Geografiya haqida

Fan
Geografiya
Yerni tavsiflash, Yer haqidagi fan
Mavzu Yer haqidagi fanlar
O‘rganish predmeti Yer va sayyoralar
Vujudga kelgan davri qadimgi davr
Asosiy yo‘nalishlari fizik geografiya, ijtimoiy-iqtisodiy geografiya, integratsiyalashgan geografik fanlar
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Gerard Merkator va Yodokus Hondius

Geografiya (qadimgi yunoncha γεωγραφία «yerni tavsiflash», quyidagi tillar orqali: lotincha geographia yoki polyakcha geografia) — tabiiy va ijtimoiy fanlar majmuasidir. Ular tuzilishi, faoliyati va evolyutsiyasini o‘rganadigan tizim — geografik qobiq. Bundan tashqari, tabiiy va tabiiy-ijtimoiy geotizimlar va ularning tarkibiy qismlarining o‘zaro ta’siri hamda makonda taqsimlanishi geografiyaning tadqiqot predmetidir. Geografiya Yer yuzasini (qarang: Yer haqidagi fanlar), uning tabiiy sharoitlarini, undagi tabiiy obyektlarning tarqalishini (qarang: fizik geografiya), aholi va iqtisodiy resurslarning joylashuvini (qarang: iqtisodiy geografiya) o‘rganadi; shuningdek, biror narsaning hududiy tarqalish sohasini anglatadi.

Geografiya — eng qadimgi fanlardan biri. Uning ko‘plab asoslari antik davrdashakllangan. Bu tajribalarni mashhur geograf Klavdiy Ptolemey milodiy II asr o‘rtalarida umumlashtirgan. G‘arb geografiya an’analarining gullab-yashnashi Uyg‘onish davrigato‘g‘ri keladi. Bu davr kech ellinizm yutuqlarini qayta baholash va kartografiyasohasidagi katta yutuqlar bilan ajralib turadi. Ushbu yutuqlar odatda Gerard Merkatornomi bilan bog‘lanadi. Zamonaviy akademik geografiya asoslari XIX asrning 1-yarmida quyidagi olimlar tomonidan yaratilgan: Aleksandr Gumboldt va Karl Ritter.

Predmet

Geografiyaning o‘rganish obyekti — geografik muhit tarkibiy qismlari va ularning turli darajalardagi birikmalari joylashuvi hamda o‘zaro ta’sirining qonun va qonuniyatlaridir. Tadqiqot obyektining murakkabligi va predmet sohasining kengligi geografiya fanining bir qator ixtisoslashgan (tarmoq) ilmiy yo‘nalishlarga ajralishiga sabab bo‘lgan. Bu yo‘nalishlar geografik fanlar tizimini tashkil etadi. Unda tabiiy (fizik-geografik) va ijtimoiy (ijtimoiy-iqtisodiy) geografik fanlar farqlanadi. Ba’zan geografik kartografiya alohida geografik fan sifatida ajratiladi.

Inson boshqa organizmlarga qaraganda landshaftlarning o‘zgarishiga va Yer yuzasining qayta shakllanishiga ancha kuchli ta’sir ko‘rsatadi. O‘rmonlarni kesish, botqoqliklarni quritish, cho‘llarni sug‘orish, daryolar oqimini tartibga solish va hokazo orqali odamlar iqlimniham, o‘simliklar o‘sish sharoitlarini ham o‘zgartiradi. Shu bilan birga, ular geografik sharoitlarga bog‘liq bo‘lib qoladi. Bularning barchasi geografiya oldiga yangi vazifalarni qo‘yadi: global jarayonlarni bashorat qilish, atrof-muhitni muhofaza qilishbo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish. Bunda fizik va ijtimoiy-iqtisodiy geografiya tutashgan sohada joylashgan ekologiyaalohida ahamiyatga ega.

Metodlar

Yerning sun’iy yo‘ldoshdan olingan tasviri
Yer balandliklari xaritasi

Tabiiy olamdagi turli-tuman hodisalarni tartibga solishni o‘rgatuvchi tabiiy fanlarninguniversal metodlari — mantiq va matematika.

Xarita — geografik tadqiqotlarning asosi

«Har qanday geografik tadqiqot xaritadan boshlanadi va xaritaga qaytadi, xaritadan boshlanib, xarita bilan yakunlanadi» (N. N. Baranskiy). Geografiyada yangi metodlar joriy etilganiga qaramay, kartografik metod tadqiqotlarning asosiy usullaridan biri bo‘lib qolmoqda. Chunki xarita — makon haqidagi axborotni yetkazishning eng mukammal usulidir. Geografiyada modellashtirish usuli, geoinformatsion va masofaviy metodlar kartografik metodga tayanadi.

Dunyoning geografik manzarasi va geografik madaniyat

Geografik madaniyat deganda ko‘pincha geografiya fanining madaniyati, ya’ni geograf olimlar va keng aholining geografik bilimlari madaniyati tushuniladi. «Geografik madaniyat» va «Dunyoning geografik manzarasi» asarlarida V. P. Maksakovskiy ushbu o‘zaro bog‘liq tushunchalarni zamonaviy geografiya nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqadi. U geografik madaniyat tarkibiga quyidagilarni kiritadi: 1) dunyoning geografik manzarasi, 2) geografik tafakkur, 3) geografiya metodlari, 4) geografiya tili. Ommaviy va ilmiy geografik madaniyat o‘rtasida tafovut mavjud, chunki jamiyat asosan tavsifiy geografiya bilan tanish va zamonaviy geografiyaning tili hamda metodlari haqida tasavvurga ega emas.

Nazariy geografiya — geografik hodisalarning makoniy tashkil etilishini yuqori darajada formallashtirib o‘rganadigan, fizik-geografik va ijtimoiy-geografik jarayonlar uchun umumiy bo‘lgan fundamental qonunlar yoki qonuniyatlarni aniqlashga urg‘u beradigan yo‘nalishdir. Nazariy geografiya asoslari geografiyadagi miqdoriy inqilobdavrida yaratilgan, keyinchalik sifat yondashuvlari ham rivojlangan.

O‘rganish obyekti haqida gap ketganda, fizik geografiya geografik qobiqning yaxlit tizimini, uni tashkil qiluvchi tabiiy majmualar va tarkibiy qismlarni tadqiq etadi.

Fizik geografiyaning asosini umumiy Yer bilimi va landshaftshunosliktashkil etadi. Umumiy Yer bilimi geografik qobiq qonuniyatlarini yaxlit holda o‘rganadi, landshaftshunoslik esa landshaft majmualarini tadqiq qiladi.

Sun’iy yo‘ldoshdan olingan Kalkutta shahrining sun’iy rangli (simulated-color) fotosurati. Tasvir NASAning Landsat 7 sun’iy yo‘ldoshi orqali olingan.
Zamonaviy metodlar

XXI asrda geografiyada turli kompyuter tahlili metodlari tobora keng qo‘llanmoqda. Geografiya fanlari va informatika kesishmasida geoinformatikadeb ataladigan ilmiy yo‘nalish yuzaga kelgan. Shuningdek, Yerni masofadan zondlash uchun Yerning sun’iy yo‘ldoshlaridan tobora keng foydalanilmoqda.

Geografik fanlar

Zamonaviy geografik fanlar fizik geografiya (tegishli yo‘nalish: Yer haqidagi fanlar), ijtimoiy-iqtisodiy (ijtimoiy) geografiya (tegishli yo‘nalish: ijtimoiy fanlar) va integratsiyalashgan yo‘nalishlarga (ayrim hududlar yoki metodlarni kompleks o‘rganadigan) bo‘linadi.

Fizik-geografik fanlar

Ijtimoiy-geografik fanlar

Integratsiyalashgan geografik fanlar

Geografiya tarixi

Qadimgi Sharq geografiyasi

Qadimgi yahudiylarga ma’lum bo‘lgan dunyo. Nuh o‘g‘illarining ulushlari XIX asr xaritasiga tushirilgan. Muqaddas Kitob geografiyasiga oid tarixiy darslik va atlas muallifi Layman Koulman[inglizcha], 1854

Miloddan avvalgi ikkinchi ming yillikda Qadimgi Misrda ekspeditsiyalar Afrikaningmarkaziy hududlariga, O‘rta yer dengizi va Qizil dengiz bo‘ylabuyushtirilgan. Xalqlarning ko‘chib joylashishi, urushlar va savdo odamlarning atrofdagi hududlar haqidagi bilimlarini kengaytirib, Quyosh, Oy va yulduzlarga qarab yo‘nalish aniqlash ko‘nikmalarini shakllantirdi. Dehqonchilik va chorvachilikning daryolarning toshishi hamda boshqa davriy tabiiy hodisalarga bog‘liqligi taqvimning paydo bo‘lishiga olib keldi.

Miloddan avvalgi III—II ming yilliklarda Harappa sivilizatsiyasi vakillari (hozirgi Pokistonhududida) mussonlarnikashf etgan. Geografiyaga oid ma’lumotlar qadimgi hindlarning muqaddas kitoblarida ham mavjud. «Vedalar»ning butun bir bobi kosmologiyaga bag‘ishlangan. «Mahabharata»da okeanlar, tog‘lar va daryolar ro‘yxati keltirilgan. Miloddan avvalgi IX—VIII asrlardayoq Qadimgi Xitoyda qal’a qurish joyini tanlashda mos hududlarning xaritalari tuzilgan. Miloddan avvalgi III asrda to‘liq geografiyaga bag‘ishlangan asarlar, kompas va masofani o‘lchash asbobi paydo bo‘lgan; milodiy III asrda esa «Hududiy atlas»[xitoycha] Xitoyning 18 varaqdan iborat xaritasi yaratilgan

Antik davr O‘rta yer dengizi geografiyasi

Suqrotgacha bo‘lgan falsafiy an’ana geografiyaning vujudga kelishi uchun ko‘plab shart-sharoitlarni yaratgan. Yunonlar Yerning eng qadimgi tavsiflarini «periodlar» (περίοδοι), ya’ni «aylanib sayohat qilishlar» deb atagan. Bu atama xaritalarga ham, yozma tavsiflarga ham birdek qo‘llangan; keyinchalik ham «geografiya» o‘rnida ko‘p ishlatilgan. Masalan, Arrian shu nom bilan Eratosfenningumumiy geografiyasini atagan. Shu bilan birga, «peripl» (περίπλος) atamasi dengiz bo‘ylab aylanib suzish va qirg‘oqlar tavsifini, «periegez» (περιήγησις) esa quruqlik bo‘ylab sayohat yoki yo‘lko‘rsatkichni anglatgan.

Strabon «peripl»larni (dengizchilar tuzgan, faqat bandargohlarni sanab o‘tadigan va qirg‘oqdan uzoqdagi mamlakatlar haqida ma’lumot bermaydigan biryoqlama tavsiflar sifatida) mamlakatlarni batafsil tasvirlaydigan «periegez»larga, shuningdek, Yer sharining kattaligini va uning yuzasida «aholi yashaydigan yer» (οίκουμένη)ning shakli hamda taqsimlanishini astronomik-matematik yo‘l bilan aniqlashni maqsad qilgan Eratosfen asari kabi geografik ishlarga qarama-qarshi qo‘ygan.

Strabon o‘z asarining o‘sha davrda ma’lum mamlakatlarni batafsil tavsiflaydigan qismlarini ham «periegezlar» deb atagan. Biroq ba’zan «periegez» va «peripl» atamalarini aralashtirgan, boshqa mualliflar esa peripllarni va periegezlarnianiq farqlagan. Ayrim keyingi mualliflarda «periegez» atamasi hatto aholi yashaydigan butun yerning ko‘rgazmali tasviri ma’nosida ishlatilgan.

Ptolemeyning II asrdagi geografiya qo‘lyozmalari asosida tuzilgan XV asr o‘rtalariga oid dunyo xaritasi

Ma’lumotlarga ko‘ra, periodlar yoki peripllar (shaharlarning asos solinishi haqidagi hujjatlar yoki yorliqlar — ktizislarbilan bir qatorda) yunonlarning dastlabki qo‘lyozmalari, ya’ni finikiyaliklardan o‘zlashtirilgan yozuv san’atini qo‘llashning ilk namunalari bo‘lgan.

Geografik «sayohat tavsiflari»ni tuzuvchilar «logograflar» deb atalgan. Ular yunonlarning ilk nasriy yozuvchilari va tarixchilarining salaflari bo‘lgan. Gerodot o‘z tarixini yozishda ulardan keng foydalangan. Bu «sayohat tavsiflari»ning juda oz qismi, u ham bo‘lsa keyingi davrga oid namunalari bizgacha yetib kelgan. Jumladan, «Qizil dengiz peripli» (milodiy I asr) yoki Arrianning «Pont Evksin peripli» (milodiy II asr) qadimgi geografiya uchun muhim manbalardir. Keyingi davrlarda «aholi yashaydigan yer»ni tasvirlashda ham peripl shaklidan foydalanilgan, go‘yoki uning atrofida xayolan sayohat qilingan. Masalan, Pomponiy Melaning geografiyasi (milodiy I asr) va boshqa asarlar shunday xususiyatga ega.

Bu holatda «aylanib sayohat» atamasi ayniqsa mos kelgan, chunki yunonlarning Yer haqidagi eng qadimgi tasavvurlari doira tushunchasi bilan bog‘liq edi. Ko‘rinib turgan ufqning aylana shakli tabiiy ravishda vujudga keltirgan bu tasavvur Gomerasarlaridayoq uchraydi. Faqat unda Yer diski «Okean» daryosi bilan o‘ralgan, daryoning narigi tomonida esa sirli soyalar saltanati joylashgan deb hisoblangan.

Keyinchalik okean-daryo tushunchasi aholi yashaydigan yerni har tomondan o‘rab turadigan tashqi dengiz — okean tushunchasi bilan almashgan. Biroq Yerning yassi doira shaklida ekanligi haqidagi tasavvur, hech bo‘lmaganda xalq orasida, juda uzoq saqlanib qolgan va o‘rta asrlardayana kuchaygan. Garchi Gerodot Yerni mohir duradgor yo‘nib yasagan mukammal disk deb tasavvur qiluvchilarni masxara qilgan va aholi yashaydigan yer har tomondan okean bilan o‘ralganini isbotlanmagan deb hisoblagan bo‘lsa-da, Yer yassi doira, uning ustida esa orol singari dumaloq «aholi yashaydigan yer» joylashgan degan fikr ilk Ioniya maktabi davrida hukmron bo‘lgan. Bu tushuncha yumaloq shaklda chizilgan Yer xaritalarida ham ifodalangan. Birinchi shunday xarita odatda Anaksimandrga nisbat beriladi.

Doira shaklidagi xarita haqida ham ma’lumot mavjud. Uni Aristagor(ya’ni Miletlik Gekateyningzamondoshi) misga ishlagan; unda dengiz, quruqlik va daryolar tasvirlangan. Gerodot va Aristotel guvohliklaridan eng qadimgi xaritalarda aholi yashaydigan yer ham yumaloq, uning atrofi okean bilan o‘ralgan holda tasvirlangan degan xulosaga kelish mumkin. G‘arbda Gerakl ustunlaridanboshlanib, oykumenaning o‘rtasini ichki dengiz (O‘rta yer dengizi) kesib o‘tgan, unga sharqiy chekkadan sharqiy ichki dengiz tutashgan. Bu ikki dengiz Yerning janubiy yarim doirasini shimoliy qismidan ajratib turgan. Dumaloq yassi xaritalar Yunonistonda hatto Aristotel davrida va undan keyin, Yerning sharsimonligi deyarli barcha faylasuflar tomonidan tan olinganda ham qo‘llanilgan.

Anaksimandr Yer silindr shaklida degan taxminni ilgari surgan va «silindr»ning narigi tomonida ham odamlar yashashi kerakligi haqidagi inqilobiy fikrni bildirgan. U alohida geografik asarlar ham yozgan.

Marko Polo

Miloddan avvalgi IV asrdan milodiy V asrgacha antik davrning qomusiy olimlari atrofdagi olamning paydo bo‘lishi va tuzilishi haqidagi nazariyani yaratishga, o‘zlariga ma’lum mamlakatlarni chizmalar orqali tasvirlashga harakat qilgan. Bu izlanishlar natijasida Yerning shar shaklida ekanligi haqidagi nazariy tasavvur (Aristotel), xarita va rejalar yaratish, geografik koordinatalarnianiqlash, amaliyotga parallellar va meridianlar, shuningdek, kartografik proyeksiyalarni kiritish kabi yutuqlar qo‘lga kiritilgan. Malllik Krates, stoik faylasufbo‘lib, Yer sharining tuzilishini o‘rgangan va uning modeli — globusniyaratgan. Shuningdek, u shimoliy va janubiy yarimsharlarning ob-havo sharoitlari qanday o‘zaro bog‘lanishi kerakligi haqida faraz bildirgan.

8 jildlik «Geografiya» asarida Klavdiy Ptolemey 8000 dan ortiq geografik nom haqida ma’lumot va deyarli 400 ta nuqtaning koordinatalarini keltirgan. Eratosfen Kirenalik bo‘lib, birinchi marta meridian yoyini o‘lchagan va Yerning o‘lchamlarini baholagan. «Geografiya» («yerni tavsiflash») atamasini ham u joriy etgan. Strabon mamlakatshunoslik, geomorfologiya va paleogeografiyaning asoschisi bo‘lgan. Aristotel asarlarida gidrologiya, meteorologiya va okeanologiya asoslari bayon etilgan hamda geografik fanlarni ajratish yo‘nalishlari belgilangan.

O‘rta asrlar geografiyasi

Merkatorning Yevropa xaritasi, 1554

XV asr o‘rtalarigacha yunonlarning kashfiyotlari unutilgan, «geografiya fanining markazi» esa Sharqqa ko‘chgan. Geografik kashfiyotlarda yetakchilik Sharq va O‘rta Osiyo olimlariga o‘tgan. Bular olimlar va sayyohlar — Ibn Sino, Beruniy, Idrisiy, Ibn Battutaedi. Muhim geografik kashfiyotlar Islandiya, Grenlandiya va Shimoliy Amerikada normanlar tomonidan amalga oshirilgan. Novgorodliklar esa quyidagi manzillarga yetib borganlar: Shpitsbergen va Ob daryosining quyilish joyi.

Venetsiyalik savdogar Marko Polo Sharqiy Osiyoni yevropaliklarga tanitgan. Afanasiy NikitinKaspiy, Qora va Arabiston dengizlari orqali sayohat qilib, Hindistonga yetib borgan hamda bu mamlakatning tabiati va turmushini tasvirlagan.

Buyuk geografik kashfiyotlar davri

XV—XVII asrlarda yevropaliklar yangi savdo hamkorlari va tovar manbalarini izlab, Afrikaga, Amerikaga, Osiyoga va Okeaniyaga olib boruvchi yangi yerlar va dengiz yo‘llarini kashf etgan. Geografiya eng muhim fanlardan biriga aylanib, deyarli butun quruqlikning tabiati va aholisi haqidagi ma’lumotlar bilan boyigan, umumiy va xususiy geografiyaga ajrala boshlagan. Merkator xaritasida materiklarning haqiqiy shakllari, Leonardo da Vinchi xaritasida esa faraziy Janubiy materikaks ettirilgan. Rossiyada esa«Katta chizma»nomli Rossiya davlati xaritasi 1627-yilda yaratilgan.

Ekspeditsiyalar davri

Aleksandr fon Gumboldt, 1806

XVIII asrda yangi yerlar va yo‘llarni izlash davlat miqyosida olib borilgan. Olingan bilimlarni qayd etish, xaritaga tushirish va umumlashtirish katta ahamiyat kasb etgan. Dunyo bo‘ylab uch marta ekspeditsiya uyushtirgan Jeyms KukAvstraliyaning janubi-sharqiy sohillarini kashf etgan. U shuningdek, Gavayi orollarini ham kashf etgan.

Bu davrda Rossiya imperiyasida M. V. Lomonosov1758-yilda Imperator Fanlar akademiyasiningGeografiya departamentiga rahbarlik qilib, mamlakatning yangi geografik atlasini tuzishda qatnashgan. U «Shimoliy dengizlar bo‘ylab turli sayohatlar haqida qisqacha tavsif va Sibir okeani orqali Sharqiy Hindistonga o‘tish imkoniyati» asarida bunday sayohatlarga avvalgi urinishlar haqidagi barcha ma’lumotlarni bayon qilgan va Shimoliy dengiz yo‘liorqali suzish mumkinligini asoslagan. Bundan tashqari, u ichki va tashqi kuchlar ta’sirida Yer qiyofasining uzluksiz o‘zgarishi, havo massalarining harakati, Yer qatlamlari va boshqalar haqida g‘oyalar ilgari surgan.

XIX — XX asr boshlaridagi ilmiy ekspeditsiyalar va nazariy kashfiyotlar

Muhim hududiy kashfiyotlar chuqur nazariy umumlashmalar va geografik qonunlarning aniqlanishi bilan uyg‘unlashgan (Gumboldt, Ritter, Reklyu, Tyunen). Geografiya endi faqat faktlarni tavsiflash bilan cheklanmay, ularni tushuntirishga ham intilgan. Amaliy geografik tadqiqotlar olib borilib, ilmiy geografiya jamiyatlari tuzilgan. Yer yuzasining noma’lum va kam o‘rganilgan qismlarini tadqiq qilish, ayniqsa 1860- va 1870-yillardan boshlab, tobora yangi ma’lumotlarni taqdim etgan. Rivojlangan mamlakatlarning aniq topografik xaritalari paydo bo‘lgan. Ulardan keyin geologik, tuproq, gipsometrik va boshqa maxsus xaritalar yaratilgan. Sayyoh-tadqiqotchilar ichki Afrikaning borish qiyin bo‘lgan mintaqalariga kirib borgan (qarang: Yevropaliklar tomonidan Afrikani o‘rganish) va Osiyoni tadqiq qilgan. Dengiz tubi, tog‘ cho‘qqilari va muzliklarni, relyef va uning o‘zgarishini, Yer ichida ta’sir etuvchi kuchlarni, atmosferadagi murakkab hodisalarni va boshqa jarayonlarni ilmiy o‘rganish boshlangan.

Rossiyada Rus geografiya jamiyatitashkil etilgan, geografiya bo‘yicha ilmiy maktablar paydo bo‘lgan. Ularning vakillari (F. P. Litke, P. P. Semyonov-Tyanshanskiy, N. M. Prjevalskiy, P. A. Kropotkin, N. N. Mikluxo-Maklay, A. I. Voyeykov, V. V. Dokuchayev, K. I. Arsenyev) Yevrosiyo va dunyoning boshqa mintaqalarini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan.

Aynan 1884-yilda Moskva universitetida D. N. Anuchin birinchi geografiya kafedrasini tashkil etgan (Moskva davlat universitetining geografiya fakulteti).

XX asrda kompleks o‘rganish boshlangan mintaqalar — Arktika va Antarktika.

Adabiyotlar

Xronologik tartibda

Havolalar

Ilmiy-ommabop saytlar