Radiatsion kamar nima

Radiatsiya kamarlarining faolligini ko‘rsatuvchi videoillyustratsiya
Ichki va tashqi radiatsiya kamarlarining sxemasi

Radiatsiya kamari — sayyora magnitosferalari ichidagi hudud bo‘lib, unda magnitosferaga kirib kelgan yuqori energiyali zaryadlangan zarralar to‘planib, saqlanib qoladi (asosan protonlar va elektronlar).

Radiatsiya kamari: Yer

YRK (Van Allen kamari)

Boshqa nomi (odatda G‘arb adabiyotlarida) — «Van Allen radiatsiya kamari» (ingl. Van Allen radiation belt).

Magnitosfera ichida, har qanday dipol maydondagidek, kinetik energiyasi E kritik qiymatdan kichik bo‘lgan zarralar kira olmaydigan sohalar mavjud. Shu zarralar energiyasi E < Екр bo‘lishiga qaramay, ushbu sohalarda avvaldan mavjud bo‘lsa, ularni tark eta olmaydi. Magnitosferaning bunday kirish yoki chiqish cheklangan sohalari magnitosferaning tutib qolish zonalari deb ataladi. Yerning dipol (kvazidipol) maydonidagi tutib qolish zonalarida haqiqatan ham tutilgan zarralarning (avvalo, proton va elektronlarning) katta oqimlari saqlanib turadi.

Radiatsiya kamarini dastlabki yaqinlashuvda toroid shaklida tasavvur qilish mumkin; unda ikkita soha ajratiladi:

  • ichki radiatsiya kamari — ≈ 4000 km balandlikda joylashgan va asosan protonlardan tashkil topgan, energiyasi o‘nlab MeV;
  • tashqi radiatsiya kamari — ≈ 17 000 km balandlikda joylashgan va asosan elektronlardan tashkil topgan, energiyasi o‘nlab keV.

Radiatsiya kamarining quyi chegarasi balandligi bir xil geografik kenglikda uzunliklar bo‘yicha Yer magnit maydoni o‘qining Yer aylanish o‘qiga nisbatan qiyaligi sababli o‘zgaradi. Bir xil geografik uzunlikda esa bu balandlik kenglikka qarab farqlanadi, chunki radiatsiya kamarining shakli Yer magnit maydoni kuch chiziqlarining turli balandliklarda joylashishi bilan belgilanadi. Masalan, Atlantika okeani ustida nurlanish intensivligi 500 km balandlikdan, Indoneziya ustida esa 1300 km balandlikdan kuchaya boshlaydi. Agar xuddi shu grafiklar magnit induksiyasiga bog‘liq holda chizilsa, barcha o‘lchovlar bitta egri chiziqqa tushadi. Bu zarralarning tutib qolinishi magnit tabiatga ega ekanini yana bir bor tasdiqlaydi.

Ichki va tashqi radiatsiya kamarlari orasida Yerning 2 dan 3 gacha radiusi oralig‘ida joylashgan bo‘shliq bor. Tashqi kamardagi zarralar oqimi ichki kamardagidan kattaroq. Zarralarning tarkibi ham farq qiladi: ichki kamarda protonlar va elektronlar, tashqi kamarda esa elektronlar mavjud. Ekranlanmagan detektorlardan foydalanish radiatsiya kamarlari haqidagi bilimlarni sezilarli darajada kengaytirdi. Mos ravishda bir necha o‘n va yuz kiloelektronvolt energiyali elektronlar va protonlar aniqlandi. Bu zarralarning fazoviy taqsimoti kirib boruvchi zarralarnikidan ancha farq qiladi.

Past energiyali protonlar intensivligining maksimumi Yer markazidan taxminan 3 ta Yer radiusi masofada (sirtidan taxminan 12 500 km balandlikda) joylashgan. Kam energiyali elektronlar butun tutib qolish hududini egallaydi. Ular uchun ichki va tashqi kamarlar o‘rtasida ajralish yo‘q. Energiyasi o‘nlab keV bo‘lgan zarralarni odatda kosmik nurlarga kiritishmaydi, biroq radiatsiya kamarlari yagona hodisa bo‘lib, barcha energiya darajasidagi zarralar bilan birgalikda o‘rganilishi lozim.

Ichki kamardagi protonlar oqimi vaqt o‘tishi bilan ancha barqaror saqlanadi. Dastlabki tajribalar yuqori energiyali elektronlar (E > 1—5 MeV) tashqi kamarda to‘planishini ko‘rsatdi. Energiyasi 1 MeV dan kichik elektronlar magnitosferaning deyarli hamma qismini egallaydi. Ichki kamar juda barqaror, tashqi kamarda esa keskin tebranishlar yuz beradi.

Kashf etilish tarixi

Radiatsiya kamarining mavjudligi ilk bor amerikalik olim Jeyms Van Allen tomonidan 1958-yil fevral oyida Amerikaning «Eksplorer-1» sun’iy yo‘ldoshi ma’lumotlarini tahlil qilish orqali aniqlangan. Bu kashfiyot orbitani to‘liq aylanib chiqish davomida radiatsiya darajasining davriy o‘zgarishini qayd etgan, ushbu hodisani o‘rganish uchun Van Allen maxsus moslashtirgan «Eksplorer-3» sun’iy yo‘ldoshi ma’lumotlari bilan ishonchli tasdiqlangan. Van Allen kashfiyoti 1-may 1958-yilda e’lon qilindi va ko‘p o‘tmay Sovet Ittifoqining «Sputnik-3» sun’iy yo‘ldoshi ma’lumotlari bilan mustaqil ravishda tasdiqlandi. Keyinroq avvalroq uchirilgan sovet «Sputnik-2» sun’iy yo‘ldoshi ma’lumotlari qayta tahlil qilinganda, radiatsiya kamarlari uning Quyosh faolligini o‘rganishga mo‘ljallangan uskunalari tomonidan ham qayd etilgani ma’lum bo‘ldi. Biroq o‘sha vaqtda Quyosh datchigining g‘alati ko‘rsatkichlarini to‘g‘ri talqin qilisholmagan. «Sputnik» yo‘ldoshlarida yozib oluvchi uskunalarning yo‘qligi ham sovet olimlarining kashfiyotdagi ustuvorligini tasdiqlashga salbiy ta’sir ko‘rsatgan («Sputnik-2»da bunday uskuna ko‘zda tutilmagan, «Sputnik-3»da esa ishdan chiqqan). Shu sababli olingan ma’lumotlar uzuq-yuluq bo‘lib, radiatsiyaning balandlik bo‘yicha o‘zgarishi va Yerga yaqin kosmik fazoda oddiy kosmik radiatsiyadan tashqari faqat ma’lum balandliklarni qamrab oluvchi o‘ziga xos «kamar» mavjudligi haqida yaxlit tasavvur bermagan. Ammo «Sputnik-3»dagi uskunalarning xilma-xilligi ichki kamarning «tarkibini» aniqlashtirishga yordam berdi. 1958-yil oxirida «Pioner-3» va undan biroz keyinroq uchirilgan «Luna-1» ma’lumotlarini tahlil qilish tashqi radiatsiya kamari mavjudligining kashf etilishiga olib keldi. Amerikaning yuqori balandlikdagi yadroviy portlashlari esa inson Yer radiatsiya kamarlariga ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini namoyish etdi. Bu ma’lumotlarning tahlili 1959-yil o‘rtalaridan boshlab Yer atrofidagi ikki radiatsiya kamari va ularning hosil bo‘lish mexanizmlari haqidagi zamonaviy tasavvurlarning asta-sekin shakllanishiga olib keldi.

Tadqiqotlar tarixi

30-avgust 2012-yilda Kanaveral burnidagi kosmodromdan Atlas V 410 raketasi yordamida yuqori elliptik orbitaga apogey balandligi taxminan 30 ming kilometr bo‘lgan ikkita bir xil RBSP (Radiatsiya kamarlaridagi bo‘ronlarni o‘rganish zondlari (Radiation Belt Storm Probes)) zondi radiatsiya kamarlarini o‘rganish uchun uchirildi. Keyinchalik ular «Van Allen zondlari» (Van Allen Probes) deb qayta nomlandi. Ikki apparat bir hududdan boshqasiga o‘tish bilan bog‘liq o‘zgarishlarni kamarlarning o‘zida yuz berayotgan o‘zgarishlardan ajratish uchun kerak edi. Missiyaning eng muhim natijalaridan biri bir necha hafta davomida paydo bo‘lib turadigan uchinchi radiatsiya kamarining kashf etilishi bo‘ldi. 2019-yil oktyabriga kelib ikkala zond ham ishini yakunlagan edi: birinchisi — 19-iyulda, ikkinchisi — 18-oktyabrda.

Radiatsiya kamarlari (sayyoralarda)

Radio tasvir: Yupiter. Yorqin (oq) sohalar — radiatsiya kamarlarining radio nurlanishi

Kuchli magnit maydoni mavjudligi tufayli gigant sayyoralar (Yupiter, Saturn, Uran va Neptun) ham Yerning tashqi radiatsiya kamariga o‘xshash kuchli radiatsiya kamarlariga ega. Sovet va Amerika kosmik zondlari Venera, Mars, Merkuriy va Oyda radiatsiya kamarlari yo‘qligini ko‘rsatgan.

Tadqiqotlar tarixi

Radiatsiya kamarining radio nurlanishi Yupiterda ilk marta 1955-yilda aniqlangan, biroq o‘sha vaqtda uning tabiati tushunarsiz bo‘lib qolgan. Yupiterning radiatsiya kamaridagi dastlabki bevosita o‘lchovlar kosmik apparat «Pioner-10» uning eng zich sohasidan o‘tgan 1973-yilda amalga oshirilgan.

Kosmik sayohatlar uchun oqibatlari

Kosmik apparat past Yer orbitasidan tashqariga chiqqanda radiatsiya kamarlari ta’siriga duch keladi. Kamarlar tashqarisida esa kosmik nurlar va Quyosh proton bo‘ronlari tufayli qo‘shimcha radiatsiya xavfi yuzaga keladi. Ichki va tashqi radiatsiya kamarlari orasidagi, Yerning ikki-uch radiusi masofasida joylashgan hudud ba’zan «xavfsiz zona» deb ataladi.

Radiatsiya quyosh batareyalariga, integral sxemalarga va datchiklarga zarar yetkazishi mumkin. Shuningdek, kosmik apparatlardagi elektron qismlar ba’zan geomagnit bo‘ronlar ta’sirida shikastlanadi. Sun’iy yo‘ldoshlarning ishonchli ishlashi uchun radiatsiyaga chidamli elektronikadan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Elektronika ishdan chiqmagan taqdirda ham yuqori radiatsiya darajasi sezgir datchiklar ko‘rsatkichlarini noto‘g‘ri qilib qo‘yishi mumkin. Shu sababli, xususan, Hubble orbital teleskopi Braziliya magnit anomaliyasi hududidan o‘tayotganda kuzatuv olib bora olmaydi. Usti alyuminiyning qalinligi 3 mm bo‘lgan qatlami bilan himoyalangan va radiatsiya kamarlaridan o‘tuvchi 320×32000 km elliptik orbitada harakatlanayotgan sun’iy yo‘ldosh yiliga taxminan 2500 ber (25 Zv) nurlanish dozasini oladi (taqqoslash uchun, butun tana uchun 5 Zv doza o‘limga olib keladi). Bunda radiatsiya dozasining deyarli hammasi ichki kamardan o‘tish paytida olinadi.

Insonlar radiatsiya kamarlarini birinchi marta Apollon dasturi bo‘yicha parvozlar davomida kesib o‘tgan. Bu parvozlar tayyorlanayotgan paytda ma’lum bo‘lgan radiatsiya bilan bog‘liq bir qancha xavflardan biri edi. Astronavtlar kamarlardan tez o‘tganlari sababli kichik nurlanish dozalarini olgan. Apollon parvozlari yo‘nalishlari radiatsiya eng kuchli bo‘lgan hududlardan chetda joylashgan edi.

Astronavtlarning nurlanishiga asosiy hissa Yer magnit maydonidan tashqarida bo‘lgan paytda Quyosh zarralari tomonidan qo‘shilgan. Astronavtlar olgan umumiy yutilgan doza parvozga qarab 0,16 dan 1,14 rad gacha (1,6 dan 11,4 mZv gacha) bo‘lgan. Bu radiatsiya bilan ishlovchilar uchun yiliga 5 ber (50 mZv) miqdorida AQSh Atom energiyasi komissiyasi belgilagan standart dozadan ancha kam.

Adabiyotlar

  • Мурзин С. В. Введение в физику космических лучей. — М.: Атомиздат, 1979.
  • Модель космического пространства : в 3 т. — М.: Изд-во МГУ, 1976.
  • Вернов С. Н., Вакулов П. В., Логачёв Ю. И. Радиационные пояса Земли // Успехи СССР в исследовании космического пространства : сб. — М., 1968. — С. 106.
  • Космическая физика : пер. с англ. — М., 1966.
  • Тверской Б. А. Динамика радиационных поясов Земли, — М., 1968.
  • Рёдерер Х. Динамика радиации, захваченной геомагнитным полем : пер. с англ. — М., 1972.
  • Хесс В. Радиационный пояс и магнитосфера : пер. с англ. — М., 1972.
  • Шабанский В. П. Явления в околоземном пространстве. — М., 1972.
  • Гальперин Ю. И., Горн Л. С., Хазанов Б. И. Измерение радиации в космосе. — М., 1972.
  • Adams, L.; Daly, E. J.; Harboe-Sorensen, R.; Holmes-Siedle, A. G.; Ward, A. K.; Bull, R. A. Measurement of SEU and total dose in geostationary orbit under normal and solar flare conditions (англ.) // IEEE Transactions on Nuclear Science : journal. — 1991. — December (vol. 38, no. 6). — P. 1686—1692. — doi:10.1109/23.124163. — Bibcode:1991ITNS...38.1686A.
  • Holmes-Siedle, Andrew; Adams, Len. Handbook of Radiation Effects (англ.). — 2nd. — Oxford; New York: Oxford University Press, 2002. — ISBN 0-19-850733-X. — OCLC 47930537. — LCCN 2001-53096.
  • Shprits, Yuri Y.; Elkington, Scott R.; Meredith, Nigel P.; Subbotin, Dmitriy A. Review of modeling of losses and sources of relativistic electrons in the outer radiation belt (англ.) // Journal of Atmospheric and Solar-Terrestrial Physics[англ.] : journal. — 2008. — November (vol. 70, no. 14). Part I: Radial transport, pp. 1679—1693, doi:10.1016/j.jastp.2008.06.008; Part II: Local acceleration and loss, pp. 1694—1713, doi:10.1016/j.jastp.2008.06.014

Havolalar