
Reflektor — optik teleskop, uning yorug‘lik yig‘uvchi elementi — ko‘zgu.
Birinchi reflektorni Isaak Nyuton 1668-yil oxirida yasagan. Uning ixtirosi o‘sha davrda ishlatilgan refraktor teleskoplarga xos jiddiy kamchilikdan xalos bo‘lishga imkon berdi. Bu kamchilik — kuchli xromatik aberratsiya.
Ko‘zguli teleskoplarning asosiy optik tizimlari
Optik teleskop — tizim bo‘lib, obyektiv va okulyardan tashkil topadi. Birinchisining orqa fokal tekisligi ikkinchisining oldingi fokal tekisligi bilan ustma-ust tushadi. Obyektivning fokal tekisligiga okulyar o‘rnida fotoplyonka yoki matritsali nurlanish qabul qilgichi o‘rnatilishi mumkin. Bunday holda teleskop obyektivi optika nuqtayi nazaridan fotoobyektiv hisoblanadi. Ko‘zguli teleskoplarning optik tizimlari qo‘llaniladigan obyektiv turiga qarab tasniflanadi.
Nyuton tizimi

Bunday teleskop sxemasining ixtirochisi — Isaak Nyuton (1668-yil). Bu tizimda asosiy ko‘zgu yorug‘likni fokus yaqinida joylashgan kichik yassi diagonal ko‘zguga yo‘naltiradi. Diagonal ko‘zgu esa yorug‘lik dastasini teleskop quvuridan tashqariga buradi. U yerda tasvir okulyar orqali kuzatiladi yoki suratga olinadi. Asosiy ko‘zgu parabolik bo‘ladi, biroq nisbiy tirqish uncha katta bo‘lmasa, u sferik ham bo‘lishi mumkin.
Gregori tizimi

Bu konstruksiyani 1663-yilda Jeyms Gregori o‘zining Optica Promota kitobida taklif qilgan. Bunday teleskopning asosiy ko‘zgusi botiq parabolik shaklda bo‘ladi. U yorug‘likni kichikroq ikkilamchi ko‘zguga (botiq ellipssimon ko‘zguga) aks ettiradi. Undan yorug‘lik yana orqaga, asosiy ko‘zgu markazidagi teshikka yo‘naladi. Okulyar shu teshik ortida joylashadi. Ko‘zgular orasidagi masofa asosiy ko‘zguning fokus masofasidan katta bo‘lgani uchun tasvir to‘g‘ri hosil bo‘ladi (Nyuton teleskopidagi teskari tasvirdan farqli ravishda). Ikkilamchi ko‘zgu samarali fokus masofasini uzaytirish orqali nisbatan katta kattalashtirishni ta’minlaydi.
Kassegren tizimi

Bu sxemani Loran Kassegren 1672-yilda taklif qilgan. U teleskopning ikki ko‘zguli obyektivi turidir. Diametri kattaroq asosiy ko‘zgu (botiq; dastlabki variantda parabolik) nurlarni diametri kichikroq qavariq ikkilamchi ko‘zguga (odatda giperbolik) qaytaradi. Maksutov tasnifiga ko‘ra, bu sxema fokuskacha joylashgan, fokus masofasini uzaytiruvchi tizimlar turiga kiradi. Ya’ni ikkilamchi ko‘zgu asosiy ko‘zgu bilan uning fokusi orasida joylashadi, obyektivning umumiy fokus masofasi esa asosiy ko‘zgunikidan katta bo‘ladi. Diametri va fokus masofasi bir xil bo‘lganda, bu obyektivli teleskop quvuri Gregori tizimidagiga qaraganda deyarli ikki baravar qisqaroq, yorug‘lik yo‘lini to‘sish darajasi esa biroz kamroq bo‘ladi. Tizim aplanatik emas, ya’ni unda koma aberratsiyasi mavjud. Uning ko‘plab ko‘zguli va ko‘zgu-linzali modifikatsiyalari bor. Ko‘zguli variantlar qatoriga aplanatik Richi — Kretyen tizimi, ikkilamchi ko‘zgu sirti sferik bo‘lgan Doll — Kirxem tizimi yoki asosiy ko‘zgusi sferik bo‘lgan variantlar kiradi.
Sovet optigi D. D. Maksutov — Maksutov — Kassegren tizimi deb atalgan, Kassegren tizimining takomillashtirilgan variantini yaratgan olim. Bu variant astronomiyada, ayniqsa, havaskor astronomlar orasida eng keng tarqalgan tizimlardan biriga aylangan.
Richi — Kretyen tizimi

Richi — Kretyen tizimi Kassegren tizimining takomillashtirilgan ko‘rinishidir. Bu yerda asosiy ko‘zgu parabolik emas, balki giperbolik shaklda bo‘ladi. Ushbu tizimning ko‘rish maydoni taxminan 4° ni tashkil etadi.
Lomonosov (Gershel) tizimi

1616-yildayoq Nikkolo Dzukki teleskopning optik o‘qiga nisbatan qiya joylashtirilgan botiq ko‘zgu bilan linzani almashtirishni taklif qilgan. Bunday reflektor teleskopni ilk bor Mixail Vasilyevich Lomonosov 1759-yilda yasagan. Oradan 13 yil o‘tib, 1772-yilda Uilyam Gershel shunga o‘xshash konstruksiyadagi teleskopni yig‘gan. Unda asosiy ko‘zgu optik o‘qdan siljigan paraboloid shaklida bo‘lib, uning fokusi teleskopning asosiy quvuridan tashqarida joylashadigan qilib qiyalatib o‘rnatiladi. Shu sababli kuzatuvchi kirayotgan yorug‘likni gavdasi bilan to‘sib qo‘ymaydi. Bunday sxemaning kamchiligi — kuchli koma aberratsiyasidir, ammo nisbiy tirqish kichik bo‘lsa, u deyarli sezilmaydi.
Nesmit tizimi

Nesmit tizimi — Kassegren teleskopining uch ko‘zguli modifikatsiyasi bo‘lib, unda asosiy va ikkilamchi ko‘zgular orasiga, teleskop quvuri ichiga, tasvirni yon tomonga yo‘naltiruvchi diagonal ko‘zgu o‘rnatiladi.
Shmidt tizimi

Korsh tizimi
Uch ko‘zguli anastigmatning 1972-yilda Ditrix Korsh tomonidan ishlab chiqilgan, yechimlari yanada umumiyroq bo‘lgan variantlaridan biri. Korsh teleskopida sferik aberratsiya, koma, astigmatizm va tasvir maydonining egriligi tuzatilgan. Shuningdek, u keng ko‘rish maydoniga ega bo‘lishi mumkin, bunda fokal tekislikda tarqalgan yorug‘lik miqdori kam bo‘lishi ta’minlanadi.
Braxitlar

Bunday sxemada ikkilamchi ko‘zgu asosiy ko‘zguga tushayotgan yorug‘lik dastasidan tashqariga chiqariladi. Bu konstruksiyani tayyorlash murakkab, chunki u optik o‘qdan siljigan parabolik va giperbolik ko‘zgularni talab qiladi. Ammo apertura va nisbiy tirqish kichik bo‘lsa, ularni sferik ko‘zgular bilan almashtirish mumkin. Koma va astigmatizm kabi asosiy ko‘zgu aberratsiyalari ikkilamchi ko‘zguning qiyaligi hisobiga kompensatsiyalanadi. Braxitlarning afzalligi — yorug‘lik dastasining to‘silmasligidir. Bu tasvirning aniqligi va kontrastiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu tizimdan birinchi marta 1877-yilda I. Forster va K. Fritch foydalangan. Braxitlarning turli konstruksiyalari mavjud.
Eng yirik teleskoplar


Yevroosiyodagi eng yirik teleskop — BTA — Rossiya hududida, Shimoliy Kavkaz tog‘larida joylashgan. Uning asosiy ko‘zgusi diametri 6 m. Teleskop 1976-yildan buyon ishlab kelmoqda va uzoq vaqt dunyodagi eng yirik teleskop bo‘lgan.
Dunyodagi eng katta yaxlit ko‘zguli teleskop — Katta binokulyar teleskop — AQSHning Arizona shtatidagi Grehem tog‘ida joylashgan bo‘lib, 2005-yildan beri ishlamoqda. Uning ikkala ko‘zgusi ham 8,4 metr diametrga ega
11-oktabr kuni (2005-yil) Janubiy Afrikaning katta teleskopi Janubiy Afrika Respublikasida foydalanishga topshirilgan. Uning asosiy ko‘zgusi o‘lchami 11×9,8 metr bo‘lib, 91 ta bir xil olti burchakli segmentdan tashkil topgan.
13-iyul kuni (2007-yil) birinchi yorug‘likni qabul qilgan Katta Kanar teleskopining ko‘zgusi diametri 10,4 m (36 ta olti burchakli segment). 2009-yilning birinchi yarmi holatiga ko‘ra, u dunyodagi eng katta optik teleskop bo‘lgan.
1990-yillarning o‘rtalaridan boshlab zamonaviy segmentli reflektorlarda deformatsiyalanuvchi ko‘zgular[ingl.] va adaptiv optika qo‘llanmoqda. Ular atmosfera keltirib chiqaradigan tasvir buzilishlarini kompensatsiyalash imkonini beradi. Bu teleskopsozlikda katta yutuq bo‘lib, Yerdagi teleskoplar ishlash sifatini sezilarli oshirdi.
2025-yil sentabrida Katta kuzatuv teleskopi ish boshlashi rejalashtirilgan. 2029-yilda O‘ta katta teleskopning birinchi yorug‘likni qabul qilishi, 2030-yillarning oxirida esa xalqaro O‘ttiz metrlik teleskopning birinchi yorug‘likni qabul qilishi rejalashtirilgan. 2030-yillarning boshlarida ishga tushirilishi rejalashtirilgan obyekt — Gigant Magellan teleskopi.
Adabiyotlar
- Chikin A. A. Yorug‘likni qaytaruvchi teleskoplar. Havaskorlar uchun qulay vositalar yordamida reflektorlar yasash. — Parij: Moliya vazirligi davriy nashrlar tahririyati bosmaxonasi, 1915. — 134 b.
- Navashin M. S. Qo‘lda yasalgan reflektor teleskop. — M.: Davlat texnik-nazariy adabiyotlar nashriyoti, 1953. — 240 b. — 12 000 nusxa.
- Sikoruk L. L. Astronomiya havaskorlari uchun teleskoplar.
- Maksutov D. D. Astronomik optika. — M.—L.: Nauka, 1979.
Havolalar
- Rossiya Fanlar akademiyasining Maxsus astrofizika observatoriyasi (SAO)
- Reflektorlar. Murojaat qilingan sana: 13-yanvar, 2006-yil. Arxivdagi asl nusxa 9-fevral (2012-yil) kuni saqlangan.
- Animatsiyali optik sxemalar: Maksutov — Kassegren, Maksutov — Nyuton, Gregori — Maksutov