Malavi haqida

Malavi Respublikasi
ingl. Malavi Respublikasi
nyanja Dziko la Malaŵi
Shior: «Birdamlik va erkinlik»
«Birdamlik va erkinlik»
Madhiya: «Xudo, Malavini asra»
Малави на карте мира
Malavi dunyo xaritasida
Mustaqillik sanasi 6-iyul 1964-yil (dan Buyuk Britaniya)
Rasmiy tillar ingliz tili, cheva
Poytaxt Lilongve
Eng yirik shaharlar Lilongve, Blantayr
Boshqaruv shakli prezidentlik respublikasi
Prezident Piter Mutarika
Vitse-prezident Jeyn Ansa[ingl.]
Hudud
 • Jami 118 494 km² (dunyoda 98-o‘rin)
 • Suv yuzasining ulushi, % 20,6
Aholi
 • Baholash (2024) ▲21 289 053 kishi (65-o‘rin)
 • Zichlik 222 kishi/km²
YaIM (XQP)
 • Jami (2019) 23,661 mlrd doll. (143-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 1200 doll. (182-o‘rin)
YaIM (nominal)
 • Jami (2019) 6,901 mlrd doll. (143-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 350  doll. (187-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2020) ▼ 0,483 (past; 174-o‘rin o‘rin)
Valyuta Malavi kvachasi
Internet domeni .mw
ISO kodi MW
Telefon kodi +265
Vaqt mintaqasi +2
Avtomobil harakati chap tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Malavi (ingl. Malawi, nyanja Malaŵi /məˈlɔːwi,məˈlɑːwi,ˈmæləwi/), rasmiy nomi — Malavi Respublikasi (ingl. Malavi Respublikasi; ilgari, 1964-yilgacha Nyasaland, ingl. Nyasaland) — davlat — Janubiy Afrika mintaqasida (boshqa tasniflarga ko‘ra, Sharqiy Afrika yoki Janubi-sharqiy Afrika mintaqasida) joylashgan. Janub va janubi-sharqda Mozambik bilan (chegara uzunligi — 1498 km), g‘arbda esa Zambiya bilan (847 km), shimolda Tanzaniya bilan (512 km) chegaradosh. Sharqda esa Mozambik va Tanzaniya bilan chegara Nyasa ko‘li bo‘ylab o‘tadi.

Nomning kelib chiqishi

Mustamlakachilik davrida mamlakat dastlab Britaniya Markaziy Afrikasideb atalgan, 1907-yilda esa «Nyasaland» — «Nyasa mamlakati» deb qayta nomlangan (bu nom gidronim bo‘lgan «Nyasa» ko‘li nomi hamda ingl. land — «mamlakat» so‘zidan olingan). 1964-yilda mustaqillik eʼlon qilingach, mamlakat «Malavi» nomini oldi. Bu nom, bir tomondan, Nyasa ko‘lining muqobil nomi, boshqa tomondan esa etnonimbo‘lib, u bir guruh bantu tilli xalqlarni birlashtiradi..

Tarix

Qadimgi davrlar

Malavi shimolidagi Uraxa manzilgohidan gomininlarvakilining 2,3—2,5 mln yil avval yashagan HCRP-U18-501 (=UR 501) deb tanilgan pastki jag‘i topilgan. Uning ayrim belgilari avstralopiteklarbilan, boshqalari esa Homobilan yaqinlikni ko‘rsatadi, biroq u odamlardan ko‘ra avstralopiteklarga yaqinroq qarindosh bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

O‘ng pastki katta oziq tishining HCRP-MR-1106 parchasi Malavi shimolidagi Mvenirondoda (Mwenirondo), Chivondo (Chiwondo) ko‘li tubidan topilgan. Uning yoshi 2,52—2,33 mln yil (kengroq hisobda 2,7—1,8 mln yil) deb baholanadi.

Malavida gominidlar qoldiqlari va yoshi bir million yilga yetadigan tosh qurollar topilgan.

Hozirgi tipdagi ilk odamlar Malavi ko‘li atrofida taxminan 50-60 ming yil avval yashagan.

I19529 namunasida Xora 1 manzilgohidan (taxminan 16 ming yil avval) Sharqiy Afrika bilan bog‘liq L5b mitoxondrial gaploguruhi va B2b Y-xromosoma gaploguruhi aniqlangan, I19528 namunasida Xora 1 manzilgohidan (16 424—14 029 yil hozirgi davrdan avvalgi) esa L0d3/L0d3b mitoxondrial gaploguruhi va B2b1a2 Y-xromosoma gaploguruhi aniqlangan.

I2967 namunasida Xora 1 manzilgohidan (taxminan 8,2 ming yil avval) hozirgi Markaziy Afrikadagi oziq-ovqat terib yashovchi guruhlarga (masalan, mbuti va aka xalqlariga) xos L0a2/L0a2b mitoxondrial gaploguruhi aniqlangan.

Miloddan avvalgi taxminan 8000-yilga oid inson qoldiqlari antropologik xususiyatlari jihatidan quyidagi hududning hozirgi aholisiga yaqin: Afrika shoxi.

Chongoni qoyatosh rasmlari

Fingiradan topilgan I11019 namunasida (hozirgi davrdan 6179—2341 yil oldin) L0d1 mitoxondrial gaploguruhi va B2 Y-xromosoma gaploguruhi aniqlangan.

Boshqa bir joyda topilgan, miloddan avvalgi taxminan 1500-yilga oid qoldiqlar hozirgi bushmenlarga — akafula yoki batva qabilalariga o‘xshash. Aftidan, aynan shu madaniyat vakillari Lilongve janubidagi Chencherere va Mfunzi g‘orlarida qoyatosh tasvirlarini yaratgan. Keyinchalik Malavi hududiga chorvador bantu xalqlari ko‘chib kelgan.

Fingiradan topilgan I4426 namunasida (taxminan 2,3 ming yil avval) Sharqiy Afrika bilan bog‘liq L0f/L0f3 mitoxondrial gaploguruhi aniqlangan.

Shuningdek, Malavi hududida milodiy 250—1100-yillarga oid, quyidagi madaniyatlarga mansub deb tasniflangan arxeologik yodgorliklar topilgan: Kapeni, Nkope, Longve.

Malavi imperiyasi

Malavi imperiyasi aholisi[ingl.] ishlov bera olgan metall — temir. «Malavi» nomi «yorug‘lik nurlari» degan maʼnoni anglatadi va tunda ishlagan ko‘plab temirchilik o‘choqlarining yorqin nuri bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Sulolaga XV asr oxirida amaravi xalqi asos solgan. Hozir cheva nomi bilan tanilgan amaravilar («cheva» so‘zi dastlab «begona» degan maʼnoni anglatgan bo‘lishi mumkin) urushlar va kasalliklardan qochib, hozirgi Kongo Respublikasihududidan Malaviga ko‘chib kelgan. Chevalar akafulaxalqiga hujum qilgan. Akafula xalqi kichik oilaviy urug‘larda yashagan va yagona armiyaga ega bo‘lmagan. Keyinchalik yirtqich hayvonlarni ovlashda ham qo‘llangan uyushgan yo‘q qilish usulidan foydalanib, chevalar akafula xalqini qirib tashlagan.

Vaqt o‘tishi bilan hozirgi Malavi hududining katta qismini, shuningdek, bugungi Mozambik va Zambiyahududlarining ayrim qismlarini qamrab olgan Malavi imperiyasi dastlab Malavi ko‘lining janubi-g‘arbiy sohillarida vujudga kelgan. Imperiya kengaygan davrda uning hukmdori Kalonga (yoki Karongabo‘lib, u imperiyani poytaxti Manxambedan boshqargan[ingl.].

Portugallar bilan aloqalar

Cheva xalqi boshqargan Malavi imperiyasi yevropaliklar bilan savdo boshlashidan avval uning iqtisodiyoti asosan dehqonchilikka, ayniqsa, tariq va jo‘xori (sorgo)yetishtirishga tayanardi. O‘sha davrda imperiya hududi hozirgi Mozambik qirg‘oqlarigacha yetgan.

Portugallar bu hududga XVI asrda Tete porti orqali yetib kelib, Malavi haqida dastlabki yozma maʼlumotlarni qoldirgan. Aynan ular Janubiy Amerikadan makkajo‘xorini olib kelgan va u tez orada mamlakat aholisi ratsionida sorgoning o‘rnini egallagan.

Qirg‘oqbo‘yi hududlar orqali cheva xalqi portugallar va arablardan qullar evaziga fil suyagi va temir olgan; qullar Mozambik yoki Braziliyadagi Portugal plantatsiyalariga jo‘natilgan. Savdoni cheva tilining butun imperiya bo‘ylab tarqalganligi ham osonlashtirgan.

Tanazzul

XVIII asr boshlarida kichik harbiy boshliqlar o‘rtasidagi urushlar va kuchayib borayotgan qul savdosi imperiyaning markaziy hokimiyatini zaiflashtirgan va imperiya tanazzulga yuz tutgan.

Buyuk Britaniya protektorati

Britaniya Markaziy Afrikasining 1897-yilgi pochta markasi

1859-yilda Malaviga Devid Livingstontashrif buyurgan. Shu bilan birga, XIX asr o‘rtalaridan hozirgi Malavi hududini Britaniya mustamlakaga aylantira boshlagan, 1891-yilda esa protektorat tashkil etilgan: Buyuk Britaniyaning «Britaniya Markaziy Afrikasi» (British Central Africa). 1907-yilda u «Nyasaland» deb qayta nomlangan. Mamlakatda tez-tez qo‘zg‘olonlarko‘tarilib turgan. Eng yirigi 1915-yildayuz bergan. Buyuk depressiya oqibatida 1929—1933-yillarda choy va tamaki ishlab chiqarish keskin kamaygan. 1944-yilda afrikaliklarning ilk siyosiy tashkiloti — «Nyasaland Afrika Kongressi» tuzilgan. 1959-yilda mamlakatda favqulodda holat joriy etilib, ozodlik harakati yetakchisi Xastings Bandahibsga olingan. Sentabrda «Nyasaland Afrika Kongressi» «Malavi Kongress partiyasi»ga aylantirilgan. 1961-yilda yangi konstitutsiya qabul qilingan va unga ko‘ra afrikaliklar ilk bor saylov huquqiga ega bo‘lgan.. 1-fevral 1963-yil Nyasaland o‘zini o‘zi boshqaruvchi hudud deb eʼlon qilingan.

Mustaqillik

6-iyul 1964-yil Malavi mustaqilligi eʼlon qilingan. Davlat rahbari Xastings Bandabo‘lgan. Rasmiy ravishda qo‘shilmaslik siyosati eʼlon qilingan bo‘lsa-da, amalda Banda Buyuk Britaniya, G‘arbiy Germaniya, va AQSH. Malavi Afrika qitʼasida Janubiy Afrika Respublikasi bilan apartheiddavrida rasman diplomatik munosabatlarga ega bo‘lgan yagona mamlakat edi. Bandaning siyosati Malavining ko‘plab siyosatchilari, jumladan, uning safdoshlari noroziligiga sabab bo‘lgan. Bunga javoban Banda ularni qatag‘on qilgan. oktabr 1964-yil mamlakat xavfsizligini taʼminlashda Bandaga favqulodda vakolatlar beruvchi konstitutsiyaviy tuzatishlar qabul qilingan. Fevral 1965-yil qurolli qo‘zg‘olon ko‘tarilgan, oktabr 1967-yil davlat to‘ntarishiga urinish bo‘lgan. 6-iyul 1966-yil Malavi dominioni tugatilib, Malavi Respublikasi eʼlon qilingan. Ko‘p o‘tmay parlament Bandani umrbod prezident deb eʼlon qilgan. Keyingi yillarda o‘lim jazosi tayinlash huquqiga ega sudlar tizimi yaratilgan. Banda diktatorga aylangan. Muxolifat shafqatsiz bostirilgan, Banda shaxsiga sig‘inish qaror topgan. 80-yillarning boshlarida jahon bozorida choy va tamakinarxlari tushib ketgan, bu esa mamlakatda iqtisodiy inqirozni keltirib chiqargan. Banda rejimining mavqeyi zaiflashgan. 1990-yillarning boshlarida Blantayr va Lilongveshaharlarida qonli to‘qnashuvlar boshlangan. Muxolifat partiyalari shakllana boshlagan. 17-may 1994-yil ko‘ppartiyaviy saylovlar o‘tkazilib, ularda «Birlashgan demokratik front» nomzodi Bakili Muluzi, «Birlashgan demokratik front» nomzodi, saylovda g‘alaba qozongan. Xastings Banda 25-noyabr 1997-yil kuni Yoxannesburgda 99 yoshida (ehtimol, 92 yoki 101 yoshda bo‘lgan) vafot etgan va vatanida dafn qilingan.

Geografiya

Malavi relyefi

Malavining dokembriy Afrika platformasichekkasida joylashishi hamda platformaning gorstlar va grabenlargabo‘lingani hududning relyefi asosan tog‘li ekanini belgilaydi. (Tog‘li platolar Nyika va Shire hamda Mulanje tog‘ massivi Mulanje). Mamlakatning foydali qazilmalari orasida quyidagilar mavjud: toshko‘mir, temir rudalari, boksitlar.

Malavi iqlimi — ekvatorial mussonli bo‘lib, yomg‘irli yoz (noyabr — mart) va quruq qish mavsumiga ega.Eng issiq oy (noyabr)da o‘rtacha harorat 20 °C dan 27 °C gacha, tog‘lardan Nyasa (Malavi) ko‘li sohillarigacha o‘zgaradi; eng sovuq oy (iyul)da esa mos ravishda 14 °C dan 19 °C bo‘ladi. 2000 m dan baland joylarda harorat baʼzan 0 °C dan pastga tushadi, cho‘qqilarni qor qoplaydi. Yillik yog‘in vodiylarda 750—1000 mm, tog‘larda esa 2500 mm gacha yetadi.

Ichki suv tarmog‘ining asosini Malavi hududidan 560 km masofaga cho‘zilgan Nyasa ko‘li tashkil etadi. Malavidan tashqari ko‘lga Mozambik va Tanzaniyaham tutashgan. Malavi bilan Mozambik chegarasi jahon amaliyotida qabul qilinganidek ko‘lning o‘rta chizig‘idan o‘tsa, Malavi bilan Tanzaniya chegarasi Britaniya va Germaniya imperiyalari o‘rtasida 1890-yilda tuzilgan kelishuvga ko‘ra Tanzaniya qirg‘og‘i bo‘ylab o‘tadi va Tanzaniyani ko‘lga chiqish imkoniyatidan mahrum qiladi. Tanzaniya bu chegaraga eʼtiroz bildiradi. Nyasa ko‘lidan kema qatnay oladigan Shire daryosi ( Zambezining irmog‘i) oqib chiqadi. Oqim yozda eng ko‘p bo‘ladi. Shire daryosi Malombeko‘lidan oqib o‘tadi. Janubi-sharqda esa tashqariga oqib chiqadigan daryosi bo‘lmagan katta, sho‘rtob Chilva.

ko‘li joylashgan. Mamlakat shimolida mavsumiy nam tropik o‘rmonlar yaqqol ifodalangan balandlik mintaqalanishibilan ajralib turadi; qolgan hududlarda esa kserofit tropik o‘rmonlar, akatsiyali savanna va baobablar o‘sadigan, shuningdek, palmalaro‘sadigan park savannalari tarqalgan. Daryo vodiylarida galereya o‘rmonlariuchraydi. 1500 m dan balandroq joylarda tog‘ dashtlari mavjud.

Savannaga xos hayvonot dunyosida fillar, buyvollar, karkidonlar, antilopalar, zebralar, jirafalar, sherlar, qoplonlar, gepardlar, chiyabo‘rilar, sirtlonlar va boshqalar uchraydi. Ko‘plab yirik hayvonlar ayniqsa Chilva. Nyasa ko‘lida baliqlar, ayniqsa, tilapiya baliqlari ko‘p.

Keng tarqalgan setsepashshasi kasallik tarqatuvchi bo‘lib, u uyqu kasalligi qo‘zg‘atuvchisini tashiydi.

Malavining bir hududidagi tog‘ manzarasi

Siyosiy tuzum

Tahliliy tashkilot Economist Intelligence Unit maʼlumotlariga ko‘ra, mamlakat 2018-yilda demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflangan.

Ichki siyosat

Malavi prezidentlik respublikasidir. Prezident aholi tomonidan 5 yil muddatga saylanadi.

Parlament — Milliy majlis. Uning tarkibi 193 deputatdan iborat, deputatlar 5 yil muddatga saylanadi.

Asosiy siyosiy partiyalar (2009-yil mayidagi saylovlar natijalariga ko‘ra):

  • Demokratik taraqqiyot partiyasi (DTP) — 114 deputat
  • Malavi Kongress partiyasi (MKP) — 26 deputat
  • Birlashgan demokratik front (BDF) — 17 deputat

Parlamentda yana 4 partiya (har biridan 1 nafardan) va 32 nafar mustaqil deputat bor.

Tashqi siyosat

Malavi qo‘shilmaslik siyosatini yuritadi. Xastings Banda rejimi davrida ( 1963 dan 1994gacha) mamlakat JAR, Isroilbilan aloqalarni saqlagan. Hududiy nizo Tanzaniyabilan saqlanib qolgan. 1980-yillari Malavi o‘z hududida hukumatga qarshi Mozambik tashkiloti — «Mozambik milliy qarshilik harakati»ni joylashtirgan.

SSSR Malavi mustaqilligini tan olgan sana: 6-iyul 1964. Rossiya Malavi bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatgan sana — 19-oktabr 1993-yil.

o‘rnatgan.

Malavi aholisi Malavi aholisining 2020-yildagi

Aholi soni — 16,7 mln (2013-yilgi baho).

Aholining o‘sishi — 2,8 %.

Tug‘ilish ko‘rsatkichi — 41,3 ta / 1000 kishi (fertillik — bir ayolga 5,5 tug‘ilish).

O‘lim ko‘rsatkichi — 13,7 ta / 1000 kishi (go‘daklar o‘limi — 84 ta / 1000 tug‘ilgan chaqaloq).

O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — 55,1 yil (2012). JSST maʼlumotlariga ko‘ra, Malavi bu ko‘rsatkich bo‘yicha dunyoda oxirgi o‘rinni egallagan (manba). Xuddi shu manbaga ko‘ra, 2016-yilga kelib umr ko‘rish davomiyligi 64,2 yilga yetgan.

Odamning immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish darajasi — 11,9 % (2007-yilgi baho).

Etnik tarkib — qabilalar guruhi: malavi (cheva, nyanja, tumbuka, manganja va boshqalar) — taxminan 60 %, makua (lomve) — taxminan 20 %, yao — 13 %, ngoni (asosan chinyanja tilida so‘zlashadigan)) — 5 %, ngonde (nyakusa) — 2 %, fipa — 1 %; shaharlarda oz sonli hindlar va inglizlar yashaydi.

Rasmiy til — ingliz tili. Milliy til — chicheva (chinyanja)bo‘lib, unda aholining 57 % i so‘zlashadi.

Diniy mansubligiga ko‘ra, Malavi aholisining aksariyati xristianlardir. 2015-16-yillarda o‘tkazilgan Demografiya va salomatlik so‘rovida (Demographic and Health Survey) aholining 87 % i xristianlar ning turli konfessiyalariga , 11,6 % i esa musulmonlarga mansub ekani qayd etilgan; 2018-yildagi Aholi va uy-joy fondini ro‘yxatga olish (Population and Housing Census) natijalariga ko‘ra, 77,3 % xristianlar va 13,8 % musulmonlardir. Yangiroq maʼlumotlarga ko‘ra, 1,1 % i anʼanaviy eʼtiqodlarga, 5,6 % i boshqa ibrohimiy bo‘lmagan dinlarga mansub,, 2,1 % dinsizlar hisoblanadi. Mamlakatdagi eng yirik xristianlik yo‘nalishlari — Rim katolitsizmi, Markaziy Afrika Presviterian cherkovi (1875-yilda Malavida tashkil etilgan) va baptizm. Xristianlar orasida anglikanlar, adventistlar, shuningdek, Xudo assambleyalarijamoatlari ham faoliyat yuritadi. Bundan tashqari, Afrika patriarxlik ekzarxatijamoalari mavjud. 2014-yilda Malavida Birlashgan islohotchi presviterian cherkovi.

Savodxonlik — erkaklarda 76 %, ayollarda 50 % (2003-yilgi baho).

Shahar aholisi — 19 %.

Maʼmuriy bo‘linish

Malavining maʼmuriy bo‘linishi

Malavi uchta viloyatga birlashtirilgan 28 ta okrugga bo‘linadi: Shimoliy viloyat, Markaziy viloyat, Janubiy viloyat.

№OkrugMaʼmuriy markazMaydon,
km²
Aholi,
kishi (2008)
Zichlik,
kishi/km²
Markaziy viloyat
1.DedzaDedza3 624624 445172,31
2.DovaDova3 041558 470183,65
3.KasunguKasungu7 878627 46779,65
4.LilongveLilongve6 1591 905 282309,35
5.MchinjiMchinji3 356456 516136,03
6.Nkota-KotaNkota-Kota4 259303 65971,30
7.NcheuNcheu3 424471 589137,73
8.NchisiNchisi1 655224 872135,87
9.SalimaSalima2 196337 895153,87
Shimoliy viloyat
10.ChitipaChitipa4 288178 90441,72
11.KarongaKaronga3 355269 89080,44
12.LikomaLikoma1810 414578,56
13.MzimbaMzimba10 430861 89982,64
14.Nkata-BeyNkata-Bey4 071215 78953,01
15.RumpiRumpi4 769172 03436,07
Janubiy viloyat
16.BalakaBalaka2 193317 324144,70
17.BlantayrBlantayr2 0121 001 984498,00
18.ChikvavaChikvava4 755434 64891,41
19.ChiradzuluChiradzulu767288 546376,20
20.MachingaMachinga3 771490 579130,09
21.MangocheMangoche6 273797 061127,06
22.MulanjeMulanje2 056521 391253,59
23.MvanzaMvanza82692 947112,53
24.NsanjeNsanje1 942238 103122,61
25.TayoloTayolo1 715587 053342,30
26.FalombeFalombe1 394313 129224,63
27.ZombaZomba2 580667 953258,90
28.NenoNeno1 469107 31773,05
Jami94 27613 077 160138,71

Iqtisodiyot

Tabiiy resurslar — unumdor yerlar, gidroenergetika salohiyati, uran, ko‘mir va boksit zaxiralari (o‘zlashtirilmaydi).

Malavi iqtisodiyotining asosini qishloq xo‘jaligi tashkil etadi — band aholining 90 % i, YaIMning 35 % i va eksport daromadlarining 90 % i shu sohaga to‘g‘ri keladi. Aholi jon boshiga YaIM — 253 dollar (dunyoda 183-o‘rin, 2013-yil holatiga ko‘ra, XVJ maʼlumotlari). Aholining 50 % dan ortig‘i kambag‘allik chegarasidan pastda yashaydi.

Tamaki, shakarqamish, paxta, choy, makkajo‘xori, kartoshka, kassava (tapioka), sorgo yetishtiriladi; sigir va echkilar boqiladi.

Sanoat (YaIMning 20 % i) — tamaki, choy va shakarni qayta ishlash.

Tashqi savdo

2016-yilda Malavi eksporti 932 mln AQSH dollarini, importi esa 1,13 mlrd AQSH dollarini tashkil etgan. Tashqi savdoning manfiy saldosi taxminan 198 mln AQSH dollariga teng bo‘lgan.

Eksport — tamaki (59 %), oltin, shakar, choy, dukkaklilar va yong‘oqlar, paxta, qahva, yeryong‘oq.

Asosiy xaridorlar — Belgiya 13 %, Germaniya 13 %, BAA 9,5 %, AQSH 8 %, Rossiya 7 %, JAR 6,2 %.

Import — oziq-ovqat, neft mahsulotlari va kimyoviy moddalar, isteʼmol tovarlari, mashinalar va uskunalar, shu jumladan transport vositalari.

Asosiy yetkazib beruvchilar — JAR 32 %, Xitoy 20 %, Hindiston 15 %.

Rossiya Malavidan asosan oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi xomashyosini sotib oladi. 2016-yilda import hajmi 66 100 271 AQSH dollarini tashkil etgan, uning katta qismi tamakiga to‘g‘ri kelgan (65 715 771 AQSH dollari, yaʼni 99 %).

Madaniyat

Malavining anʼanaviy madaniyati bu yerda yashovchi xalqlarning urf-odatlarini, jumladan, savat to‘qish va yog‘och niqoblar yasash kiradi. Malavi oshxonasi[ingl.] ko‘plab baliq taomlari, makkajo‘xori unidan tayyorlanadigan nshimabo‘tqasi, pomidor va piyozdan tayyorlangan kachumbari[ingl.]salatini o‘z ichiga oladi. Mashhur ichimlik — tobva[ingl.] fermentatsiyalangan makkajo‘xori, tariq yoki sorgodan tayyorlanadi.

Malavi musiqasi[ingl.] Afrika, Britaniya va Amerika musiqasi xususiyatlarini birlashtiradi. Malavi madhiyasini ni mahalliy bastakor Maykl-Fredrik Pol Saukayozgan. Malavi ko‘li sohillarida musiqa festivali o‘tkaziladi — «Yulduzlar ko‘li»[ingl.].

Xalqaro miqyosda tanilgan yozuvchi Stiv Chimombo va mamlakatning ilk ayol yozuvchisi Validje Gondve.

Malavi Milliy kutubxona xizmati mamlakatdagi 15 ta kutubxonani boshqaradi. Ularning to‘rttasi Lilongveda. Taʼlim darajasi past, maktab yoshidagi ko‘plab bolalar taʼlim muassasalariga bormaydi.

YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan obyektlar

Milliy bog‘: Nyasa ko‘li

Chongoni qoyatosh rasmlari

Malavining markazidagi baland platoda joylashgan, o‘rmon bilan qoplangan granit tepaliklar o‘rab turgan 126,4 km² maydonli ushbu hudud Markaziy Afrikada qoyatosh tasvirlarining eng ko‘p jamlangan joyi hisoblanadi. Rasmlar bu yerda 127 ta joyga tarqalgan. Chongoni Chongoni qoyatosh rasmlarining ayrimlarini so‘nggi tosh davridan boshlab ushbu hududda yashagan ba-tva ovchi-terimchilari (pigmeylar) yaratgan. Boshqa tasvirlarni ajdodlari bu yerda kechki temir davridan yashagan, XX asrgacha qoyatoshlarga surat chizgan dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi cheva xalqi vakillari ishlagan. Ayollik timsoli bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan qoyatosh rasmlari ramzlari hozir ham cheva xalqi uchun madaniy ahamiyatini saqlab qolgan. Ushbu joylarda hozirgacha marosim va udumlar o‘tkaziladi.

Nyasa ko‘li milliy bog‘i

«Nyasa ko‘li» bog‘i tog‘lar bilan o‘ralgan, juda chuqur va suvi tiniq ulkan Nyasa ko‘lining janubiy uchida joylashgan. Bu yerda yuzlab baliq turlari yashaydi, ularning deyarli barchasi endemikdir. Nyasa ko‘lining noyob ixtiofaunasi (Galapagos orollaridagi vyurok qushlar kabi) Yerdagi hayot evolyutsiyasini o‘rganishda katta ahamiyatga ega.

Ommaviy axborot vositalari

Davlat teleradiokompaniyasi — MBC (Malawi Broadcasting Corporation — «Malavi radioeshittirish korporatsiyasi») shu nomdagi telekanal hamda MBC Radio 1 va MBC Radio 2 radiostansiyalarini o‘z ichiga oladi.

Adabiyotlar

Havolalar