Ob daryosi

Ob
Верховья Оби
Ob daryosining yuqori oqimi
Xususiyatlari
Uzunligi 3650 km
Havzasi 2 990 000 km²
Suv sarfi 12 492 m3/s (Salexard)
Suv oqimi
Boshlanish joyi daryolarning qoʻshilish joyi: Biya va Katun
 • Joylashuvi Biysk, Oltoy oʻlkasi
 • Balandligi 160 m
 • Koordinatalari 52°25′56″ sh. k. 84°59′07″ shq. u.HGYaO
Quyilish joyi Kara dengizi
 • Joylashuvi Ob qoʻltigʻi
 • Balandligi 0 m
 • Koordinatalari 66°47′13″ sh. k. 68°57′23″ shq. u.HGYaO
Daryoning nishabligi 0,046 m/km
Joylashuvi
Suv tizimi Kara dengizi

Mamlakat
Hududlar Oltoy oʻlkasi, Novosibirsk viloyati, Tomsk viloyati, Xanti-Mansi avtonom okrugi — Yugra, Yamal-Nenets avtonom okrugi
Kodi dagi Davlat suv reyestri 13010200312115200000019, 14010100112115300000010 hamda 13010500112115200000019
Raqami dagi Davlat geografik nomlar katalogi 0143448
Обь (Россия)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Обь (Уральский федеральный округ)
Голубая точка — исток
boshlanish joyi
Синяя точка
quyilish joyi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Ob — Rossiyadagi Gʻarbiy Sibirhududi boʻylab oqadigan daryo. U dunyodagi eng yirik daryolardan biridir. Obning uzunligi — 3650 km ( Irtish daryosining boshlanish joyidan hisoblaganda — 5410 km), suv yigʻish havzasining maydoni — 2 990 000 km². Quyilish joyidan 287 km yuqorida ( Salexardyaqinida) suv sarfi — 12 492 m³/s. Koʻp yillik oʻrtacha oqim hajmi — 403,981 km³/yil. Daryo Biya va Katun daryolarining Oltoytogʻ etaklarida qoʻshilishidan boshlanadi. Quyilish qismida Ob qoʻltigʻini hosil qilib, Kara dengiziga quyiladi.

Etimologiyasi

Daryo nomining kelib chiqishi aniq maʼlum emas. Taxminlardan biriga koʻra, u komi tilidagi«qor», «qor uyumi», «qor yonidagi joy» maʼnosini bildirgan soʻzdan kelib chiqqan.

Tadqiqotchilar Volfgang Shtaynits va Andrey Dulzon fikricha, daryoning nomi komi-ziryan tilidagi obva — «qor suvi» degan maʼnoni anglatuvchi soʻz bilan bogʻliq. Chunki ruslar Ob bilan avval uning quyi oqimida tanishgan va daryo nomini komi yoʻlboshchilaridan oʻzlashtirishgan.

Boshqa taxminga koʻra, daryo nomi eroniy tillardan kelib chiqqan boʻlib, *ap «suv» soʻziga borib taqaladi (tojikcha Ob). Gʻarbiy Sibirning janubida ilk bronza davridan oʻrta asrlargacha yashagan eroniy tilli dasht xalqlari bu sersuv daryoga shunday nom bergan boʻlishi mumkin.

Ob daryosining turli tillardagi nomlari

Tarixi

Ob daryosining yuqori oqimida toshqin. 2004-yil aprel

Zamonaviy tadqiqotlarga koʻra, Gʻarbiy Sibir shimolida muzlik davri 60 ming yil avval tugagan. Shundan soʻng Ob daryosining okeanga erkin oqishiga hech narsa toʻsqinlik qilmagan, daryo vodiysining soʻnggi paleolit davridagi relyefi esa hozirgisiga oʻxshash boʻlgan.

Ruslar daryo bilan ilk bor ovchilar va savdogarlarziryan yoʻlboshchilari bilan Ural togʻlari ortiga borganlarida tanishgan[manba 271 kundan beri koʻrsatilmagan]. Ob atrofidagi hudud Yermak Sibirni egallashidan oldin ham Obdor oʻlkasi deb atalgan.

1187-yildayoq Obning quyi oqimi Buyuk Novgorodning«qaram volostlari» tarkibiga kirgan; Novgorod qulagach, bu yerlar Moskva knyazlariga oʻtgan. Ular 1502-yildan boshlab oʻz unvonlariga «Obdor va Yugra knyazlari» soʻzlarini ham qoʻsha boshlashgan.

1844-yilda Ob daryosida paroxod qatnoviyoʻlga qoʻyildi; dastlabki paroxoddan tijorat maslahatchisi N. F. Myasnikov foydalangan:16. 1895-yilga kelib Ob va uning irmoqlarida qatnaydigan paroxodlar soni 120 taga yetgan; ularning aksariyati xususiy mulkdorlarga tegishli edi.:17.

1923-yildan boshlab Ob daryosida yoʻlovchi va yuk tashish Gʻarbiy Sibir daryo paroxodchiligi tomonidan amalga oshirilgan (Ob–Irtish daryo paroxodchiligi).

Oqimi

Daryo tarmogʻi, toʻyinish sharoitlari va suv rejimining shakllanishiga koʻra, Ob 3 qismga boʻlinadi: yuqori ( Tomdaryosining quyilish joyigacha), oʻrta ( Irtishdaryosining quyilish joyigacha) va quyi ( Ob qoʻltigʻigacha). Novosibirsk suv ombori qurilgach, Obning yuqori oqimi ham quyidagi qismlarga ajratilgan: Biya va Katun qoʻshilgan joydan Barnaulgacha (bu yerda Novosibirsk gidrouzeli suv rejimiga taʼsir qilmaydi), Barnauldan Kamen-na-Obigacha (bu yerda gidrouzelning taʼsiri seziladi), Novosibirsk gidrouzelining oʻzi hamda Novosibirsk GESi ning quyi byefidan Tom daryosining quyilish joyigacha boʻlgan, oqimi Novosibirsk gidrouzeli tomonidan tartibga solinadigan qism. Oqimning oʻrtacha tezligi bahorda 5—5,6 km/soat, suv kamaygan davrda 2,7—3,0 km/soatni tashkil qiladi. Daryo burilishlari va toraygan joylarida qirgʻoqqa siquvchi oqimlar, tarmoqlarga ajraladigan joylarda esa, ayniqsa suv sathi yuqori boʻlganida, choʻziluvchi oqimlar kuzatiladi. Koʻp joylarda koʻndalang siljituvchi oqimlar mavjud. Daryoning nishabligi 0,046 m/km.

Ob nomi Katun va Biyadaryolari qoʻshilgandan keyingi, yaʼni Biyskshahridan pastdagi, dengiz sathidan 160 m balandlikdan boshlanadigan suv oqimiga nisbatan qoʻllanadi. Daryo Oltoy oʻlkasidan oʻtib, Barnaulorqali oqadi, soʻng bir muddat Oltoy oʻlkasi bilan Novosibirsk viloyatiorasidagi chegarani tashkil etadi. Oqimning qariyb 300 km qismi Novosibirsk viloyatidan, jumladan, Novosibirskshahridan oʻtadi. Shimolroqda, Tom daryosi Tomsk viloyatidaObga qoʻshilgach, daryo shimoli-gʻarbga buriladi va Tomsk viloyati boʻylab qariyb 900 km davomida quyidagi yirik irmoqlarni qabul qiladi: Tom, Chulim, Ket, Chaya, Parabel va Vasyugan. Xanti-Mansi avtonom okrugi — Yugrada Ob Nijnevartovskqirgʻoqlari boʻylab oqadi, keyin gʻarbga burilib, Surgutni janubdan, Nefteyuganskni esa shimoldan aylanib oʻtadi. Xanti-Mansiyskdan soʻng Ob oʻzining bosh irmogʻi — Irtishni qabul qiladi va shimolga burilib, yana qariyb 660 km davomida Yugra hamda Yamal orqali Salexard va Labitnangishaharlari tomon yoʻnaladi. Peregryobnoye posyolkasigacha Ob bir oʻzanda oqadi, keyin Katta Ob va Kichik Obdeb ataladigan ikki tarmoqqa ajraladi. Bu tarmoqlar 460 km dan soʻng, 20 km janubroqda, Salexarddanatrofida, Sibir Uvallaritepaliklarini aylanib oʻtib, yana qoʻshiladi. Bu yerda vodiy 20 km dan 6—8 km gacha torayadi, oʻzan chuqurligi esa qariyb 2 baravar oshib, 10—15 metrga yetadi. Salexarddan keyin Ob keskin sharqqa buriladi. Obning oʻziga xos soʻnggi kesimi Salemal burnidan daryoning qavariq qirgʻogʻidagi chiqintigacha oʻtkazilgan chiziq bilan belgilanadi. Bu yerdan pastda daryo delta hosil qiladi. Asosiy oʻzan Ob qoʻltigʻiga — Kara dengiziga quyiladigan nuqtadan boshlab suv oqimi sezilarli darajada kengayadi. Ob maydoni 4,5 ming km² boʻlgan ulkan delta hosil qiladi. Daryo deltasi Obning sharq-gʻarb boʻylab joylashgan qismida, Katta Yari orolidan (Salemal posyolkasidan quyiroqda) boshlanadi. Shu yerda daryo Nadim Obi va Xamanel Obi deb ataladigan ikki keng tarmoqqa boʻlinadi (Ganeyzer, 1975); u 69°11′ va 71°40′ sharqiy uzunliklar oraligʻida joylashgan.

Daryoning toʻyinishi va suv rejimi

Ob daryosining toshishi. 2002-yil iyun
Yenisey va Ob (oʻngda) Kara dengiziga quyiladi

Daryo asosan qor suvlari bilan toʻyinadi, Oltoyda esa toʻyinish aralash: qor suvlari ulushi — 40 %, muzlik suvlari — 22 %, yomgʻir suvlari — 19 %, yerosti suvlari — 15 %; tayga zonasida qor suvlari ulushi — 55 %, yomgʻir suvlari — 25 %, yerosti suvlari — 20 %. Yillik oqimning asosiy qismi bahor-yozgi toʻlinsuv davriga toʻgʻri keladi. Yuqori oqimda toʻlinsuv aprel boshida, oʻrta oqimda aprelning ikkinchi yarmida, quyi oqimda esa aprel oxiri — may boshida boshlanadi. Suv sathi daryo hali muz bilan qoplangan paytdayoq koʻtarila boshlaydi; muz yorilib, muz tiqinlari hosil boʻlganda suv sathi qisqa muddatda keskin koʻtariladi. Shu sababli ayrim irmoqlarning oqim yoʻnalishi vaqtincha teskari tomonga oʻzgarishi mumkin. Yuqori oqimda toʻlinsuv iyulda tugaydi, yozgi kam suvli davr beqaror kechadi, sentabr–oktabrda yomgʻir sababli toshqin kuzatiladi. Oʻrta va quyi oqimda toʻlinsuvning pasayishi yomgʻir toshqinlari bilan qoʻshilib, daryo muzlaguncha davom etadi. Qishning qanchalik sovuqligiga qarab, daryo yiliga oʻrtacha 180 dan 220 kungacha muz ostida boʻladi.

Oʻrtacha suv sarfi (m³/s), Ob daryosida 1930-yildan 1999-yilgacha oylar boʻyicha
(oʻlchovlar gidrologik postda Salexardda oʻtkazilgan)

Havzasi

Ob–Irtish havzasi

Ob havzasining maydoni 2 million 990 ming km². Bu koʻrsatkich boʻyicha daryo Rossiyadabirinchi oʻrinni egallaydi. Ob suv miqdori boʻyicha ham Rossiyadagi uchinchi daryo ( Yenisey va Lena daryolaridan keyin).

Obning janubiy qismida Novosibirsk suv omborijoylashgan. U Novosibirsk GESitoʻgʻoni yordamida hosil qilingan. Toʻgʻon 1950-yildan 1961-yilgacha qurilgan; suv ombori barpo etilganda koʻplab qishloqlar va Berdsk shahrining katta qismi suv ostida qolgan. Ob dengizi (mahalliy aholi uni shunday ataydi) koʻplab novosibirskliklar uchun dam olish maskanidir; uning qirgʻoqlarida koʻplab dam olish bazalari va sanatoriylarjoylashgan. Bu yerga qoʻshni hududlardan ham sayyohlar keladi.

XIX asr oxirida Ob–Yenisey kanaliqurilib, Ob va Yenisey daryolari oʻzaro bogʻlangan. Hozir bu kanal ishlatilmaydi va qarovsiz qolgan.

Irmoqlari

Daryoning eng asosiy irmogʻi — Irtish. Irtish Obga chap tomondan quyiladi. Uning Moʻgʻuliston va Xitoy chegarasidagi boshlanish joyidan Obga chapdan quyilishigacha boʻlgan uzunligi 4248 km, yaʼni u Obdan 598 km uzunroq.

Irtish — Obning eng yirik irmogʻi

Boshqa muhim irmoqlari:

Barnauldagi daryo vokzali yaqinidagi pristan
Ob ustidagi yangi koʻprikdan Barnaul manzarasi

Kema qatnovi

Obning butun uzunligi boʻylab kemalar qatnay oladi. Ob va uning irmoqlarida quyidagi kema qatnovi hududlari ajratiladi:

  • Barnaul hududi — Biya va Katun qoʻshilgan joydan Kamen-na-Obigacha, shu jumladan Biya, Katun va Charishning quyilish qismlari hamda Teletskoye koʻli. Kafolatlangan chuqurlik — 110—140 sm;
  • Novosibirsk suv ombori hududi — Kamen-na-Obidan Novosibirsk shlyuzining avangavanigacha;
  • Novosibirsk hududi — Novosibirsk shlyuzining avangavanidan, shlyuzning oʻzini ham qoʻshgan holda, Tom daryosining quyilish joyigacha. Kafolatlangan chuqurlik — 210—240 sm;
    Novosibirsk suv ombori. Berdsk burnidan koʻrinish
  • Tomsk hududi — Tom daryosining quyilish joyidan Parabel tarmogʻigacha hamda Tomning quyilish joyidan Kemerovogacha boʻlgan qismi. Ob va Tomda Tomskkacha kafolatlangan chuqurlik — 210—240 sm;
  • Kolpashevo hududi — Parabel tarmogʻidan Tomsk viloyati chegarasigacha va Ket daryosining 274 kilometrlik qismi. Obdagi kafolatlangan chuqurlik — 240—270 sm;
  • Ob–Irtish hududi — Irtish boʻylab Omskdan uning quyilish joyigacha. Obdagi kafolatlangan chuqurlik[aniqlashtirish kerak] 140—180 sm;
  • Surgut hududi — Tomsk viloyati chegarasidan Irtishning quyilish joyigacha. Obdagi kafolatlangan chuqurlik — 240—270 sm;
  • Xanti-Mansiysk hududi — Irtishning quyilish joyidan Kazimning quyilish joyigacha. Obdagi kafolatlangan chuqurlik — 270—300 sm;
  • Salexard hududi — Kazimning quyilish joyidan Ob qoʻltigʻigacha. Obdagi kafolatlangan chuqurlik — 270—300 sm.

2010-yillarning oxiridan 2022-yilgacha suv miqdori juda kamaygan. Bu Qozogʻiston hududidagi suv omborlari kaskadining ish rejimi, shuningdek yogʻingarchilik kamligi sababli yon irmoqlardan keladigan suv miqdorining ozligi bilan bogʻliq. Shu bois daryo oʻzanlarini tartibga keltirish ishlari faol olib borildi. Jumladan, 2021-yilda 47 ta, 2022-yilda 53 ta sayoz oʻtish joyida tubni chuqurlashtirish ishlari bajarildi. Bundan tashqari, navigatsiya jihozlariga masʼul guruhlar toshqin suvlari qirgʻoqlarni yuvishi natijasida daryoga tushgan, ildizi bilan qoʻporilgan va choʻkib qolgan daraxtlarni olib tashlash uchun tubni trallash ishlarini bajardi. 2022-yilda daryo tubidan 460 tonna chiqindi tozalandi, tubni chuqurlashtirish ishlari hajmi esa 1 075,89 ming m³ gruntni tashkil etdi. Ushbu qiyinchiliklarga qaramay, kema qatnovi belgilangan davlat topshirigʻiga muvofiq taʼminlandi, xususan, Irtishda 149 sutka davom etdi. Koʻrilgan choralar yuk tashish hajmini 10 % ga oshirib, 7359,2 ming tonnaga, yoʻlovchi tashishni esa 100 ming kishiga oshirib, 848 ming kishiga yetkazdi (2021-yilga nisbatan).

Ob qoʻltigʻida dengiz kema qatnovi tartibi amal qiladi.

Ixtiofauna

Ob daryosida baliqchilik qadimdan rivojlangan. Masalan, XIX asr oxirida baliqchilarning toʻrlariga quyidagi baliqlar tushgan:

turlari. Hozir Ob va Ob qoʻltigʻi suvlarida baliqlarning 50 ga yaqin turi va kenja turi yashaydi; ularning yarmi sanoat ahamiyatiga ega. Eng qimmatli turlar: osyotr, sterlyad, nelma, muksun, chir, tugun, sig, pelyad. Baliq ovlash obyektlari asosan mayda tangachali baliqlar: — sudak, choʻrtanbaliq, yaz, nalim, leshch, yelets, plotva, karas, olaboʻgʻa.

Ob boʻyidagi shaharlar

Gʻarbiy Sibir aholisining katta qismi Ob qirgʻoqlari va unga quyiladigan daryolarning etaklarida yashaydi. Rossiyaning aholi soni boʻyicha uchinchi yirik shahri — Novosibirsk oʻz aglomeratsiyasi bilan shu yerda joylashgan. Bu yerda, shuningdek, yirik Barnaul-— Novoaltayskaglomeratsiyasi mavjud. Obga tutash Gʻarbiy Sibir hududi Obboʻyi.

Ob daryosining Nijnevartovskdagi sohilboʻyi sayilgohi

Ob–Irtish havzasining asosiy portlari va pristanlari: Biysk daryo porti, Barnaul daryo porti, Novosibirsk, Tomsk, Samus, Nijnevartovsk, Surgut, Labitnangi, Pavlodar, Omsk, Tobolsk, Tyumen, Xanti-Mansiysk.

Koʻpriklar

Ob ustidagi koʻpriklar

Surgut yaqinidagi temiryoʻl (oldinda) va avtomobil (orqada) koʻpriklari
Temiryoʻl koʻprigi Kamen-na-Obida

Quyilish joyidan boshlanish joyiga qarab:

Ob daryosida koʻpriklar qurilguniga qadar qadimiy quruqlik yoʻllari, masalan, «Taradan Baraba orqali Tomskka» («Buxoro yoʻli») yoʻnalishida suvdan oʻtish joylari ishlatilgan («Perevoz» — Urtamka daryosining Obga quyilish joyida). Aynan shu yerda Urtam istehkomi).

Kelgusida Ob ustidan Strejevoy, shahri yaqinida, Aleksandrovsk tumani Tomsk viloyati hududida, kelajakdagi Shimoliy kenglik magistraliboʻylab uzluksiz transport qatnovini taʼminlash uchun yana bir koʻprik qurish rejalashtirilgan, ammo moliyalashtirish yoʻq. Agar Oltoy oʻlkasi va Oltoy Respublikasining togʻoldi hududlariga temiryoʻl tarmogʻi qurilishi boshlansa, Bistroy Istok tumani hududida, Biya va Katun qoʻshilgan joydan taxminan 20 km masofada yana bir koʻprik quriladi.[manba 2617 kundan beri koʻrsatilmagan]

Ekologik holati

Daryo suvi sezilarli darajada ifloslangan. Quyi oqimda neft mahsulotlarining ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 9-10 baravar oshgan. Suvdagi kislorod miqdori meʼyordan 4 baravar past.

Adabiyotlar