K vitamini — lipofil (yog‘da eruvchi) va gidrofob vitaminlarning umumiy nomi bo‘lib, ular qonning me’yoriy ivishini ta’minlovchi oqsillar sintezi uchun zarur. Kimyoviy jihatdan 2-metil-1,4-naftoxinon hosilasidir. Mushaklar va biriktiruvchi to‘qimalardagi moddalar almashinuvida, shuningdek, buyraklarning sog‘lom faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayonlarning barchasida vitamin kalsiyning o‘zlashtirilishi hamda kalsiy bilan D vitaminining o‘zaro ta’sirini ta’minlashda qatnashadi. O‘pka va yurak kabi boshqa to‘qimalarda ham faqat K vitamini ishtirokida sintezlanadigan oqsil tuzilmalari aniqlangan.
Fizik-kimyoviy xossalari
K vitamini1 — qovushqoq sariq suyuqlik bo‘lib, petroley efirida va xloroformda yaxshi, etanolda esa yomon eriydi; suvda erimaydi.
K vitaminining asosiy shakllari
K vitamini lipofil (gidrofob) vitaminlar guruhidir. U ikki shaklda uchraydi:
- K vitamini1 (filloxinon) bargli yashil sabzavotlarda uchraydi.
- K vitamini2 (menaxinon, menatetrenon) ichak tayoqchasi tomonidan ichakda ishlab chiqariladi. Ichak mikroflorasi organizmni K vitamini bilan ta’minlashga hissa qo‘shadi, ammo bu hissa mikroflora tarkibi va ovqatlanishga kuchli bog‘liq.
Kimyoviy tuzilishi
K vitamini — tuzilishi o‘xshash va organizmdagi vazifalari yaqin bo‘lgan 2-metil-1,4-naftoxinon hosilalarining umumiy nomi. Odatda ular metillangan naftoxinon fragmenti va bo‘g‘inlari soni turlicha bo‘lgan alifatik yon zanjirga ega bo‘ladi; yon zanjir 3-holatda joylashadi. Filloxinon (K vitamini1 deb ham ataladi) 4 ta izoprenoid bo‘g‘inga ega bo‘lib, ulardan biri to‘yinmagan.
Tabiatda K guruhiga mansub faqat ikki vitamin topilgan: bedadan ajratib olingan K vitamini1 va chirigan baliq unidan K2 ajratib olingan. Tabiiy K vitaminlaridan tashqari, hozirda qon ketishiga qarshi (antigemorragik) ta’sirga ega bo‘lgan, sintetik usulda olingan bir qator naftoxinon hosilalari ma’lum. Ularga quyidagi birikmalar kiradi:
- K vitamini3 (2-metil-1,4-naftoxinon);
- K vitamini4 (2-metil-1,4-naftogidroxinon);
- K vitamini5 (2-metil-4-amino-1-naftogidroxinon);
- K vitamini6 (2-metil-1,4-diaminonaftoxinon);
- K vitamini7 (3-metil-4-amino-1-naftogidroxinon).
Biokimyo
K vitamini ayrim oqsillarning polipeptid zanjirlaridagi glutamin kislotasi qoldiqlarining karboksillanishida ishtirok etadi. Bu fermentativ jarayonda glutamin kislota qoldiqlari gamma-karboksiglutamin kislota qoldiqlariga (qisqacha Gla-radikallar) aylanadi. Gamma-karboksiglutamin kislota qoldiqlari (Gla-radikallar) ikkita erkin karboksil guruhi tufayli kalsiyni bog‘lashda ishtirok etadi. Gla-radikallar barcha ma’lum Gla-oqsillarning biologik faolligida muhim rol o‘ynaydi.
Hozirgi vaqtda inson organizmida quyidagi fiziologik jarayonlarni boshqarishda asosiy rol o‘ynaydigan 14 ta Gla-oqsil aniqlangan:
- qon ivishi (protrombin (II omil), VII omil, IX, X, C oqsili, S oqsili va Z oqsili);
- suyak metabolizmi (osteokalsin — suyakning Gla-oqsili deb ham ataladi, shuningdek, matriks Gla-oqsili (MGP));
- qon tomirlari biologiyasi.
Yo‘g‘on ichakda doimiy yashaydigan ayrim bakteriyalar, masalan, ichak tayoqchasi, K vitaminining2 shaklini sintez qila oladi, ammo ular sintez qila olmaydigan shakl — K1.
Bu bakteriyalarda K vitamini2 anaerob nafas olish deb ataladigan jarayonda elektron tashuvchi vazifasini bajaradi. Masalan, laktatlar, formiatlar yoki NADH kabi elektron donorlari ferment yordamida ikkita elektronni K2 ga uzatadi. K vitamini2 esa, o‘z navbatida, bu elektronlarni fumaratlar yoki nitratlar kabi elektron akseptorlariga uzatadi. Ular tegishlicha suksinatlar yoki nitritlargacha qaytariladi. Bunday reaksiyalar natijasida hujayraning energiya manbai bo‘lgan ATF sintezlanadi; bu jarayon aerob nafas oluvchi eukariot hujayralarda ATF sinteziga o‘xshaydi. Ichak tayoqchasi menaxinonlar oraliq tashuvchi bo‘lib qatnashadigan ham aerob, ham anaerob nafas olishni amalga oshira oladi.
Kasalliklar kelib chiqishidagi roli
Vitamin yetishmovchiligi
K vitamini yetishmovchiligi ichakda oziq moddalarining o‘zlashtirilishi buzilishi (masalan, o‘t yo‘lining berkilishi), K vitamini antagonistlarining davolash jarayonida yoki tasodifan so‘rilishi yoxud juda kam hollarda ratsionda K vitamini yetishmasligi tufayli rivojlanishi mumkin.[manba 1829 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Orttirilgan K vitamini yetishmovchiligida Gla-radikallar to‘liq shakllanmaydi, shu sababli Gla-oqsillar o‘z vazifalarini to‘la bajara olmaydi. [manba 1829 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Yuqorida bayon etilgan omillar kuchli ichki qon ketishlar, tog‘aylarning suyaklanishi, rivojlanayotgan suyaklarning jiddiy deformatsiyalanishi yoki arteriya tomirlari devorlarida tuzlarning to‘planishiga olib kelishi mumkin.[manba 1829 kundan beri ko‘rsatilmagan]
K vitamini yetishmovchiligi ayrim surunkali kasalliklar (enteritlar, enterokolitlar), malabsorbsiya sindromi, ichakning bir qismini jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash, turli sababli gepatitlar, jigar sirrozi, me’da osti bezi o‘smalari, o‘t-tosh kasalligi oqibatida, shuningdek, ichak mikroflorasini susaytiruvchi antibiotiklar hamda ushbu vitaminga antagonist bo‘lgan dikumarin va varfarin kabi antikoagulyantlarni uzoq vaqt qabul qilish natijasida rivojlanishi mumkin.[manba 1829 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda K vitaminining birlamchi yetishmovchiligi kuzatiladi; bu vitaminning platsentada ushlanib qolishi, jigar faoliyatining yetarli darajada rivojlanmaganligi va yog‘larning kam o‘zlashtirilishi bilan bog‘liq. K vitaminining birlamchi yetishmovchiligi quyidagi kasallikning asosida yotadi: yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning gemorragik kasalligi.[manba 1829 kundan beri ko‘rsatilmagan]
K vitamini yetishmovchiligining klinik belgilari ekximozlar, gematomalar va qon ketishlar (ko‘pincha burundan) paydo bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda kindik yarasidan qon ketishi va kalla ichiga qon quyilishi mumkin.[manba 1829 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Petexial toshmalar teri va shilliq pardalarda kuzatilmaydi, endotelial sinamalar (jgut belgisi, Konchalovskiy belgisi) esa manfiy bo‘ladi. K gipovitaminozida protrombin miqdori 70 % dan kam bo‘ladi.[manba 1829 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Davolash — K vitamini preparatlari (vikasol).[manba 1829 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Tarix
1929 yilda daniyalik olim Xenrik Dam (dan. Karl Peter Xenrik Dam) xolesterinsiz ratsionda boqilgan jo‘jalarda xolesterin yetishmasligi oqibatlarini o‘rgandi. Bir necha haftadan so‘ng jo‘jalarda gemorragiya, ya’ni teriosti yog‘ to‘qimasi, mushaklar va boshqa to‘qimalarga qon quyilishi rivojlandi. Tozalangan xolesterin qo‘shilishi bu patologik holatlarni bartaraf etmadi. Donli o‘simliklar urug‘lari va boshqa o‘simlik mahsulotlari shifobaxsh ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Mahsulotlardan xolesterin bilan birga qon ivishini kuchaytiruvchi moddalar ham ajratib olindi. Bu vitaminlar guruhi K vitaminlari deb ataldi, chunki ular haqidagi ilk xabar nemis jurnalida chop etilib, u yerda Koagulationsvitamin (qon ivishi vitaminlari) deb nomlangan edi.
1939 yilda shveysariyalik olim Karrer laboratoriyasida ilk bor bedadan K vitamini ajratib olindi va unga filloxinon nomi berildi.
O‘sha yili amerikalik biokimyogarlar Binkli va Doyzi chirigan baliq unidan qon ketishiga qarshi ta’sir ko‘rsatadigan, ammo bedadan ajratilgan moddadan xossalari bilan farq qiladigan birikmani olishdi. Bu modda K vitamini2 deb ataldi. Bedadan olingan vitamin esa K vitaminining boshqa shakli — K1.
1943 yilda Dam va Doyzi Nobel mukofotini K vitaminini kashf etganliklari va uning kimyoviy tuzilishini aniqlaganliklari uchun oldilar.
Iste’mol me’yorlari
25 yoshli erkaklar uchun AQSHdagi Dietary Reference Intake [ingl.] (DRI) bo‘yicha tavsiya etilgan kunlik me’yor — 120 mkg/kun.
K vitamini iste’mol me’yorlari jadvali
| Aholi guruhi | Yosh | K vitaminining kunlik me’yori, mkg/kun |
|---|---|---|
| Go‘daklar | 6 oygacha | 2,0 |
| Go‘daklar | 7—12 oy | 2,5 |
| Bolalar | 1—3 yosh | 30 |
| Bolalar | 4—8 yosh | 55 |
| Bolalar | 9—13 yosh | 60 |
| O‘smirlar | 14—18 yosh | 75 |
| Kattalar | 19 yosh va undan katta | 120 |
Oziq-ovqat manbalari
K vitamini yashil bargli sabzavotlar tarkibida, masalan, ismaloq va salat bargida; ko‘k choyda; karamdoshlar oilasiga mansub yem-xashak karami, oqbosh karam, gulkaram, brokkoli hamda Bryussel karamida; qichitqi o‘t, dorivor shotara, bug‘doy (kepak) va boshqa donli ekinlar, qovoq, avokado, ayrim mevalar, masalan, kivi va bananlarda; go‘shtda; sigir suti va sut mahsulotlarida; tuxumda; soyada va undan tayyorlangan mahsulotlarda uchraydi. Petrushka tarkibida ham ko‘p miqdorda K vitamini mavjud.
Zaharliligi
Allergik reaksiyalar yuzaga kelishi mumkin.
Adabiyotlar
- Dam H. K vitamini bo‘yicha tadqiqotlar (Researches in Vitamin K) // Biologik kimyo istiqbollari (Pespectives in Biological Chemistry) (R. E. Olson, muharrir), Marcel Dekker, 1970.
- Suttie J. W. K vitamini (Vitamin K) // Lipidlarni tadqiq etish qo‘llanmasi: Yog‘da eruvchi vitaminlar (Handbook of Lipid research: The fat-soluble vitamins) (H. F. DeLuca, muharrir), Plenum Press, 1978.
- D. A. Bender. Vitaminlarning oziqlanish biokimyosi (Nutritional biochemistry of the vitamins), Cambridge University Press, 2003.
- G. F. M. Ball. Vitaminlar: ularning inson organizmidagi roli (Vitamins: their role in the human body), Blackwell Science, 2004.
- G. F. Combs. Vitaminlar: oziqlanish va salomatlikdagi asosiy jihatlari (The vitamins: fundamental aspects in nutrition and health), Academic Press, 1998.
