Dasturlanadigan mantiqiy kontroller (qisqartmasi DMK; ingl. programmable logic controller, qisqartmasi PLC; rus tiliga aniqroq tarjimasi — dasturlanadigan mantiqqa ega kontroller), dasturlanadigan kontroller — ishlab chiqarish muhitida qo‘llashga mo‘ljallangan va foydalanuvchi ehtiyojlariga moslashtirilgan ko‘rsatmalarni dasturlanadigan xotirada saqlash orqali mantiqiy amallar, ketma-ketlikni belgilash, vaqtni muvofiqlashtirish, hisoblash va arifmetik amallar kabi maxsus funksiyalarni bajaradigan hamda turli boshqaruv vazifalarini raqamli yoki analog ma’lumotlarni kiritish-chiqarish vositalari yordamida turli mashinalar yoki jarayonlarda amalga oshiradigan raqamli elektron tizimdir. DMKlar ko‘pincha texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish uchun ishlatiladi. DMKning asosiy ishlash tartibi — uzoq muddat davomida mustaqil faoliyat yuritish; ko‘pincha u noqulay atrof-muhit sharoitlarida, jiddiy texnik xizmat va deyarli inson aralashuvisiz ishlaydi.
Ba’zan DMKlar asosida dastgohlarning raqamli dasturiy boshqaruv tizimlari ham quriladi.
DMKlar — real vaqt rejimidagi tizimlarda ishlashga mo‘ljallangan qurilmalar.
DMKlar sanoatda ishlatiladigan boshqa elektron qurilmalardan bir qator xususiyatlari bilan farq qiladi:
- Oddiy mikrokontrollerdan (elektron qurilmalarni boshqarishga mo‘ljallangan bir kristalli kompyuter — mikrosxemadan) farqli ravishda, DMK mustaqil qurilma bo‘lib, alohida mikrosxema emas.
- Odatdagi kompyuterlardan farqli ravishda, DMKlar operatorning qaror qabul qilishi va boshqarishiga emas, balki datchiklardan signallar qabul qilish va ijro mexanizmlariga;
- signallar yuborish orqali mashinalar bilan ishlashga yo‘naltirilgan.Oddiy o‘rnatma tizimlardan farqli ravishda, DMKlar o‘zi boshqaradigan uskunadan alohida mustaqil mahsulot sifatida ishlab chiqariladi.
Texnologik obyektlarni boshqarish tizimlarida mantiqiy buyruqlar odatda suzuvchi nuqtali sonlar ustidagi arifmetik amallardan ustun turadi. Shu sababli nisbatan oddiy mikrokontroller[aniqlashtirish] (shinalari kengligi 8 yoki 16 bit bo‘lgan) yordamida real vaqt rejimida[manba 1363 kundan beri ko‘rsatilmagan] ishlaydigan qudratli tizimlarni yaratish mumkin. Zamonaviy DMKlarning dasturlash tillarida sonli amallar mantiqiy amallar bilan bir qatorda amalga oshiriladi. Zamonaviy kompyuterlarning aksariyat yuqori darajali dasturlash tillaridan farqli o‘laroq, DMK dasturlash tillarining barchasi mashina so‘zlaridagi bitlar ustida amallar bajarish imkonini oson ta’minlaydi.
Tarix
1968-yil mart oyida General Motors (GM) kompaniyasidagi ichki muhokamalar davomida dastgohlarning an’anaviy releli boshqaruv tizimlarini almashtira oladigan qurilma yaratishga qaratilgan Standard Machine Controller loyihasi boshlandi. Bu tashabbusni mashinalar va reduktorlar ishlab chiqish bo‘limi rahbari Bill Stoun ma’qulladi.
1968-yil may oyida Filadelfiyada o‘tkazilgan yillik Westinghouse Machine Tool forumida Bill Stoun kontrollerning asosiy xususiyatlari va uning dastlabki texnik talablarini bayon qilgan ma’ruza taqdim etdi. Yangi qurilmaning asosiy vazifasi murakkab sanoat sharoitlarida dastgohlarni ishonchli boshqarishdan iborat edi. Shu tariqa u eskirgan releli tizimlarga muqobil bo‘lishi kerak edi.
6-iyun 1968-yil kuni Stoun kontroller ishlab chiqish bo‘yicha takliflar so‘rovini rasman shakllantirdi. Unda quyidagi texnik mezonlar keltirilgan edi:
- Modulli tuzilish: qurilma kuchli elektromagnit zanjirlar ta’siri, tebranish, kir va yuqori namlikni o‘z ichiga olgan og‘ir sanoat sharoitlarida ishlashga moslashtirilishi kerak.
- Kirish va chiqishlar: kontroller nominal kuchlanishi 120 V o‘zgaruvchan tok bo‘lgan raqamli signallarni qabul qiluvchi izolyatsiyalangan kirishlarga va 16 ta chiqishga ega bo‘lishi kerak. Chiqishlar ham xuddi shunday kuchlanish hamda 4 A tok uchun mo‘ljallangan.
- Kengaytirish imkoniyati: kirishlar sonini 32 tadan 256 tagacha, chiqishlar sonini esa 16 tadan 128 tagacha oshirish imkoniyati bo‘lishi kerak.
- Xotira ishonchliligi: elektr ta’minoti uzilganda dastur xotirada kamida 12 soat saqlanishi kerak.
- Xotira hajmi: dastur xotirasining boshlang‘ich hajmi 1 KB bo‘lib, uni 4 KB gacha kengaytirish imkoniyati bo‘lishi kerak.
- Vaqt funksiyalarini boshqarish: kontroller 0,1 dan 10 soniyagacha bo‘lgan oraliqda sakkizta vaqt funksiyasini bir vaqtda boshqarishi kerak.
Bu texnik talablar, jumladan prototip yaratish bo‘yicha so‘rov, avtomatik boshqaruv tizimlarini ishlab chiqishga ixtisoslashgan to‘rtta kompaniyaga yuborildi:
- Allen-Bradley;
- Digital Equipment Corporation (DEC);
- Century Detroit;
- Bedford Associates.
To‘rtta kompaniyadan uchtasi o‘z yechimlarining prototiplarini Stoun jamoasiga taqdim etdi.
Digital Equipment Corporation urinishi
GM so‘roviga birinchilardan bo‘lib javob bergan kompaniyalardan biri Digital Equipment Corporation bo‘ldi. U minikompyuter taqdim etdi, biroq bu qurilma buyurtmachi talablariga javob bermadi. Rad etilishining asosiy sabablari xotira hajmining cheklanganligi va qurilmani mavjud ishlab chiqarish jarayonlariga integratsiya qilish murakkabligi edi. Bu sanoat avtomatlashtirish vazifalariga moslashtirilgan maxsus yechimlar yaratish zarurligini ko‘rsatdi.
Allen-Bradley kompaniyasining ishtiroki
Mashhur Allen-Bradley kompaniyasi elektromexanik relelari va dvigatellarni boshqarish tizimlari bilan tanilgan bo‘lsa-da, o‘z mahsulotlari bilan raqobatlashish xavfiga qaramay, bu vazifani ham qabul qildi. Allen-Bradley jamoasi dasturlanadigan kontrollerlarning ikkita prototipini ishlab chiqdi:
- PDQ-II (Programmable Data Quantizer) — dasturlash uchun haddan tashqari katta va murakkab deb topilgan qurilma;
- PMC (Programmable Matrix Controller) — ixchamroq va foydalanishga qulayroq qurilma, ammo u ham GMning metallga ishlov berish dastgohlarini boshqarish talablariga to‘liq javob bermagan.
Bu urinishlarga qaramay, mazkur loyihalarning hech biri keng tarqalmadi.
Modicon 084 yaratilishi
GM so‘roviga eng muhim javobni Bedford Associates jamoasi berdi. Keyinchalik u Modicon (MOdular DIgital CONtroller) kompaniyasiga asos soldi. Bedford Associates muhandislari Richard Morli[ingl.] rahbarligida quyidagi xususiyatlarga ega qurilma ustida ishladilar:
- sanoat ishlab chiqarishi sharoitlariga mos, modulli va mustahkam tuzilish;
- ma’lumotlarni qayta ishlashda uzilishlar bo‘lmasligi, bu esa ishlash barqarorligini ta’minlagan;
- boshqaruv algoritmlarini bajarishni soddalashtiruvchi xotiraga bevosita murojaat qilish imkoniyati.
Qurilma Modicon 084 deb nomlandi, chunki u kompaniyaning 84-loyihasi edi. Modicon bilan hamkorlik doirasida jamoa kontrollerning loyihasi va yig‘ilishini yakunladi. U og‘ir foydalanish sharoitlariga mo‘ljallangan, mustahkam korpusli, ventilyatorlarsiz, ON/OFF kalitisiz va havo aylanishi uchun teshiklarsiz ishlangan dunyodagi birinchi dasturlanadigan kontroller (DK) bo‘ldi. Richard Morli buni shunday izohlagan:
Tasavvurimizda dasturlanadigan kontroller Texas bilan Alyaska o‘rtasida qatnaydigan yuk mashinasining tagiga, tashqi muhitga o‘rnatilgandek edi. Biz u shunday sharoitdagi barcha sinovlarga bardosh berishini xohlagan edik. Yana bir talab shundan iborat ediki, qurilma ustunda o‘rnatilib, iqlim nazorati mavjud bo‘lmagan va umuman xizmat ko‘rsatilmaydigan kommunal tizim yoki mikroto‘lqinli aloqa stansiyasini boshqara olishi kerak edi.
Asl matn tarjimasi (ingliz tilidan)Tasavvurimizda dasturlanadigan kontroller yuk mashinasining tagida, ochiq havoda joylashib, Texas va Alyaska bo‘ylab olib yurilgandek edi. Biz uning bunday sharoitda ham bardosh berishini istadik. Yana bir talab — qurilma ustunda turib, iqlim nazorati bo‘lmagan va umuman xizmat ko‘rsatilmaydigan kommunal tizim yoki mikroto‘lqinli aloqa stansiyasini boshqarishga ko‘maklasha olishi kerak edi.
1973-yilga kelib, Modicon kompaniyasi Modicon 084 modelini yaratish va joriy etish jarayonida to‘plangan tajribaga tayanib, takomillashtirilgan Modicon 184 tizimini taqdim etdi. Bu model bozor talablari va mijozlar ehtiyojlariga moslashtirilgani tufayli sanoat avtomatlashtirish bozorining sezilarli qismini egalladi. Modicon 184 ning muvaffaqiyati kompaniyaning tez o‘sishiga yordam berdi va Modiconni sanoat boshqaruv tizimlari bozorining yetakchilaridan biriga aylantirdi.
Bulletin 1774 PLC yaratilishi
1971-yilda Allen-Bradley muhandislari Odo Yozef Struger[ingl.] rahbarligida Bulletin 1774 PLC qurilmasini yaratdilar va unda DK o‘rniga DMK atamasini birinchi marta ishlatdilar. Keyinchalik aynan DMK avtomatlashtirish sohasida standart atamaga aylandi, DK qisqartmasi esa ko‘proq quyidagi ma’noda ishlatila boshladi: shaxsiy kompyuter.
DMKlarning inqilobiy ahamiyatiga qaramay, ularni bozorda ommalashtirish qiyin kechdi. Morlining so‘zlariga ko‘ra:
Dastlab bizda odamlarga dasturiy ta’minotga ega quti, hatto cho‘yan korpusga joylangan bo‘lsa ham, relelar va simlar bilan to‘la 15 metrlik shkaflar bajaradigan vazifani bajara olishini tushuntirishda jiddiy muammolar bo‘lgan. ... O‘sha davrning barcha kompyuterlari toza, konditsioner bilan jihozlangan xona talab qilardi, shunda ham tez-tez ishdan chiqardi. ... Shunday qilib, dasturlanadigan mantiqiy kontrollerlar (DMKlar) aslida maxsus vazifalarga mo‘ljallangan kompyuterlar bo‘lgan va hozir ham shunday bo‘lsa-da, ularni kompyuterlar bilan bog‘lamaslik uchun katta kuch sarflangan. Buning sababi o‘sha davr kompyuterlarining ishonchliligi pastligi va ishlab chiqarish korxonalari kompyuterlarni hali o‘z jarayonlarining ajralmas qismi deb bilmaganidir.
Asl matn tarjimasi (ingliz tilidan)Dastlabki paytlarda odamlarga dasturiy ta’minotli bir quti, garchi cho‘yan korpusga o‘ralgan bo‘lsa ham, relelar va simlar joylashgan 50 futlik shkaflar bajaradigan ishni qilishi mumkinligini isbotlash ancha qiyin bo‘lgan. ... Barcha kompyuterlarga toza, konditsionerli muhit kerak edi, ammo ular baribir tez-tez nosozlikka uchrardi. ... Shu sababli, DMKlar maxsus vazifaga mo‘ljallangan kompyuterlar bo‘lgan va shundayligicha qolganiga qaramay, ularni kompyuter deb atamaslikka katta e’tibor berilgan. Bunga kompyuterlarning o‘sha paytdagi past ishonchliligi hamda ishlab chiqarish tashkilotlarida hali bunday qurilmalar xarid qilinmasligi sabab bo‘lgan.
Dastlabki DMKlarning ishlash mantiqi LD ulanish sxemasi orqali dasturlangan. Qurilma avvalgidek tamoyil asosida ishlagan, lekin kirish va chiqishdagi relelardan tashqari barcha relelar va kontaktlar virtual bo‘lgan, ya’ni DMK bajaradigan dastur tarkibida mavjud edi. Bu texnologiya boshqaruv tizimlariga xizmat ko‘rsatuvchi muhandislar va texniklarga tanish bo‘lgani sababli ular uzoq tayyorgarliksiz dasturlarni tushunishi va ularga o‘zgartirish kiritishi mumkin edi.
DMK asosidagi boshqaruv tizimlari o‘zidan oldingi tizimlarga nisbatan bir qancha afzalliklarga ega edi:
- ular kichikroq bo‘lib, kamroq elektr energiyasini iste’mol qilgan;
- yarimo‘tkazgich elementlarning xizmat muddati mexanik relelarnikidan ancha uzoq bo‘lgan;
- sozlash yoki ta’mirlashga sarflanadigan vaqt va mehnat ancha kam bo‘lgani uchun uskunalarning to‘xtab turish muddati ham qisqargan.
1985-yilda Rockwell Automation kompaniyasi Allen-Bradley korxonasini sotib oldi va uning mahsulotlari hozirgacha shu brend bilan bog‘lanadi. Modicon kompaniyasi esa 1977-yilda Gould Electronics[ingl.] korporatsiyasiga sotildi, 1997-yilda esa Schneider Electric tasarrufiga o‘tdi. Hozir ham Modicon brendi Schneider Electric kompaniyasiga tegishli bo‘lib, uning mahsulotlari qatorida faol qo‘llanadi.
SSSRda
Taxminan 1980-yilda «Elektronika K1-20» nomli universal dasturlanadigan kontroller ishlab chiqildi. U katta integral sxemalar (KIS)ning K580 va boshqa seriyalari asosida yaratilgan bo‘lib, texnologik uskunalar, shuningdek, sinov va nazorat-o‘lchov jihozlarini boshqarishga mo‘ljallangan edi. Qurilma 8 bitli bo‘lib, 64 KB gacha xotiraga bevosita manzillashni qo‘llab-quvvatlagan, mikroEHM «Elektronika K1-30» dagiga o‘xshash moslashuvchan buyruqlar tizimiga ega edi. U tashqi qurilmalar bilan parallel va ketma-ket kanallar orqali axborot almashish interfeysi bilan jihozlangan va doimiy xotirasini qayta dasturlash imkoniyati bilan ajralib turgan.
1984-yilda Sovet Ittifoqida «MikroDAT» nomi ostida dastlabki mahalliy DMKlarning ommaviy ishlab chiqarilishi yo‘lga qo‘yildi. «MikroDAT» kontrollerlari Aleksandriya va Xarkov shaharlaridagi korxonalarda ishlab chiqarilgan. SSSR davridayoq ishlab chiqarilgan o‘n minglab bunday qurilmalar Rossiya va MDH mamlakatlari korxonalarida hozirgacha ishlatilmoqda. 2007-yilda «MikroDAT» ishlab chiqarish quvvatlari Belgorod shahriga ko‘chirildi va u yerda ishlab chiqarish davom etmoqda.
«MikroDAT»ni ishlab chiqish va joriy etish bilan bir vaqtda Tolyatti shahrida, Volga avtomobil zavodi (VAZ) negizida dasturlanadigan mantiqiy kontrollerlarning o‘z turkumi yaratildi. Bu qurilmalar mikroprotsessorli dasturlanadigan siklli qurilmalar (MPSQ-2-48) deb nomlandi. Ular VAZ ishlab chiqarish jarayonlarida qo‘llanadigan murakkab texnik majmualarni avtomatlashtirish vazifalarini muvaffaqiyatli bajargan.
DMK turlari
- Asosiy DMKlar,
- Dasturlanadigan (intellektual) relelar,
- IBM PC bilan mos kompyuterlar asosidagi dasturiy DMKlar (ingl. SoftPLC),
- Eng sodda mikroprotsessorlar (i8088/8086/8051 va h. k.) asosidagi DMKlar,
- Dvigatelni elektron boshqarish tizimi (DEBT) kontrolleri.
Shaxsiy kompyuter asosidagi kontroller
So‘nggi paytlarda aynan shu yo‘nalish ancha rivojlanmoqda[qachon?]. Bunga quyidagi sabablar mavjud:
- Shaxsiy kompyuterlar ishonchliligining oshishi.
- Oddiy va sanoat maqsadlariga mo‘ljallangan shaxsiy kompyuterlarning turli modifikatsiyalari mavjudligi.
- Ochiq arxitekturadan foydalanish.
- Boshqa kompaniyalar ishlab chiqaradigan signallarni obyekt bilan moslashtirish qurilmalarining istalgan modulini ulash imkoniyati.
- Oldindan ishlab chiqilgan ko‘plab dasturiy ta’minot turlaridan foydalanish imkoniyati.
Bunday kontrollerlar sanoatdagi kichik yopiq obyektlarni boshqarishda, tibbiyot va boshqa yo‘nalishlardagi maxsus avtomatlashtirish tizimlarida ishlatiladi. Kontroller bir necha boshqaruv ta’sirlarini hisoblash bilan birga o‘lchov ma’lumotlarini murakkab qayta ishlash funksiyalarini bajaradi. Bunda kirish va chiqishlarning umumiy soni bir necha o‘ntadan oshmaydi. Bunday kontrollerlarning asosiy afzalligi — juda qisqa vaqt ichida katta hajmdagi hisob-kitoblarni bajarishi. Ularning ishlash sharoiti ofis kompyuterlariga o‘xshaydi va yuqori darajali dasturlash tillarida dasturlash mumkin. Apparat darajasidagi qo‘llab-quvvatlash keng qamrovli diagnostika va kontroller ishini to‘xtatmasdan nosozliklarni bartaraf etish imkoniga ega oddiy kontrollerlar orqali ta’minlanadi.
Mahalliy dasturlanadigan kontroller
Mahalliy dasturlanadigan kontrollerlar quyidagicha tasniflanadi:
- Uskuna tarkibiga o‘rnatilgan va uning ajralmas qismi hisoblangan kontroller
- Nazorat va boshqaruv funksiyalarini mustaqil bajaradigan avtonom kontroller
Bu kontrollerlarning hisoblash quvvati o‘rtacha darajada bo‘ladi. Hisoblash quvvati kompleks ko‘rsatkich bo‘lib, kompyuterning takt chastotasi, razryadliligi va tezkor xotira hajmiga bog‘liq. Boshqa avtomatlashtirish tizimlari bilan axborot almashish uchun mahalliy kontrollerlarda bir nechta fizik port mavjud. Ularda o‘lchov ma’lumotlarini qayta ishlash, blokirovka qilish, rostlash hamda dasturiy-mantiqiy boshqaruvning odatiy funksiyalari amalga oshiriladi. Avariya holatlaridan himoya tizimlarida mahalliy kontrollerlarning maxsus turi qo‘llanadi, chunki ular yuqori ishonchlilik, nosozlikka chidamlilik va tezkorlik bilan ajralib turadi. Shuningdek, ular nosozliklarni aniqlash va joyini belgilash bo‘yicha to‘liq diagnostikani hamda alohida tarkibiy qismlar va butun qurilmani zaxiralash imkoniyatini ta’minlaydi.
DMK tuzilishi
DMK ko‘pincha quyidagi qismlardan tashkil topadi:
- markaziy mikrosxema (mikrokontroller yoki FPGA mikrosxemasi) va uning ishlashi uchun zarur yordamchi elementlar;
- real vaqt soati quyi tizimi;
- energiya ta’minotiga bog‘liq bo‘lmagan xotira;
- ketma-ket ma’lumot kiritish-chiqarish interfeyslari (RS-485, RS-232, Ethernet)
- DMK kirishlari va chiqishlarida kuchlanishni himoyalash va o‘zgartirish sxemalari.
Odatda DMKning kirishi yoki chiqishini markaziy mikrosxemaning tegishli chiqishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulab bo‘lmaydi. Bunday mikrosxema chiqishlaridagi kuchlanish past, odatda 3,3 dan 5 voltgacha bo‘ladi. DMK kirishlari va chiqishlari esa odatda 24 V o‘zgarmas yoki 220 V o‘zgaruvchan tok kuchlanishida ishlashi kerak. Shu bois DMK chiqishi bilan mikrosxema chiqishi orasiga kuchaytiruvchi va himoyalovchi elementlar o‘rnatilishi zarur.
Boshqaruv tizimlari tuzilmalari

- Markazlashtirilgan: DMKning modul savatiga, ko‘pincha birlashtiruvchi panelga, protsessor(lar), kiritish-chiqarish va aloqa modullari o‘rnatiladi. Tizimni mavjud modul savati sig‘imidan ortiq kengaytirish zarur bo‘lsa, shu savatga bitta shkaf doirasida masshtabni oshirish imkonini beradigan kengaytirish modullari joylashtiriladi. Datchiklar va ijro qurilmalari alohida simlar bilan bevosita kiritish-chiqarish modullariga, moslashtirish modullari orqali signal modullarining kirish-chiqishlariga yoki (qurilmada shina interfeysi bo‘lsa) aloqa moduli (ko‘prik) orqali ulanadi. AS-i kabi maydon shinasi ishlatilganda ijro mexanizmini shina orqali quvvatlantirish bilan bir vaqtda unga boshqaruv signallarini uzatish ham mumkin.
- Taqsimlangan: DMK shkafidan uzoqda joylashgan datchiklar va ijro qurilmalari aloqa kanallari (aloqa modullari yoki protsessorlari) hamda zarur bo‘lsa kengaytiruvchi modul savatlari orqali, «boshqaruvchi–bo‘ysunuvchi» (inglizcha Master-Slave) turidagi bog‘lanishlardan foydalanib, DMKga ulanadi.
DMK interfeyslari
Masofadan boshqarish va monitoring
DMK dasturlash tillari
DMKlarni dasturlash tillari Xalqaro elektrotexnika komissiyasining (IEC) quyidagi standarti bilan belgilangan: IEC61131-3.
Grafik dasturlash tillari:
- LD (Ladder Diagram) — releli sxemalar tili — PLC uchun eng ko‘p ishlatiladigan til;
- FBD (Function Block Diagram) — funksional bloklar diagrammasi tili — PLC uchun keng tarqalganligi bo‘yicha 2-o‘rindagi til;
- SFC (Sequential Function Chart) — ketma-ket funksiyalar diagrammasi tili — avtomatlarni dasturlashda qo‘llanadi;
- CFC (Continuous Function Chart) — IEC61131-3 bo‘yicha sertifikatlanmagan, FBDning keyingi rivojlangan shakli.
Matnli dasturlash tillari:
- IL (Instruction List) — assemblerga o‘xshash til;
- ST (Structured Text) — Paskalga o‘xshash til;
- C-YART — C tiliga o‘xshash dasturlash tili (YART Studio).
IEC61131-3 standartidagi bajarish muhiti tarkibiy jihatdan resurslar to‘plamidan iborat (aksariyat hollarda resursning o‘zi DMKdir, ammo ko‘p vazifali operatsion tizimda ishlaydigan ayrim qudratli kompyuterlar bir nechta softPLC dasturini ishga tushirish va bitta markaziy protsessorda bir nechta resursni taqlid qilish imkonini beradi). Resurs vazifalarni bajarish imkonini ta’minlaydi. Vazifalar dasturlar to‘plamidan iborat. Ular davriy ravishda yoki biror hodisaga javoban, eng yuqori belgilangan chastota bilan ishga tushirilishi mumkin.
Dastur — POU dasturiy modullarining turlaridan biri. POU modullari dastur, funksional blok yoki funksiya turida bo‘lishi mumkin. Ayrim hollarda DMKlarni dasturlash uchun standart bo‘lmagan tillar ham ishlatiladi, masalan: Algoritmlarning blok-sxemalari DMKlar uchun dasturlar yaratishga mo‘ljallangan C tiliga yo‘naltirilgan ishlab chiqish muhiti. HiGraph 7 — tizim holatlari grafigiga asoslangan boshqaruv tili.
DMKlarni IEC 61131-3 standartidagi tillarda dasturlash vositalari ma’lum bir DMK oilasiga ixtisoslashgan yoki bir nechta (ammo barcha emas) kontroller turlari bilan ishlaydigan universal vositalar bo‘lishi mumkin:
DMKlarni dasturlash
- Sozlanadigan: DMK xotirasida bir nechta dastur saqlanadi, kerakli dastur versiyasi esa DMK klaviaturasi orqali tanlanadi;
- Erkin dasturlanadigan: dastur ishlab chiqaruvchining maxsus dasturiy ta’minotidan foydalangan holda shaxsiy kompyuterdan DMKning maxsus interfeysi orqali yuklanadi, ba’zan esa dasturlagich yordamida..
DMKlarni dasturlash an’anaviy dasturlashdan farq qiladi. Chunki DMK cheksiz takrorlanuvchi dasturiy sikllarni bajaradi va har bir siklda quyidagilar amalga oshiriladi:
- kirish signallari, shu jumladan, masalan, operatorning klaviaturadagi harakatlari o‘qiladi;
- chiqish signallari hisoblanadi va mantiqiy shartlar tekshiriladi;
- boshqaruv signallari chiqariladi va zarur bo‘lsa operator interfeysidagi indikatorlar boshqariladi.
Shu sababli DMK dasturlashda bayroqlar — algoritmning shartli o‘tishlaridagi muayyan tarmoqlar bajarilganini bildiruvchi mantiqiy (Boolean) o‘zgaruvchilar qo‘llanadi. Shuning uchun DMKni dasturlovchi mutaxassisdan muayyan ko‘nikma talab etiladi.
Masalan, tizim qayta o‘rnatilganidan yoki elektr ta’minoti yoqilganidan so‘ng boshlang‘ich sozlash (initsializatsiya) amallarini bajarish kerak bo‘ladi. Bunday amallar faqat bir marta bajarilishi lozim. Shu maqsadda initsializatsiya tugaganini bildiradigan, yakunlanganda o‘rnatiladigan mantiqiy o‘zgaruvchi (bayroq) kiritiladi. Dastur ushbu bayroqni tekshiradi va u o‘rnatilgan bo‘lsa, initsializatsiya amallarining kodini takroran bajarmaydi.
Adabiyotlar
- J. Mishel. Dasturlanadigan kontrollerlar: arxitekturasi va qo‘llanilishi. — Moskva: Mashinostroyeniye, 1986
- E. Parr. Dasturlanadigan kontrollerlar: muhandis uchun qo‘llanma. — Moskva: BINOM. Bilimlar laboratoriyasi, 2007. — 516 bet. ISBN 978-5-94774-340-1
- I. V. Petrov. Dasturlanadigan kontrollerlar. Standart tillar va amaliy loyihalash usullari / professor V. P. Dyakonov tahriri ostida. — Moskva: SOLON-Press, 2004. — 256 bet. ISBN 5-98003-079-4
- V. V. Denisenko. Texnologik jarayon, tajriba va uskunalarni kompyuter yordamida boshqarish. — Moskva: Goryachaya Liniya-Telekom, 2009. — 608 bet. ISBN 978-5-9912-0060-8
- I. G. Minayev. Dasturlanadigan mantiqiy kontrollerlar. Yangi boshlovchi muhandis uchun amaliy qo‘llanma. / I. G. Minayev, V. V. Samoylenko. — Stavropol: AGRUS, 2009. — 100 bet. ISBN 978-5-9596-0609-1
- I. G. Minayev. Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarida dasturlanadigan mantiqiy kontrollerlar / I. G. Minayev, V. M. Sharapov, V. V. Samoylenko, D. G. Ushkur. 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Stavropol: AGRUS, 2010. — 128 bet. ISBN 978-5-9596-0670-1
- O. A. Andryushenko, V. A. Vodichev. EASY va MFD-Titan seriyalaridagi elektron dasturlanadigan relelar. — Tuzatilgan 2-nashr. — Odessa: Odessa milliy politexnika universiteti, 2006. — Bet. 223.
- I. G. Minayev. Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarida erkin dasturlanadigan qurilmalar / I. G. Minayev, V. V. Samoylenko, D. G. Ushkur, I. V. Fedorenko. — Stavropol: AGRUS, 2016. — 168 bet. ISBN 978-5-9596-1222-1