Kibernetikaning mehnat psixologiyasi va uning muhandislik psixologiyasi hamda kasb-hunar ta’limi psixologiyasi kabi tarmoqlaridagi o‘rni ayniqsa katta. Kibernetika — murakkab dinamik tizimlarni optimal boshqarish haqidagi fan bo‘lib, turli xil tizimlar — o‘zini o‘zi nishonga yo‘naltiruvchi raketa-snaryadlardan va yuqori tezlikdagi hisoblash mashinalaridan tortib murakkab tirik organizmlargacha — faoliyatiga asos bo‘ladigan boshqaruv va aloqa umumiy tamoyillarini o‘rganadi. Boshqaruv — boshqaruvchi subyektning maqsadli ta’siri orqali boshqariladigan tizimni bir holatdan boshqasiga o‘tkazishdir. Optimal boshqaruv — tizimni muayyan optimallik mezoniga, masalan, vaqt, mehnat, modda yoki energiya sarfini eng kam darajaga tushirish shartiga rioya qilgan holda yangi holatga o‘tkazishdir. Murakkab dinamik tizim — elementlari o‘zaro nihoyatda chambarchas bog‘langan va harakatchan bo‘lgan, bir elementdagi o‘zgarish boshqa elementlarning ham o‘zgarishiga olib keladigan har qanday real obyekt.
Yo‘nalishlar
Kibernetika — ko‘plab fan yo‘nalishlarini ifodalash uchun ishlatilgan qadimroq, biroq hanuz qo‘llanadigan umumiy nom. Bu yo‘nalishlar boshqa ko‘plab fanlarga ham taalluqli bo‘lsa-da, tizimlarni boshqarishni tadqiq etish ularni birlashtiradi.
Sof kibernetika
Sof kibernetika boshqaruv tizimlarini tushuncha sifatida o‘rganadi va ularning asosiy tamoyillarini aniqlashga intiladi.
Biologiyada
Biologik kibernetika — organizmlardagi kibernetik tizimlar, hayvonlarning atrof-muhitga moslashishi va genlar shaklidagi axborotning avloddan avlodga o‘tishini o‘rganadigan yo‘nalish. Ikkinchi yo‘nalish ham mavjud — kiborglar.

Murakkab tizimlar nazariyasi
Murakkab tizimlar nazariyasi murakkab tizimlarning tabiatini va ularning g‘ayrioddiy xususiyatlari asosidagi sabablarni tahlil qiladi.

Hisoblash texnikasida
Hisoblash texnikasida kibernetika usullari qurilmalarni boshqarish va axborotni tahlil qilish uchun qo‘llanadi.
Muhandislikda
Muhandislikda kibernetika kichik xato va kamchiliklar butun tizimning ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan tizimlardagi nosozliklarni tahlil qilish uchun qo‘llanadi.

Iqtisodiyot va boshqaruvda
Matematikada
Sotsiologiyada
Tarix
Qadimgi Yunonistonda «kibernetika» atamasi dastlab kema boshqaruvchisi mahoratini anglatgan, keyinchalik esa majoziy ma’noda shaharni boshqaruvchi davlat arbobining mahoratini ifodalash uchun ishlatilgan. Bu atama shu ma’noda qo‘llangan asarlardan biri — Platonning «Qonunlar».
Quyidagi fransuzcha «cybernétique» so‘zi hozirgi ma’nosiga yaqin shaklda 1834-yilda fransuz fizigi va fanlar tasnifchisi Andre Amper (fransuzcha André-Marie Ampère, 1775–1836) tomonidan inson bilimlari tasnifida boshqaruv haqidagi fanni ifodalash uchun qo‘llangan:

«KIBERNETIKA. Xalqning boshqa xalqlar bilan munosabatlari, buni <…> yuqoridagi fanlar o‘rganadi, hukumat g‘amxo‘rlik qilishi kerak bo‘lgan masalalarning kichik bir qismigina, xolos. Jamoat tartibini saqlash, qonunlarning bajarilishini ta’minlash, soliqlarni adolatli taqsimlash, lavozimlarga tayinlanadigan shaxslarni tanlash va jamiyat ahvolini yaxshilashga xizmat qiladigan barcha ishlar ham hukumatning doimiy e’tiborini talab qiladi. U o‘z maqsadlariga erishish uchun eng mos chora-tadbirlarni muntazam tanlashi kerak. Bunday tanlovni amalga oshirish uchun xalq bilan bog‘liq barcha jihatlar haqidagi bilimlar taqdim etadigan turli omillarni chuqur o‘rganish va taqqoslash orqaligina hukumat xalqning xususiyati, urf-odatlari, tirikchilik vositalari, farovonligi, ijtimoiy tuzilishi va qonunlariga muvofiq boshqara oladi. Bu qonunlar xatti-harakatning umumiy qoidasi bo‘lib xizmat qilishi va hukumat har bir alohida holatda ularga amal qilishi mumkin. Shunday qilib, mazkur turli masalalarni o‘rganuvchi barcha fanlardan keyingina men kibernetika deb ataydigan fanni joylashtirish kerak. Bu nom qadimgi yunoncha κυβερνητιχη so‘zidan olingan. Dastlab kemani boshqarish mahoratini ifodalash uchun tor ma’noda qo‘llangan bu so‘z yunonlarning o‘zida ham ancha keng — umuman boshqarish san’ati ma’nosida ishlatilgan».

Birinchi sun’iy avtomatik boshqaruv tizimi — suv soati — qadimgi yunon mexanigi Ktesibiy tomonidan ixtiro qilingan. Uning suv soatida suv manbadan, masalan, barqarorlashtiruvchi bakdan havzaga, havzadan esa soat mexanizmlariga oqib tushgan. Ktesibiy qurilmasi o‘z rezervuaridagi suv sathini nazorat qilish va suv oqimi tezligini shunga mos ravishda rostlash uchun konussimon oqimdan foydalangan. Natijada rezervuardagi suv sathi doimiy saqlanib, uning to‘lib ketishi yoki qurib qolishining oldi olingan. Bu teskari aloqa va boshqaruv mexanizmlari o‘rtasida hech qanday tashqi aralashuvni talab qilmaydigan birinchi haqiqiy sun’iy avtomatik o‘z-o‘zini rostlovchi qurilma edi. Garchi ular, tabiiyki, bu tushunchani kibernetika fani deb atamagan bo‘lsalar-da (ular buni muhandislik sohasi deb bilishgan), Ktesibiy va qadimgi davrning boshqa ustalari, jumladan, Iskandariyalik Geron yoki xitoylik olim Su Sun kibernetik tamoyillarni birinchi o‘rganganlardan hisoblanadi. Tuzatuvchi teskari aloqaga ega mashina mexanizmlarini o‘rganish tarixi XVIII asr oxirlariga borib taqaladi. O‘sha paytda Jeyms Uattning bug‘ dvigateliga dvigatel tezligini boshqarish uchun markazdan qochma regulyator — teskari aloqali boshqaruv qurilmasi o‘rnatilgan[faktning ahamiyati?]. A. Uolles o‘zining mashhur 1858-yilgi ishida teskari aloqani «evolyutsiya tamoyili uchun zarur» deb ta’riflagan. 1868-yilda mashhur fizik J. Maksvell boshqaruv qurilmalari bo‘yicha nazariy maqola e’lon qilib, o‘z-o‘zini rostlovchi qurilmalar tamoyillarini birinchilardan bo‘lib tahlil qildi va takomillashtirdi. Ya. Ikskyul hayvonlarning xatti-harakatini tushuntirish uchun funksional sikl (nemischa Funktionskreis) modelida teskari aloqa mexanizmidan foydalangan.
XX asr
Zamonaviy kibernetika 1940-yillarda boshqaruv tizimlari, elektr zanjirlari nazariyasi, mashinasozlik, mantiqiy modellashtirish, evolyutsion biologiya va nevrologiyani birlashtirgan fanlararo tadqiqot sohasi sifatida shakllandi. Elektron boshqaruv tizimlarining tarixi Bell Labs muhandisi Garold Blekning 1927-yilda kuchaytirgichlarni boshqarish uchun manfiy teskari aloqadan foydalanishga bag‘ishlangan ishidan boshlanadi. Bunday g‘oyalarni biologiya sohasidagi tadqiqotlarda ham uchratish mumkin, masalan, Lyudvig fon Bertalanfining umumiy tizimlar nazariyasida.
Elektron sxemalarda manfiy teskari aloqaning ilk qo‘llanishlariga Ikkinchi jahon urushi davrida artilleriya qurilmalari va radar antennalarini boshqarish kiradi. Jey Forrester — Massachusets texnologiya institutining servomexanizmlar laboratoriyasida aspirant bo‘lib, Ikkinchi jahon urushi paytida Gordon S. Braun bilan birga AQSH harbiy-dengiz floti uchun elektron boshqaruv tizimlarini takomillashtirish ustida ishlagan. Keyinchalik u bu g‘oyalarni korporatsiyalar va shaharlar singari ijtimoiy tashkilotlarga tatbiq etdi hamda Massachusets texnologiya institutidagi sanoat boshqaruvi maktabini tashkil etishda dastlabki tashabbuskorlardan biri bo‘ldi. Bu maktab hozir MIT Sloan boshqaruv maktabi (MIT Sloan School of Management) deb ataladi. Forrester, shuningdek, tizimlar dinamikasi.
U. Deming, sifatni kompleks boshqarish bo‘yicha yetakchi mutaxassis, uning sharafiga Yaponiya 1950-yilda o‘zining asosiy sanoat mukofotini ta’sis etgan, 1927-yilda Bell Telephone Labsda yosh mutaxassis bo‘lib ishlagan va, ehtimol, o‘sha davrda tarmoq tahlili sohasidagi ishlardan ta’sirlangan. Deming «tizimlarni anglash»ni o‘zining «chuqur bilim» deb atagan konsepsiyasining to‘rtta asosiy ustunidan biri sifatida ko‘rsatgan. Bu fikrni u «Yangi iqtisodiyot» kitobida bayon qilgan.
Yondosh sohalarda ko‘plab ilmiy ishlar paydo bo‘ldi. 1935-yilda sovet fiziologi P. K. Anoxin o‘z kitobida teskari aloqa («teskari afferentatsiya») tushunchasini o‘rgandi. Tadqiqotlar, ayniqsa, rostlash jarayonlarini matematik modellashtirish sohasida davom etdi va ikkita muhim maqola 1943-yilda chop etildi. Ularning birinchisi — «Xatti-harakat, maqsad va teleologiya», mualliflari Norbert Viner va J. Bigelou(inglizcha); ikkinchisi — «Nerv faolligiga taalluqli g‘oyalarning mantiqiy hisobi», mualliflari U. Makkallok va U. Pitts.
Kibernetikaning fan sifatida shakllanishida Viner va Makkallokdan tashqari, quyidagi olimlar ham ishtirok etgan: U. R. Eshbi hamda U. G. Uolter.
Uolter hayvonlar xatti-harakatini o‘rganishda yordam berishi uchun avtonom robotlarni yaratgan dastlabki olimlardan edi. Buyuk Britaniya va AQSH bilan bir qatorda, kibernetikaning dastlabki rivojlanishida Fransiya ham muhim markaz bo‘lgan.
Bahorda, 1947-yilda Viner garmonik analiz bo‘yicha Fransiyaning Nansi shahrida o‘tkazilgan kongressga taklif etildi. Tadbir Nikolya Burbaki nomi bilan mashhur matematiklar guruhi tomonidan tashkil etilgan, unda muhim rol o‘ynagan matematik Sh. Mandelbroyt.

Fransiyada bo‘lganida Viner Broun harakatini (ya’ni Viner jarayonini) o‘rganish va telekommunikatsiya nazariyasida uchraydigan amaliy matematikaning ushbu bo‘limini birlashtirish mavzusida asar yozish taklifini oldi. Keyingi yozda AQSHga qaytgach, u ilmiy nazariyaga «kibernetika» deb nom berdi. Bu nom «maqsadga yo‘naltirilgan mexanizmlar»ni o‘rganishni ifodalash uchun tanlangan va «Kibernetika yoki hayvon va mashinada boshqaruv va aloqa» kitobi (Hermann & Cie, Parij, 1948) orqali ommalashgan. Buyuk Britaniyada uning atrofida 1949-yilda tashkil topgan Ratio Club(inglizcha).
Taxminan 1940-yillarning boshlarida Jon fon Neyman, matematika va informatika sohasidagi ishlari bilan ko‘proq tanilgan olim, kibernetika rivojiga noodatiy va noyob yangilik — katakli avtomat va «universal konstruktor» (o‘zini o‘zi ko‘paytiradigan katakli avtomat) tushunchalarini olib kirdi. Sodda ko‘ringan bu fikriy tajribalar natijasida o‘z-o‘zini ko‘paytirishning aniq tushunchasi shakllandi va kibernetika uni asosiy tushunchalardan biri sifatida qabul qildi. Genetik ko‘payishga xos xususiyatlar ijtimoiy olam, tirik hujayralar va hatto kompyuter viruslariga ham tegishli bo‘lishi mumkinligi kibernetik tadqiqotlarning universalligini yana bir bor ko‘rsatadi.
Viner avtomatik tizimlar (masalan, rostlanadigan bug‘ dvigateli) bilan inson tashkilotlari o‘rtasida o‘xshashliklar keltirib, kibernetikaning ijtimoiy ahamiyatini o‘zining bestselleri — «Kibernetika va jamiyat» (The Human Use of Human Beings: Cybernetics and Society, Houghton-Mifflin, 1950) kitobida keng ommaga tanitdi.
O‘sha davrdagi asosiy ilmiy markazlardan biri Illinoys universitetidagi Biologik kompyuter laboratoriyasi edi. Uni qariyb 20 yil (ya’ni, 1958-yildan boshlab) boshqargan olim — H. Ferster.
SSSRda kibernetika
Kibernetikaning SSSRdagi rivojlanishi 1940-yillarda boshlangan.
«Falsafa lug‘ati»ning 1954-yilgi nashrida kibernetika quyidagicha ta’riflangan: «reaksion soxta fan».
SSSRda kibernetikaning oqlanishi 1955-yilga to‘g‘ri keladi: o‘sha yili «Falsafa masalalari» jurnalining 4-sonida akademik S. L. Sobolev, A. I. Kitov va A. A. Lyapunov muallifligidagi «Kibernetikaning asosiy xususiyatlari» maqolasi chop etildi.
Iqtibos manbasi — «Falsafa masalalari» (№ 4):
- So‘nggi paytlargacha ommabop adabiyotlarimizda kibernetika noto‘g‘ri talqin etilib, kibernetika sohasidagi ishlar haqida sukut saqlanganini, hatto bu sohadagi amaliy yutuqlar ham e’tiborsiz qoldirilganini ta’kidlash zarur. Kibernetika idealistik soxta fan deb atalgan. Biroq inson nerv tizimida yuz beradigan jarayonlarni avtomatik elektron tizimlar yordamida o‘rganish va modellashtirish g‘oyasi o‘z mohiyatiga ko‘ra chuqur materialistik ekani shubhasiz. Bu sohadagi yutuqlar zamonaviy texnikaning eng yangi natijalari asosida materialistik dunyoqarashni mustahkamlashga faqat yordam berishi mumkin. Ayrim faylasuflarimiz jiddiy xatoga yo‘l qo‘ydilar: masalaning mohiyatini anglamasdan turib, ular fandagi yangi yo‘nalishning ahamiyatini inkor eta boshladilar. Bunga asosan ushbu yo‘nalish atrofida xorijda shov-shuv ko‘tarilgani, ayrim nodon burjua jurnalistlari kibernetikani reklama qilish va u haqda arzon spekulyatsiyalar yuritish bilan shug‘ullangani, reaksion arboblar esa fandagi yangi yo‘nalishdan o‘z sinfiy, reaksion manfaatlari yo‘lida foydalanish uchun barcha choralarni ko‘rgani sabab bo‘lgan. Sovet olimlari va muhandislarini chalg‘itish, mamlakatimizda muhim yangi ilmiy yo‘nalishning rivojlanishini sekinlashtirish maqsadida ommabop reaksion adabiyotlarda kibernetikani reaksion va idealistik ruhda faol talqin qilish maxsus uyushtirilgan bo‘lishi ham mumkin. Shuni qayd etish kerakki, bizning matbuotimizda kibernetika asoschisi N. Vinerga avtomatikaning insonga tubdan dushmanligi, ishchilarni mashinalar bilan almashtirish zarurligi, shuningdek, kibernetika qoidalarini jamiyat taraqqiyoti qonunlari va insoniyat jamiyati tarixini o‘rganishga tatbiq etish zarurligi to‘g‘risidagi fikrlar asossiz ravishda nisbat berilgan. Aslida N. Viner «Kibernetika» (N. Winer «Cybernetics». N. Y. 1948) kitobida hamma narsa pul bilan baholanadigan va oldi-sotdi tamoyili hukmron bo‘lgan kapitalistik jamiyat sharoitida mashinalar insonga foyda emas, aksincha, zarar keltirishi mumkinligini ta’kidlaydi. Keyin Viner tartibsiz kapitalistik bozor sharoitida avtomatikaning rivojlanishi yangi sanoat inqilobiga olib kelishi, u esa o‘rtacha intellektual qobiliyatga ega odamlarni ortiqcha qilib qo‘yishi va ularni yo‘q bo‘lib ketishga mahkum etishi mumkinligini yozadi. Shu o‘rinda Viner chiqish yo‘li boshqa jamiyatni — inson hayoti oldi-sotdi obyekti sifatida emas, o‘z-o‘zicha qadrlanadigan jamiyatni yaratishda ekanini aytadi. Nihoyat, Viner kibernetikani ijtimoiy hodisalarni o‘rganishga qo‘llash masalasiga juda ehtiyotkorlik bilan yondashadi. Uning fikricha, qator ijtimoiy hodisa va jarayonlarni axborot nazariyasi nuqtayi nazaridan o‘rganish hamda izohlash mumkin bo‘lsa-da, insoniyat jamiyatida statistik omillardan tashqari matematik tahlilga bo‘ysunmaydigan boshqa kuchlar ham amal qiladi. Jamiyat hayotida statistik tadqiqot usullarini qo‘llash uchun zarur bo‘lgan sharoitlar nisbatan o‘zgarmas saqlanadigan davrlar esa juda qisqa va kam uchraydi. Shuning uchun tarixiy davrlarda jamiyat taraqqiyoti qonunlarini o‘rganishga matematik usullarni tatbiq etishdan muvaffaqiyat kutish qiyin. Shuni ham ta’kidlash kerakki, N. Vinerning «Kibernetika» kitobida kapitalistik jamiyat keskin tanqid qilinadi, garchi muallif kapitalizm ziddiyatlaridan chiqish yo‘lini ko‘rsatmasa va ijtimoiy inqilobni tan olmasa ham.
- Xorijdagi reaksion faylasuflar va yozuvchilar kibernetikadan, boshqa har qanday yangi ilmiy yo‘nalish kabi, o‘z sinfiy manfaatlari yo‘lida foydalanishga intiladilar. Ayrim kibernetika olimlarining avtomatika yutuqlari va rivojlanish istiqbollari haqidagi fikrlarini zo‘r berib targ‘ib qilish va ko‘pincha bo‘rttirish orqali reaksion jurnalistlar va yozuvchilar kapitalistlarning bevosita buyurtmasini bajaradilar: oddiy odamlarga o‘zlarining to‘laqonli emasligi, oddiy xodimlarni mexanik robotlar bilan almashtirish mumkinligi haqidagi fikrni singdirishga va shu tariqa mehnatkash ommaning kapitalistik ekspluatatsiyaga qarshi kurashdagi faolligini pasaytirishga intiladilar. Biz dushman mafkuraning bu ko‘rinishini qat’iy fosh etishimiz kerak. Sotsialistik jamiyatda avtomatika inson mehnatini yengillashtirish va uning unumdorligini oshirishga xizmat qiladi. Oliy nerv faoliyati jarayonlarini o‘rganishda o‘xshashlik usulini jo‘nlashtirishga ham qarshi kurashish, bu masalalarning soddalashtirilgan, mexanistik talqinini rad etish, tafakkur jarayonlarini aks ettirishda elektron va mexanik modellar hamda sxemalar qanchalik qo‘llanishi mumkinligini puxta o‘rganish zarur.»
- O‘z navbatida, Anatoliy Ivanovich Kitov esa iqtisodiy-matematik usullar va Yagona davlat hisoblash markazlari tarmog‘i (YDHMT) deb nomlagan milliy kompyuter tarmog‘iga birlashtirilgan elektron hisoblash mashinalaridan keng foydalanish orqali SSSRning rejali iqtisodiyotini boshqarishni qayta tashkil etishning asosiy tashabbuskorlaridan biri edi. Bu haqdagi «Qizil kitob» loyihasini A. I. Kitov 1959-yilda SSSR rahbari N. S. Xrushchyovga yuborgan. Aslida Kitovning keng ko‘lamli «Qizil kitob» loyihasi zamonaviy Internet tarmog‘ining ilk namunasi edi.
SSSRda kibernetika deb atalgan «burjua soxta fani»ning oqlanishi uchun asosiy kurashchilardan biri A. I. Kitov bo‘lgan. U bu fan haqida dastlabki ijobiy maqolalar muallifi va uning g‘oyalarini qat’iy targ‘ib qilgan olim edi. Uning yakka holda va A. I. Berg, A. A. Lyapunov hamda S. L. Sobolev bilan hamkorlikda 1952–1961-yillarda yozgan ilmiy ishlari va maqolalari kibernetikaning fan sifatida tan olinishi va Sovet Ittifoqi hamda boshqa bir qator mamlakatlarda informatikaning rivojlanishida ulkan rol o‘ynagan. 1951–52-yillarda A. I. Kitov EHM ishlab chiqishga ixtisoslashgan SKB-245 maxfiy konstruktorlik byurosining maxsus saqlash fondida amerikalik olim Norbert Vinerning «Kibernetika» kitobi asl nusxasi bilan tanishib, bu yangi fan jamiyatga katta foyda keltirishi mumkinligini darhol anglab yetdi. U buning ahamiyatini baholash bilan cheklanmay, «Kibernetikaning asosiy xususiyatlari» nomli batafsil ijobiy maqolani ham yozdi. Shundan keyin qariyb bir yarim yil davomida A. I. Kitov va A. A. Lyapunov kibernetika haqida ko‘plab ommaviy chiqishlar qildilar. Shundan so‘nggina KPSS Markaziy qo‘mitasining Mafkura bo‘limi ushbu maqolani nashr etishga ruxsat berdi. 1955-yil o‘rtalarida akademik S. L. Sobolev, A. I. Kitov va A. A. Lyapunov imzolari bilan maqola «Falsafa masalalari» jurnalining 4-sonida e’lon qilindi. Bu maqola Rossiya fani tarixiga kibernetikani tan oldirish uchun kurashdagi g‘alabali burilish sifatida kirdi. O‘sha 1955-yilda Anatoliy Ivanovich Kitov SSSRda katta adadda nashr qilinadigan umumittifoq «Radio» jurnalida «Texnik kibernetika» nomli yana bir kashshof maqolasini chop etdi
1960–1970-yillarda kibernetikaning texnik va iqtisodiy yo‘nalishlariga katta umid bog‘lana boshlandi.
Tanazzul va qayta tiklanish
So‘nggi 30 yil davomida kibernetika yuksalish va pasayish davrlarini boshdan kechirdi. U sun’iy intellekt va biologik-mashina interfeyslarini (ya’ni kiborglarni) o‘rganishda tobora muhim ahamiyat kasb etdi, biroq qo‘llab-quvvatlashdan mahrum bo‘lgach, keyingi rivojlanish yo‘nalishlarini yo‘qotdi.


1970-yillarda yangi kibernetika turli sohalarda, ayniqsa, biologiyada namoyon bo‘ldi. Kibernetika g‘oyalari ta’siridagi ayrim biologlar (Maturana va Varela, 1980; Varela, 1979; Atlan(inglizcha), 1979) «molekulyar biologiya asosini tashkil etgan dastur haqidagi kibernetik metaforalar tirik mavjudot uchun imkonsiz bo‘lgan avtonomiya tushunchasini ifodalashini anglab yetdilar. Shu sababli bu mutafakkirlar insoniyat tabiatda kashf etadigan, o‘zi yaratmagan tashkiliy tuzilmalarga ko‘proq mos keluvchi yangi kibernetikani ishlab chiqishga majbur bo‘ldilar». Ushbu yangi kibernetikani tashkilotlarning ijtimoiy shakllariga tatbiq etish mumkinmi degan masala 1980-yillardan buyon nazariy bahs mavzusi bo‘lib qolmoqda.
Iqtisodiyotda Kibersin loyihasi doirasida kibernetik rejali iqtisodiyotni Chilida 1970-yillar boshida joriy etishga urinish bo‘lgan. Tajriba 1973-yilgi davlat to‘ntarishi oqibatida to‘xtatilgan, uskunalar esa yo‘q qilingan.
1980-yillarda yangi kibernetika o‘zidan oldingi yondashuvdan farqli ravishda «mustaqil siyosiy arboblar va kichik guruhlarning o‘zaro ta’sirini, shuningdek, siyosiy hamjamiyat tuzilmasini yaratib, uni qayta vujudga keltiradigan subyektlarning amaliy va refleksiv ongini» o‘rganishga qiziqa boshladi. Asosiy qarash — siyosiy harakatlarning rekursivligini, ya’ni o‘ziga bog‘liqligini siyosiy ongning ifodalanishi hamda tizimlarning o‘z asosida shakllanishi nuqtayi nazaridan o‘rganishdir.
Niderlandiyalik sotsiolog olimlar Geyer va Van der Zauven(niderlandcha) 1978-yilda paydo bo‘layotgan yangi kibernetikaning bir qator xususiyatlarini ko‘rsatdilar. «Yangi kibernetikaning xususiyatlaridan biri shundaki, u axborotni atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sirlashayotgan inson tomonidan yaratiladigan va qayta tiklanadigan hodisa sifatida ko‘radi. Bu esa kuzatuvchi nuqtayi nazaridan qaralganda, fanning epistemologik asosini ta’minlaydi. Yangi kibernetikaning yana bir xususiyati — reduksiya muammosini (makro- va mikrotahlil o‘rtasidagi ziddiyatlarni) bartaraf etishga qo‘shgan hissasidir. Shu tariqa u individni jamiyat bilan bog‘laydi». Geyer va Van der Zauven yana shuni ta’kidladilarki, «klassik kibernetikadan yangi kibernetikaga o‘tish klassik muammolardan yangilariga o‘tishga olib keladi. Tafakkurdagi bu o‘zgarishlar, jumladan, diqqat markazining boshqariladigan tizimdan boshqaruvchi subyektga va boshqaruv qarorlarini yo‘naltiruvchi omilga ko‘chishini qamrab oladi. Shuningdek, bir-birini boshqarishga intiladigan bir nechta tizim o‘rtasidagi kommunikatsiyaga yangicha urg‘u beriladi».
Kibernetika, boshqaruv tizimlari va o‘zgarish sharoitidagi xatti-harakatlarni, shuningdek, o‘yinlar nazariyasi (guruhlar o‘zaro ta’sirini tahlil qilish), evolyutsiyadagi teskari aloqa tizimlari va metamateriallarni (tarkibiy atomlarining xususiyatlari Nyuton qonunlari doirasidagi odatiy xossalardan tashqariga chiqadigan materiallarni) o‘rganish singari yondosh sohalardagi so‘nggi tadqiqotlar tobora dolzarb bo‘lib borayotgan ushbu sohaga qiziqishning qayta ortishiga olib keldi.
Mashhur olimlar
- Amper, Andre-Mari (1775—1836)
- Korsakov, Semyon Nikolayevich (1787—1853)
- Vishnegradskiy, Ivan Alekseyevich (1831—1895)
- Viner, Norbert (Norbert Wiener) (1894—1964)
- Eshbi, Uilyam Ross (1903—1972)
- Beytson, Gregori (1904—1980)
- Klaus, Georg (1912—1974)
- Kitov, Anatoliy Ivanovich (1920—2005)
- Lyapunov, Aleksey Andreyevich (1911—1973)
- Glushkov, Viktor Mixaylovich (1923—1982)
- Bir, Entoni Stafford (1926—2002)
- Berg, Aksel Ivanovich (1893—1979)
- Tixonov, Andrey Nikolayevich (1906—1993)
- Sobolev, Sergey Lvovich (1908—1989)
- Poletayev, Igor Andreyevich (1915—1983)
- fon Ferster, Xayns (1911—2002)
- Shennon, Klod (1916—2001)
Adabiyotlar
- Viner N. Kibernetika. — M.: «Sovet radiosi», 1968.
- Viner N. Avtomatlashtirishning ayrim axloqiy va texnik oqibatlari Arxiv nusxasi (5-yanvar, 2012-yil) — Wayback Machine.
- Sobolev S. L., Kitov A. I., Lyapunov A. A. «Kibernetikaning asosiy xususiyatlari» Arxiv nusxasi (28-iyul, 2017-yil) — Wayback Machine // «Falsafa masalalari». — 1955. — № 4. — 147-bet.
- Kitov A. I. Texnik kibernetika // «Radio». № 11, 1955.
- Kitov A. I., Lyapunov A. A., Poletayev I. A., Yablonskiy S. V. Kibernetika haqida // 3-Butunittifoq matematika syezdi materiallari. 2-jild. M., 1956.
- Kitov A. I. Xalq xo‘jaligini boshqarishda kibernetika // «Kibernetika — kommunizm xizmatida». A. I. Berg tahriri ostidagi maqolalar to‘plami. 1-jild. M.–L.: Gosenergoizdat, 1961.
- Berg A. I., Kitov A. I., Lyapunov A. A. Harbiy ishda kibernetika // «Harbiy fikr», 1961.
- D. A. Pospelov. Rossiyada informatikaning shakllanishi Arxiv nusxasi (4-sentabr, 2017-yil) — Wayback Machine // «Rossiyada informatika tarixi ocherklari». Novosibirsk, 1998.
- Kitov A. I. Xo‘jalikni boshqarishda kibernetika // M. «Iqtisodiy gazeta». 1961-yil avgust, № 4.
- Kitov A. I., Lyapunov A. A. Texnika va iqtisodiyotda kibernetika // «Falsafa masalalari». 1961. № 9.
- Shennon K. Axborot nazariyasi va kibernetikaga oid ishlar. — M.: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1963. — 830 bet.
- Eshbi U. R. Kibernetikaga kirish. — M.: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1959. — 432 bet.
- Pekelis V. D. (tuzuvchi) Kibernetikada mumkin va mumkin bo‘lmagan narsalar, «Nauka», 1964, 222 bet.
- Kitov A. I. «Axborot-mantiqiy masalalarni dasturlash» M.: «Sovet radiosi», 1967. — 320 bet. — 20000 nusxa.
- Kitov A. I. «Iqtisodiy va boshqaruv masalalarini dasturlash» M.: «Sovet radiosi», 1971. — 370 bet. — 31000 nusxa.
- Pekelis V. D. (tuzuvchi) Kutilgan kibernetika va kutilmagan kibernetika, «Nauka», 1968, 311 bet.
- Pekelis V. D. (tuzuvchi) Kibernetika. Rivojlanish yakunlari, «Nauka», 1979, 200 bet.
- Pekelis V. D. (tuzuvchi) Kibernetika. Hozirgi holati, «Nauka», 1980, 208 bet.
- Markov A. A. Kibernetika nima? — Kitobda: «Kibernetika, tafakkur, hayot». — M.: «Misl», 1964.
- Odamlar va kibernetika Arxiv nusxasi (13-may, 2021-yil) — Wayback Machine / N. Moiseyev. — M.: «Molodaya gvardiya», 1984. — 224 bet.
- Petrushenko L. A.Kibernetika nuqtayi nazaridan materiyaning o‘z-o‘zidan harakati. — M.: «Nauka», 1971.
- Kuzin L. T. Kibernetika asoslari (2 jildda). — M.: «Energiya», 1973.
- V. M. Glushkov, N. M. Amosov va boshqalar «Kibernetika ensiklopediyasi». — Kiyev?, 1975.
- Gerovich V. A. Sovet fiziologiyasida inson va mashina metaforalari Arxiv nusxasi (26-iyul, 2008-yil) — Wayback Machine // Tabiatshunoslik va texnika tarixi masalalari. № 3, 2002. 472–506-betlar.
- Grinchenko S. N. Insoniyat tarixi kibernetika nuqtayi nazaridan // Tarix va matematika: tarixiy makrojarayonlarni davrlashtirish muammolari Arxiv nusxasi (25-sentabr, 2008-yil) — Wayback Machine. — M.: «KomKniga», 2006. — 38–52-betlar.
- Biryukov B. V., Spirkin A. G. Kibernetika va mantiq. — M.: «Nauka», 1978. — 333 bet.
- Grem L. Sovet Ittifoqida tabiatshunoslik, falsafa va inson xatti-harakati haqidagi fanlar. — M.: Politizdat, 1991. — 480 bet
- Klaus G. Kibernetika va falsafa = Kybernetik in philosophischer Sicht / Nemis tilidan tarjima qilganlar: I. S. Dobronravov, A. P. Kupriyan, L. A. Leytes; muharrir V. G. Vinogradov; so‘ngso‘z mualliflari L. B. Bajenov, B. V. Biryukov, A. G. Spirkin. — M.: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1963.
- Kibernetika asoslari. Kibernetikaning matematik asoslari / Professor K. A. Pupkov. — tahriri ostida. M.: «Visshaya shkola».
- Kibernetika asoslari. Kibernetik tizimlar nazariyasi / Professor K. A. Pupkov. — tahriri ostida. M.: «Visshaya shkola», 1976. — 408 bet — (Oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma). — 25 000 nusxa
- Povarov G. N. Amper va kibernetika. — M.: «Sovet radiosi», 1977.
- Tesler G. S. Yangi kibernetika. — Kiyev: «Logos», 2004. — 401 bet.
- Kibernetika va informatika // Rossiya Fanlar akademiyasi M. Gorkiy nomidagi Olimlar uyi Kibernetika bo‘limining 50 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy ishlar to‘plami. — Sankt-Peterburg, 2006. — 410 bet.
- Ignatyev M. B. Mikro-, nano- va optoelektronikada axborot texnologiyalari. — GUAP nashriyoti, Sankt-Peterburg, 2008. — 200 bet.
- Teplov L. P. Kibernetika haqida ocherklar. — M.: «Moskovskiy rabochiy», 1963. — 413 bet. — Adadi 50000 nusxa.
- Kitov A. I. «Elektron raqamli mashinalar» M.: «Sovet radiosi», 1956. — 314 bet. — 20000 nusxa.
- Kitov A. I., Krinitskiy N. A., Komolov P. N. «Dasturlash elementlari (elektron raqamli mashinalar uchun)» M.: Dzerjinskiy nomidagi Artilleriya muhandislik akademiyasi nashriyoti, 1956. — 282 bet.
- Kitov A. I., Krinitskiy N. A. «Elektron hisoblash mashinalari» M.: «Sovet radiosi», 1958. — 180 bet.
- Kitov A. I., Krinitskiy N. A. «Elektron raqamli mashinalar va dasturlash» M.: FIZMATGIZ, 1959. — 584 bet.
- Poletayev I. A. «Signal», «Sovet radiosi», 1958
Havolalar
- Hayotchan tizimlarni tashkil etish fani Arxiv nusxasi (18-yanvar, 2012-yil) — Wayback Machine
- Stafford Bir saboqlari Arxiv nusxasi (21-yanvar, 2021-yil) — Wayback Machine // Kompyuterra — № 36 — 2004
- Boshqaruvchilar kutubxonachasi // (matematik boshqaruv nazariyasi va kibernetika bo‘yicha aspirantlar uchun tanlanma), RFA Boshqaruv muammolari instituti.
- «Principia Cybernetica Project» (PCP) Arxiv nusxasi (23-aprel, 2021-yil) — Wayback Machine (inglizcha).
Tashkilotlar:
- Kibernetika jamiyati (The Cybernetics Society) Arxiv nusxasi (23-dekabr, 2021-yil) — Wayback Machine — Kibernetika jamiyati (inglizcha)