



Trofik daraja — organizmning oziq (trofik) zanjiridagi o‘rni. «Trofik» so‘zi yunoncha τροφή (trophē) — «ovqat» degan so‘zdan kelib chiqqan.
Vaqt o‘tishi bilan ekotizimlarda trofik darajalar soni ham, tuzilmaning murakkabligi ham ortib boradi. Biroq bundan istisno holatlar ham mavjud, masalan, vaqti-vaqti bilan yuz beradigan ommaviy qirilib ketishlar.
Darajalar
Oziq zanjirida bir nechta trofik daraja mavjud. Oziq zanjiri 1-darajadan boshlanadi — bu darajada produsentlar, masalan, o‘simliklar joylashadi. 2-darajada produsentlar bilan oziqlanuvchi o‘txo‘r hayvonlar bo‘ladi. 3-darajada go‘shtxo‘r hayvonlar joylashadi. Ba’zan oziq zanjiri oliy yirtqichlar bilan tugaydi; ular 4 yoki 5-trofik darajada joylashadi. Biologik xilma-xilligi yuqoriroq bo‘lgan ekologik hamjamiyatlarda trofik bog‘lanishlar murakkabroq bo‘ladi.
Oziqlanish usullari
«Trofik daraja» tushunchasi 1942-yilda Reymond Lindeman tomonidan Avgust Tinemanning (1926) terminologiyasi asosida fanga kiritilgan. Tineman oziqlanish usullarini quyidagicha atagan:
- Produsentlar (avtotroflar). Odatda produsentlar o‘simliklar va suv o‘tlaridir. Ular boshqa organizmlar bilan oziqlanmaydi, balki tuproq yoki suvdan oziq moddalarni oladi va fotosintez qila oladi.
- Konsumentlar (geterotroflar). Bular o‘z oziqini mustaqil ishlab chiqara olmaydigan va boshqa organizmlar bilan oziqlanishga muhtoj organizmlardir. Produsentlar bilan oziqlanadigan hayvonlar o‘simlikxo‘rlar deyiladi. Boshqa hayvonlarni yeydiganlar go‘shtxo‘rlar, o‘simliklar bilan ham, boshqa hayvonlar bilan ham oziqlanadiganlar esa hammaxo‘rlar deb ataladi.
- Parchalovchilar (detritofaglar). Bular asosan bakteriyalar va zamburug‘lardir.
Kasrli trofik darajalar
Trofik darajalarni har doim ham natural sonlar bilan ifodalab bo‘lmaydi, chunki organizmlar ko‘pincha turli xil oziqlar bilan oziqlanadi va bir vaqtning o‘zida bir nechta trofik darajaga mansub bo‘lishi mumkin. Masalan, ayrim go‘shtxo‘r hayvonlar o‘simliklarni ham iste’mol qiladi; yirik yirtqich esa mayda yirtqichlar bilan ham, o‘simlikxo‘r hayvonlar bilan ham oziqlanishi mumkin. Daniel Poli trofik darajalarni hisoblash uchun quyidagi formulani taklif qilgan:
- ,
bu yerda — o‘lja bo‘lgan j organizmining trofik darajasi, — j turdagi o‘ljaning ratsiondagi ulushi; ratsion egasi bo‘lgan organizm — i.
Adabiyotlar
- Trofik daraja // Biologik ensiklopedik lug‘at / Bosh muharrir M. S. Gilyarov; Tahrir hay’ati: A. A. Bayev, G. G. Vinberg, G. A. Zavarzin va boshq. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1986. — B. 649. — 831 b. — 100 000 nusxa
- Trofik daraja // Ibragimova K. K., Rahimov I. I., Ziyatdinova A. I. Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish atamalari izohli lug‘ati: O‘quv qo‘llanma. — Qozon: «Otechestvo» nashriyoti, 2012. — B. 104. — 148 b. — ISBN 978-5-9222-0558-0.
- Trofik daraja // Belarus ensiklopediyasi: 18 jildda. 15-jild: Sledaviki — Trio (belarus tilida) / Tahrir hay’ati: G. P. Pashkov va boshq. — Minsk: BelEn, 2002. — B. 521—522. — 10 000 nusxa — ISBN 985-11-0251-2.
- Trofik daraja // Biologiya: atamalar va tushunchalar: o‘quvchilar va abituriyentlar uchun lug‘at-ma’lumotnoma / N. D. Lisov. — Minsk: «Narodnaya asveta» nashriyoti, 2008. — B. 288. — 303 b. — 4 000 nusxa. — ISBN 978-985-12-2115-4.