Grippga qarshi vaksina nima

Grippning oldini olish uchun vaksinalar, grippga qarshi vaksinalar — dori vositalari guruhiga mansub biologik preparatlar, ular immunitetni gripp virusiga nisbatanshakllantiradi. Vaksinatsiya grippning oldini olishning eng samarali usullaridan biri hisoblanadi.

Grippga qarshi vaksinalar mavsumdan mavsumga aylanib yuruvchi gripp viruslaridagi o‘zgarishlarga muvofiq yangilanadi. JSST gripp mavsumi boshlanishidan oldin tibbiyot xodimlarini va grippning og‘ir asoratlariga eng ko‘p moyil kishilarni har yili emlashni tavsiya etadi, chunki ularda xavf yuqori: gripp infeksiyasi og‘ir asoratlar keltirib chiqarishi mumkin.

Tavsif

Grippning oldini olish vaksinalari odamlarda va hayvonlarda qo‘llanadi. Agar vaksina alohida ravishda veterinariya uchun, qushlar yoki boshqa qishloq xo‘jaligi hayvonlari uchun mo‘ljallangan bo‘lmasa, u odamlar uchun qo‘llanadigan vaksina deb hisoblanadi.

Grippning oldini olish uchun uchta asosiy turdagi vaksina qo‘llanadi :

  • tirik vaksinalar;
  • inaktivatsiyalangan vaksinalar;
  • subbirlik vaksinalar.

Tirik vaksinalar tabiiy infeksiyaga taqlid qiladi, biroq ularning samaradorligi barqaror emas, chunki ular burun orqali yuboriladi (organizmda tutib qolgan virus miqdori turlicha bo‘ladi, immun javob ham farqlanishi mumkin). Inaktivatsiyalangan vaksinalar teri ostiga yuborilganda virus dozasi aniq belgilanadi, ammo bu muolaja yoqimsiz; ignasiz inyektorlardan esa faqat ko‘p sonli odamlarni bir vaqtda emlashda foydalanish maqsadga muvofiq. Subbirlik vaksinalar bolalar ning 2 yoshgacha bo‘lganlari va surunkali kasalliklarga chalingan keksa odamlar uchun tavsiya etiladi (chunki ularda ham tirik, ham inaktivatsiyalangan vaksinalar og‘ir reaksiyalarni keltirib chiqarishi mumkin).

Vaksina ham, gripp virusining o‘zi ham odamda barqaror immunitethosil qiladi; gripp bilan qayta kasallanish esa virusning o‘zgaruvchanligi bilan bog‘liq.

Gripp virusining doimiy o‘zgarishi vaksina tarkibini yangilab turishni talab qiladi. Virus glikoproteinlarining har yili o‘zgarishi natijasida 2−3 yil yoki undan ham qisqa vaqt oldin hosil bo‘lgan immunitet antigen dreyfi natijasida o‘zgargan virusdan faqat qisman himoya qiladi. JSST har yili grippga qarshi vaksina tarkibi bo‘yicha ikki marta, ya’ni Shimoliy va Janubiy yarimsharlar uchun tavsiyalar e’lon qiladi (tavsiyalar aylanib yuruvchi gripp viruslari tahliliga asoslanadi). Bu tavsiyalar keyingi gripp mavsumi uchun vaksinalarni ishlab chiqishda qo‘llanadi.

1980-yillarning o‘rtalariga kelib, gripp vaksinalari kasallanishni odatda 2−3 baravardan ko‘p kamaytira olmagan, chunki vaksinalar virusning antigen dreyfiga yetib bora olmas edi. Shunga o‘xshash ma’lumotlar 2016 va 2017-yillarda ham olingan. Mutaxassislar samaraliroq vaksinalar yaratish zarurligini ta’kidlaydi.

Har yili emlashning maqsadi va foydasi

Gripp epidemiyasi ko‘pincha har qish mavsumida yuz beradi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, faqat AQSHning o‘zida har yili 36 000 kishi gripp hamda u bilan bog‘liq opportunistik infeksiyalar va asoratlar oqibatida vafot etadi. Gripp bilan kasallanishning iqtisodiy zarari esa 80 milliard dollardan oshadi. Har yili gripp sabab kasalxonaga yotqiziladiganlar soni o‘limholatlaridan bir necha baravar ko‘p. «Gripp tufayli kichik yoshdagi bolalarning kasalxonaga yotqizilishi juda katta xarajatlarni keltirib chiqaradi va AQSH uchun sezilarli yuk hisoblanadi. Bu bolalar hamda ular bilan muntazam muloqot qiladigan kishilarga profilaktik inyeksiyalar qilish naqadar muhimligini ko‘rsatadi…» Kanada da hukumatning Jamoat salomatligi agentligiga maslahat beruvchi Immunizatsiya bo‘yicha milliy maslahat qo‘mitasi 2 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lgan barcha shaxslarni har yili grippga qarshi emlashga taklif qilishni, olti oylikdan 24 oylikkacha bo‘lgan bolalar hamda ular bilan muloqot qiladigan kishilarni esa bunday emlashda ustuvor guruh deb hisoblashni tavsiya etgan. AQSH da Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari shifokorlarga quyidagicha tavsiya beradi: «Umumiy yondashuvga ko‘ra, grippga chalinish xavfini kamaytirishni istagan har bir kishi bunday imkoniyatga ega bo‘lishi kerak». Emlash, ayniqsa, og‘ir asoratlar xavfi yuqori bo‘lgan kishilar hamda shunday kishilar bilan birga yashaydigan yoki ularga g‘amxo‘rlik qiladiganlar uchun muhim. Gripp ga qarshi emlash ushbu kasallikning asoratlariga duch kelishi mumkin bo‘lgan xavf guruhlarining aksariyati uchun tavsiya etiladi. Maxsus tavsiyalar olti oylikdan boshlab barcha bolalar va o‘smirlar ni 18 yoshgacha qamrab oladi. Yosh chegarasini 18 yoshga ko‘tarishdan maqsad bolalar va ota-onalarning pediatr qabuliga sarflaydigan vaqtini, maktab dagi dars qoldirishni va asoratlar yuzaga kelganda antibiotiklar ga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirishdir. Bundan kutiladigan qo‘shimcha bilvosita foyda — ota-onalar va boshqa oila a’zolarida gripp holatlari kamayishi, shuningdek, infeksiyaning aholiga tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslikdir. H5N1 virusi bilan zararlanish xavfi bo‘lganda mavsumiy grippga qarshi emlash ma’lum darajada qush grippidan ham himoya qilishi mumkin.

Gripp viruslarining antigen o‘zgaruvchanligi grippga qarshi vaksinalar tarkibini vaqti-vaqti bilan qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Tarkib mavsumdan mavsumga aniqlashtiriladi (Shimoliy yarimsharda har yillik gripp mavsumi kuzda boshlanadi).

Odatda tarkibi har yili yangilanadigan vaksina grippning oldini olish uchun yuqori darajada o‘zgaruvchan gripp virusidan himoyalash uchun mo‘ljallangan. «Grippga qarshi emlash — gripp virusli infeksiyasi va uning ehtimoliy og‘ir asoratlarining oldini olishning eng samarali usuli».

Samaradorlik

AQSHda grippga qarshi o‘ldirilgan (inaktivatsiyalangan) vaksinaning inyeksiya shakli va zaiflashtirilgan tirik gripp virusi (ZTGV) saqlovchi burun spreyi shaklining (FluMist savdo nomi bilan sotiladi) epidemiyaga qarshi samaradorligi taqqoslangan. ZTGV ikki yoshgacha bo‘lgan bolalar yoki 50 yoshdan oshganlarga tavsiya etilmagan. Inaktivatsiyalangan vaksina grippning oldini olishi, biroq ayrim kamchiliklarga ega ekani qayd etilgan. Doktor Devid K. Shey 2008-yil fevral oyida o‘tkazgan tadqiqotga ko‘ra, «2005-6 va 2006-7-yillardagi epidemiya mavsumlarida grippga qarshi to‘liq emlash gripp asoratlari sabab kasalxonaga yotqizilishning oldini olishda 75 foiz samaradorlik ko‘rsatgan». AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari ikkita klinik sinov da kattalar orasida ZTGV yoki inaktivatsiyalangan vaksinaning statistik jihatdan sezilarli ustunligini aniqlamagan bo‘lsa-da, grippga qarshi emlashning umuman emlanmaslikka nisbatan foydasi yaqqol edi. Bolalarda esa ZTGV nisbatan samaraliroq bo‘lgan.

FluMist ikki yosh va undan katta bolalarda qo‘llanishi uzil-kesil tasdiqlanishidan oldin o‘tkazilgan tadqiqotlarda inaktivatsiyalangan vaksinaga nisbatan sezilarli immunologik ustunlik ko‘rsatgan. Tadqiqotlar mavsumiy avj olish davrida emlash xarajatlarini oqlaydigan chora bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatgan.

2007-yilgacha bo‘lgan davrning aksariyat yillarida (16 yil davomida, jami 19 yilda) vaksina shtammlari epidemiyada tarqalgan shtammlarga yaxshi mos kelgan. 2007/2008-yilgi mavsumda moslik pastroq bo‘lgan, ammo mos kelmagan vaksina ham ma’lum himoya berishi mumkin: gripp virusining bir shtammiga qarshi emlash natijasida hosil bo‘lgan antitanalar unga yaqin boshqa shtammlardan ham himoyalashi mumkin. To‘liq bo‘lmagan moslik vaksinaning virus variantlariga qarshi samaradorligini kamaytirishi mumkin, shunga qaramay u kasallikning oldini olish yoki og‘irligini va gripp bilan bog‘liq asoratlarni kamaytirish uchun yetarli himoya berishi mumkin. Bundan tashqari, zamonaviy gripp vaksinalari odatda virusning bir nechta shtammini o‘z ichiga olishini yodda tutish kerak (bunday vaksinalar polivalent vaksinalardeb ataladi). Shu sababli AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari moslik mukammal bo‘lmagan mavsumlarda ham grippga qarshi emlashni tavsiya etishda davom etmoqda. Bu ayniqsa xavf guruhidagi kishilar va ularning yaqinlari uchun muhim.

Tadqiqotlar tahliliga ko‘ra, grippga qarshi emlangan 65 yoshdan katta odamlarning qishda vafot etish ehtimoli emlanmagan tengdoshlariga qaraganda ikki baravar kam bo‘lgan — bu masala bo‘yicha umumiy yakdil fikr shakllangan. Shu bilan birga, AQSHdagi keksalar orasida o‘limlar soni 1980-yildan 2005-yilgacha bo‘lgan davrda hamon 5 % darajasida qolgan, holbuki emlash qamrovi 15 % bo‘lgan 1980-yilgi ko‘rsatkichdan taxminan 70 % bo‘lgan 2005-yilgi ko‘rsatkichgacha oshgan. Emlashning yana bir taxminiy foydasi gripp mavsumi boshlanishidan avval kuzatilgan. Emlash grippdan o‘lish xavfini kamaytirganini tan olgan holda, tahlil grippga qarshi emlash natijadorligini o‘lchash uchun yanada yaxshi statistik usullar yaratish zarurligini qayd etgan.

AQSHda 2015−2016-yilgi mavsumda grippga qarshi tirik zaiflashtirilgan vaksinaning samaradorligi 48 %.

2016-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, grippga qarshi emlash sezilarli, ammo to‘liq bo‘lmagan himoyani ta’minlaydi. AQSHda tirik zaiflashtirilgan vaksina barcha uchun tavsiya etiladi

2017-yilda Avstraliyada to‘rt valentli gripp vaksinasining turli gripp turlariga qarshi samaradorligi 10 % dan 57 % gacha bo‘lgan (A/H1N1 grippiga qarshi 33 % dan 50 % gacha, A/H3N1 grippiga qarshi 10 %, B grippiga qarshi 57 %).

Uch valentli inaktivatsiyalangan gripp vaksinasi bilan emlangan homilador OIV tashuvchilarida emlash 57,7 %% samaradorlik bilan grippning oldini olishga yordam bergan, xususan yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda.

Keksa yoshdagi (50+) odamlarni emlash uchun mo‘ljallangan ikki to‘rt valentli vaksina — rekombinant va odatiy vaksina — taqqoslanganda, rekombinant vaksina samaraliroq ekani aniqlangan: u bilan emlangan guruhda gripp belgilari uchdan bir qismga kamroq uchragan.

2021-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, grippga qarshi emlash miokard infarktini boshdan kechirgan bemorlarda umumiy o‘lim ko‘rsatkichini, miokard infarkti va stent trombozi holatlari sonini kamaytiradi.

Tarix

Kelib chiqishi va yaratilishi

Butun dunyoda pandemiya — ispan grippi davrida, 1918-yilda, «shifokorlar o‘zlari bilgan va hatto faqat eshitgan barcha usullarni — qadimiy qon oldirish amaliyotidan tortib kislorodberishgacha, yangi vaksina va zardoblar yaratishgacha (asosan, gemofil bakteriyaga qarshi; hozir u Haemophilus influenzae deb ataladi, bu nom dastlab uning kasallik sababchisi deb hisoblanganidan kelib chiqqan; shuningdek, pnevmokokklarning bir necha turiga qarshi) sinab ko‘rishgan». Faqat bitta davolash usuli — sog‘ayayotgan bemorlarning qonini yangi kasallanganlarga quyish — muvaffaqiyat alomatlarini ko‘rsatgan.

1931-yilda virusning tovuq embrioni rivojlanayotgan tuxumlarda ko‘payishi aniqlangan. 1936-yilda A. A. Smorodinsev va hammualliflari SSSRda grippga qarshi birinchi tajribaviy tirik zaiflashtirilgan vaksinani yaratishgan (u virusni sassiqko‘zanlar organizmidan o‘tkazgandan so‘ng o‘limga olib keluvchi dozada yuqtirilgan oq sichqonning o‘pkasidan tayyorlangan va burun orqali ingalyatsiyayo‘li bilan qo‘llangan). 1940-yilda AQSH qurolli kuchlarida grippga qarshi birinchi tasdiqlangan inaktivatsiyalangan vaksinalar ishlab chiqilgan; ular Ikkinchi jahon urushi davrida qo‘llangan (Baker 2002, Hilleman 2000). Keyinchalik vaksinologiya va immunologiya sohalarida katta yutuqlarga erishilib, vaksinalar xavfsizroq bo‘lgan va ommaviy ishlab chiqarila boshlangan. XX–XXI asrlar chegarasida molekulyar texnologiyalardagi taraqqiyot tufayli gripp virusi genlarini gen muhandisligi yo‘li bilan o‘zgartirib, grippga qarshi vaksinalar yaratish imkoniyati yaqinlashgan.

Jamiyat tomonidan tan olinishi

AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari fikricha, «grippga qarshi emlash — kasallik va uning og‘ir asoratlarining oldini olishning birinchi navbatdagi usulidir. […] Emlash barcha yosh guruhlarida gripp bilan bog‘liq nafas olish a’zolarikasalliklari hamda shifokorga murojaatlarning, xavf yuqori bo‘lgan kishilarda kasalxonaga yotqizilish va o‘lim holatlarining, bolalarda o‘rta quloq yallig‘lanishi ning, kattalarda esa ishga kelmaslikning kamayishi bilan bog‘liq. 1990-yillarda emlash darajasi sezilarli oshgan bo‘lsa-da, emlash qamrovini yana yaxshilash talab etiladi». 1950-yillarda tovuq tuxumlariga asoslangan zamonaviy gripp vaksinasini tayyorlash texnologiyasi yaratilgan. 1976-yildagi cho‘chqa grippi avj olishi paytida AQSH prezidenti Jerald Ford cho‘chqa grippi pandemiyasi ehtimoli bilan yuzlashgan. Emlash dasturi kechikishlar va jamoatchilik bilan aloqalardagi muammolar sabab sekinlashgan, biroq grippga qarshi emlashga oid jiddiy xavotir va shubhalarga qaramay, dastur bekor qilingunga qadar aholining 24 % i emlangan.

1977-yilda SSSRda har yili 30 mln nafardan ortiq katta yoshli odam grippga qarshi emlangan. 1973-yilda SSSRda yiliga 45—50 mln doza gripp vaksinasi ishlab chiqarilgan; vaksina uchun shtammlar keyingi epidemiyada qaysi shtammlar tarqalishi kutilishiga qarab har yili o‘zgartirilgan.

Hozirgi holat

Gripp bo‘yicha tadqiqotlar molekulyar virusologiya,, molekulyar evolyutsiya,, patogenez,xo‘jayin organizmning immun javobi, genomika va epidemiologiyasohalarini qamrab oladi. Bularning barchasi grippga qarshi vaksinalar, davolash usullari va diagnostika vositalarini yaratishga yordam beradi. Grippga qarshi choralarni takomillashtirish uchun virusning hujayralarga qanday kirishi, qanday ko‘payishi, mutatsiyaga uchrashi, yangi shtammlarga aylanishi va immun javobni qanday qo‘zg‘atishi kabi savollar bo‘yicha fundamental tadqiqotlar zarur. Gripp virusi genomini xaritalash loyihasi gripp virusi genlari ketma-ketliklari kutubxonasini yaratishga qaratilgan. Bu qaysi omillar bir shtammni boshqasidan xavfliroq qilishini, qaysi genetik determinantlar immunogenlikka eng katta ta’sir ko‘rsatishini va virus vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarishini tushunishga yordam beradi. Zamonaviy emlash usullarining cheklovlarini bartaraf etish yo‘llari o‘rganilmoqda. Hozir yiliga 300 million doza uch valentli vaksina ishlab chiqarish imkoniyati mavjud; bu G‘arb mamlakatlaridagi odatiy epidemiyalar uchun yetarli, ammo pandemiyani yengish uchun yetarli emas.

2017-yilda sun’iy intellekt yordamida 2017-yildagi pandemiyaoldi A/H7N9 gripp virusiga qarshi sintezlangan gemagglutininli vaksina ishlab chiqilgan. AQSHda uning klinik sinovlari ikkinchi bosqichi 2018-yil noyabridan 2019-yil noyabrigacha o‘tkazilgan.

2018-yilda AQSHda organizmda atigi bir marta replikatsiyalanadigan va kasallik keltirib chiqarmasdan barqaror immunitet hosil qiladigan tirik genetik modifikatsiyalangan virus asosidagi vaksina ishlab chiqilgan. Uning xavfsizligi va samaradorligi kattalarda tekshirilgan, 2018-yil kuzida esa bolalarda sinovdan o‘tkazilayotgan edi.

Tizimli tasnifi

Anatomik-terapevtik-kimyoviy tasnifda Anatomik-terapevtik-kimyoviy tasnif (rus. ATX, ingl. ATC) — J07Bxnn (oxirgi uchta belgi muayyan vaksinani bildiradi):

J. Tizimli qo‘llaniladigan mikroblarga qarshi preparatlar
J07 Vaksinalar
J07B Virusli infeksiyalarning oldini olish vaksinalari
Grippning oldini olish uchun vaksina

Tasnifi

Grippga qarshi vaksinalar tirik va inaktivatsiyalangan vaksinalarga bo‘linadi.

Inaktivatsiyalangan vaksinalar butun virionli, parchalangan va subbirlik vaksinalarga bo‘linadi.

  • Butun virionli vaksinalar yuqori darajada tozalangan, buzilmagan (butun) inaktivatsiyalangan gripp virusi virionlari ni o‘z ichiga oladi.
  • Split-vaksinalar yoki parchalangan vaksinalar (Vaksigrip, Begrivak, Flyuariks) gripp virusining parchalangan inaktivatsiyalangan virionlarini saqlaydi. Ularning tarkibida virusning barcha virion oqsillari, nafaqat yuzaki, balki ichki antigenlariham bo‘ladi. Yuqori darajada tozalangani tufayli ular tarkibida virus lipidlari va tovuq embrioni oqsillari bo‘lmaydi.
  • Subbirlik vaksinalar (Influvak, Grippol, Agrippal S1) virusning atigi ikkita yuzaki oqsili — gemagglutinin va neyraminidazadan iborat bo‘lib, ular grippga qarshi immun javobni yuzaga keltirishda eng muhim hisoblanadi. Virion va tovuq embrionining boshqa oqsillari tozalash jarayonida olib tashlanadi.

Sanab o‘tilganlar orasida tirik vaksinalar eng ko‘p reaktogenlikka ega; butun virionli vaksina ham, ayniqsa, kichik bolalarda nisbatan reaktogendir. Subbirlik vaksinalarning reaktogenligi esa pastroq.

Ayrim vaksinalar tarkibida konservant — mertiolyatbo‘ladi. Boshqalarida esa immun reaksiyani kuchaytiradigan va ularning samaradorligini, ayniqsa, emlashga immun javobi sust bo‘lgan odamlarda oshiradigan adyuvantlarham mavjud.

Rossiya Federatsiyasidagi vaksinalar

Grippga qarshi emlash Profilaktik emlashlar milliy taqvimigakiritilgan. Rossiyada mahalliy va xorijiy ishlab chiqaruvchilarning grippning oldini olish uchun uch valentli va to‘rt valentli vaksinalari sotiladi. Ular teri ostiga, mushak orasiga va burun orqali yuboriladigan, tirik hamda subbirlik vaksinalarni o‘z ichiga oladi. Jumladan:

  • tirik gripp vaksinasi;
  • inaktivatsiyalangan elyuat-sentrifuga vaksinasi;
  • polimer-subbirlik vaksinasi;
  • inaktivatsiyalangan parchalangan vaksina;
  • inaktivatsiyalangan korpuskulyar vaksina.

Savdo markalari

Savdo nomiValentligiYuborish usuliTuriFaol modda miqdoriAdyuvantBoshqa moddalarIshlab chiqarilgan mamlakatRo‘yxatga olish raqamiYoshHomiladorlik
Vaksigrip3 (A + A + B turlari)Mushak ichiga yoki chuqur teri ostigaInaktivatsiyalangan tozalangan virusShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; B shtammi — 15 mkg gemagglutinin.Yo‘qFosfat-tuzli bufer eritmasi. Iz miqdorlarda: formaldegid, oktoksinol-9, neomitsin, ovalbumin.FransiyaP N014493/016 oylikdan boshlab2-trimestrdan boshlab
Grippga qarshi inaktivatsiyalangan elyuat-sentrifuga suyuq vaksinasi3 (A + A + B turlari)Teri ostigaGripp virusining gemagglutininlariShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: gripp virusining ikkita A kichik turiga oid gemagglutininlar — har biri 10 mkg, B turidagi gripp virusi gemagglutinini — 13 mkg.Yo‘qStabilizator — albumin, konservant — tiomersalRossiyaLS-00048418 yoshdan boshlabQo‘llash mumkin emas
Grippol3 (A + A + B turlari)Mushak ichiga yoki chuqur teri ostigaGripp virusining gemagglutininlariShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 5 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 5 mkg gemagglutinin; B shtammi — 11 mkg gemagglutinin.Polioksidoniy (azoksimer bromid)Konservant — tiomersal yoki konservantsiz, fosfat-tuzli bufer eritmasiRossiyaR N003865/01Konservantsiz: 6 oylikdan boshlab.
Konservantli: 18 yoshdan boshlab.
Shifokor qaroriga ko‘ra 2-trimestrdan boshlab
Grippol Kvadrivalent4 (A+A+B+B turlari)Mushak ichiga yoki chuqur teri ostigaGripp virusining gemagglutininlariShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 5 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 5 mkg gemagglutinin; B shtammi — 5 mkg gemagglutinin; boshqa B shtammi — 5 mkg gemagglutinin.Polioksidoniy (azoksimer bromid)Konservant — tiomersal yoki konservantsiz, fosfat-tuzli bufer eritmasiRossiyaLP-004951Konservantsiz: 6 yoshdan boshlab.
Konservantli: 18 yoshdan 60 yoshgacha.
2-trimestrdan boshlab, konservantsiz
Grippol Neo3 (A + A + B turlari)Mushak ichiga yoki chuqur teri ostigaGripp virusining gemagglutininlariShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 5 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 5 mkg gemagglutinin; B shtammi — 5 mkg gemagglutinin.Polioksidoniy (azoksimer bromid)Fosfat-tuzli bufer eritmasi.RossiyaLSR-006029/093 yoshdan boshlabShifokor qaroriga ko‘ra 2-trimestrdan boshlab
Grippol Plyus3 (A + A + B turlari)Mushak ichiga yoki chuqur teri ostigaInaktivatsiyalanganShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 5 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 5 mkg gemagglutinin; B shtammi — 5 mkg gemagglutinin.Polioksidoniy (azoksimer bromid)Fosfat-tuzli bufer eritmasi.RossiyaLSR-006981/086 oylikdan boshlab2-trimestrdan boshlab
Influvak3 (A + A + B turlari)Mushak ichiga yoki chuqur teri ostigaSubbirlik inaktivatsiyalanganShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; B shtammi — 15 mkg gemagglutinin.Yo‘qKaliy xlorid; kaliy digidrofosfat; natriy fosfat digidrat; natriy xlorid; kalsiy xlorid digidrat; magniy xlorid geksagidrat; inyeksiya uchun suv.NiderlandiyaP N015694/016 oylikdan boshlab2-trimestrdan boshlab
Influvir1 (A turi)Burun orqaliTirik virusA(H1N1) 107,0 EID50Yo‘qsaxaroza, laktoza, glitsin, natriy glutamat, tris-(gidroksimetil)-aminometan, natriy xlorid, jelatinRossiyaLSR-007988/0918 yoshdan 60 yoshgachaQo‘llashga qarshi ko‘rsatma
MikroFlyu (2014-yilgacha Grippovak)3 (A + A + B turlari)Teri ostiga yoki burun orqaliGripp virusining gemagglutininlariGripp virusining A (H1N1) va A (H3N2) kichik turlari gemagglutininlari — har biri 9-11 mkg, B turidagi gripp virusi gemagglutinini — 12-14 mkgYo‘qOdam albumini (stabilizator) — 0,75-1,05 mgRossiyaLSR-002842/07Burun orqali: 7 yoshdan boshlab.
Teri ostiga: 18 yoshdan boshlab
Ko‘rsatilmagan
MonoGrippol plyus1 (A turi)Mushak ichiga yoki chuqur teri ostigaGripp virusining gemagglutininlariA(H1N1) 5 mkg gemagglutininPolioksidoniy (azoksimer bromid)Fosfat-tuzli bufer eritmasiRossiyaLSR-008917/096 oylikdan boshlabShifokor qaroriga ko‘ra 2-trimestrdan boshlab
Pandeflyu1 (A turi)Mushak ichigaGripp virusining gemagglutininlariA(H1N1) 5 mkg gemagglutininYo‘qAlyuminiy gidroksid, konservant — tiomersal, fosfat-tuzli bufer eritmasiRossiyaLSR-007987/0918 yoshdan boshlabQo‘llash mumkin emas
Sovigripp3 (A + A + B turlari)Mushak ichigaGripp virusining gemagglutininlariShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 5 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 5 mkg gemagglutinin; B shtammi — 11 mkg gemagglutinin.SovidonKonservant — tiomersal yoki konservantsiz, fosfat-tuzli bufer eritmasiRossiyaLP-001836Konservantsiz: 6 oylikdan boshlab.
Konservantli: 18 yoshdan boshlab.
2-trimestrdan boshlab, konservantsiz
Ultravak3 (A + A + B turlari)Burun orqaliTirik virusA(H1N1) va A(H3N2) 106,9 EID50, B 106,4 EID50Yo‘qsaxaroza — 15 mg, laktoza monogidrat — 6 mg, glitsin — 3 mg, natriy glutamat monogidrat — 3 mg, trometamol — 0,3 mg, natriy xlorid — 0,3 mg, jelatin — 3 mgRossiyaR N003224/013 yoshdan boshlabQo‘llash mumkin emas
Ultriks3 (A + A + B turlari)Mushak ichigaInaktivatsiyalangan, parchalangan gripp viruslariShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; B shtammi — 15 mkg gemagglutinin.Yo‘qKonservant (mertiolyat) — 42,5-57,5 mkg yoki konservantsiz. Fosfat-tuzli bufer eritmasi.RossiyaLSR-001419/08Konservantsiz: 6 oylikdan boshlab.
Konservantli: 18 yoshdan boshlab
2-trimestrdan boshlab, konservantsiz
Ultriks Kvadri4 (A+A+B+B turlari)Mushak ichigaGripp virusining gemagglutininlariShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; B shtammi — 15 mkg gemagglutinin; boshqa B shtammi — 15 mkg gemagglutinin.Yo‘qPolisorbat 80, oktoksinol-10, fosfat-tuzli bufer eritmasiRossiyaLP-0055946 oylikdan boshlabShifokor qaroriga ko‘ra 2-trimestrdan boshlab
Flyu-M3 (A + A + B turlari)Mushak ichigaGripp virusining gemagglutininlariShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; B shtammi — 15 mkg gemagglutinin.Yo‘qStabilizator — Triton X-100; konservant — tiomersal yoki konservantsiz; fosfat-tuzli bufer eritmasiRossiyaLP-004760Konservantsiz: 6 yoshdan 18 yoshgacha.
Konservantli: 18 yoshdan va 60 yoshdan kattalarga.
Ma’lumot mavjud emas
Flyuvaksin3 (A + A + B turlari)Mushak ichiga yoki chuqur teri ostigaInaktivatsiyalangan, parchalangan viruslarShu epidemiya mavsumida qo‘llanadigan shtammlar: A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; boshqa A shtammi — 15 mkg gemagglutinin; B shtammi — 15 mkg gemagglutinin.Yo‘qTiomersal (konservant), natriy xlorid, kaliy xlorid, kaliy digidrofosfat, natriy gidrofosfat, inyeksiya uchun suv. Iz miqdorlarda: formaldegid va otoksinol-9.XitoyLSR-003842/096 oylikdan boshlabShifokor qaroriga ko‘ra 2-trimestrdan boshlab

Klinik sinovlar

Har qanday vaksina uning emlash orqali kasallanish xavfini kamaytirish darajasi va samaradorligi bo‘yicha baholanadi. Biroq vaksinaning amaldagi natijasi real hayot sharoitida emlangan shaxslaruchun xavfning qay darajada kamayishida namoyon bo‘ladi. Grippning oldini oluvchi vaksinalarning samaradorligini o‘lchash nisbatan oddiy, chunki vaksina keltirib chiqaradigan immun javobni hayvon modellarida, emlangan odamlarda hosil bo‘lgan antitanalar miqdoriga qarab yoki yanada qat’iy sharoitda — katta yoshli ko‘ngillilarni emlab, keyin ularga virulent gripp virusini yuqtirish orqali baholash mumkin. Bunday tadqiqotlarda gripp vaksinalari yuqori samaradorlik ko‘rsatib, himoyalovchi immun javobni yuzaga keltirgan. Axloqiy sabablarga ko‘ra, bunday tajribalarni gripp uchun eng yuqori xavf guruhlariga — keksa odamlarga va kichik yoshdagi bolalarga — qo‘llash mumkin emas. Ammo real hayotda gripp vaksinalarining amaliy natijadorligini o‘rganish nihoyatda qiyin. Sinovdagi vaksina epidemiyada tarqaladigan virusga mos kelmasligi, virusning tarqalish darajasi yildan yilga keskin farqlanishi, gripp esa ko‘pincha grippga o‘xshash kasalliklar bilan adashtirilishi mumkin. Shunga qaramay, tirik va inaktivatsiyalangan gripp vaksinalarining ko‘plab klinik sinovlari o‘tkazilib, ularning natijalari so‘nggi bir necha metatahlilda solishtirilgan va tahlil qilingan. Tirik vaksinalar haqidagi tadqiqotlarda ma’lumotlar juda oz, ammo bunday preparatlar inaktivatsiyalangan vaksinalardan samaraliroq bo‘lishi mumkin. Metatahlillarda inaktivatsiyalangan vaksinalarning kattalar, bolalar va keksalardagi samaradorligi va amaliy natijadorligi o‘rganilgan. Kattalarda vaksinalar tanlangan virus shtammlariga qarshi yuqori samaradorlik, ammo umuman olganda past amaliy natijadorlik ko‘rsatgan; natijada emlashdan olinadigan foyda oz bo‘lgan: gripp yuqtirish xavfi to‘rtdan bir qismga kamaygan, biroq kasalxonaga yotqizilish soniga ta’sir kuzatilmagan. Bolalarda vaksinalar yuqori samaradorlik, ammo «grippga o‘xshash kasallik»ning oldini olishda past natijadorlik ko‘rsatgan. Ikki yoshgacha bo‘lgan bolalar haqidagi ma’lumotlar juda cheklangan, emlashning o‘lchanadigan foydasi aniqlanmagan ko‘rinadi. Keksalarda emlash grippga chalinish chastotasini kamaytirmagan, ammo o‘pka yallig‘lanishi, kasalxonaga yotqizilish hamda gripp yoki pnevmoniyadan o‘lim holatlarini kamaytirgan. Keksalar orasida o‘lchangan amaliy natijadorlik o‘rganilgan guruh qariyalar uyidanmi yoki oddiy turar joylardanmi tanlanganiga qarab farq qilgan. Vaksina muassasalardagi sharoitda samaraliroq bo‘lgan. Qayd etilgan tafovut ma’lumotlar tahliliga ta’sir etadigan saralash mezonlari, tashxislash va kuzatuvdagi farqlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Umuman, grippga qarshi emlashning foydasi keksalarda eng aniq namoyon bo‘lgan, bolalarda esa foyda haqidagi xulosalar noaniq. Katta yoshdagilarni emlash jamiyat salomatligida sezilarli yaxshilanish ko‘rsatmagan. Vaksinalarning yuqori samaradorligi, ammo past amaliy natijadorligi o‘rtasidagi ziddiyat grippni klinik sharoitda tashxislash qiyinligi va aholi orasida qo‘zg‘atuvchining juda ko‘p shtammlari tarqalishi bilan izohlanishi mumkin.

Emlash bo‘yicha tavsiyalar

Grippga qarshi emlanish zarurati yuzasidan munozaralar davom etmoqda. Tarafdorlar iqtisodiy maqsadga muvofiqlikni asos qilib keltiradi: vaksinalarni yaratish, joriy etish va xarid qilish xarajatlari infeksiyadan keladigan bevosita va bilvosita zararlardan kamroq. Qarshilar esa gripp vaksinalari juda ko‘p asoratlar keltirib chiqarishini aytib, ularni keng ko‘lamda qo‘llashga yo‘l qo‘ymaslik kerakligini ta’kidlaydi. Turli jamoat salomatligi tashkilotlari gripp asoratlari xavfi ostidagi quyidagi bemorlarga har yili muntazam grippga qarshi emlanishni taklif qilishni tavsiya etgan:

AQSHda 50 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lgan kishining gripp bilan bog‘liq kasallikdan vafot etish xavfi yosh kishiga nisbatan o‘n baravar katta, 65 va undan katta yoshdagilarda esa bu xavf 50–64 yoshdagilarga qaraganda yana 10 baravar yuqori. 65 yoshdan oshganlarni emlash o‘lim holatlarini taxminan yarmiga kamaytiradi. Biroq bu natijalarni faqat vaksina bilan izohlab bo‘lmaydi: emlangan keksalar emlashdan voz kechganlarga qaraganda sog‘lomroq bo‘lishi va o‘z salomatligiga ko‘proq e’tibor berishi mumkin. Tasodifiy taqsimlash orqali yuqori dozali (60 mkg) vaksina olgan keksa ishtirokchilarda antitanalar darajasi odatiy doza olganlarga nisbatan 44—79 foiz yuqori bo‘lgan. Yuqori doza olgan keksa ko‘ngillilarda himoya qiluvchi darajadagi antitanalar hosil bo‘lish ehtimoli ko‘proq.

Gripp bilan kasallangan chaqaloqlar orasida o‘lim ko‘rsatkichi yuqori bo‘lgani sabab, chaqaloqlarga infeksiya yuqishi xavfini kamaytirish uchun ular bilan muloqot qiladigan kishilar va parvarish xodimlarini emlash kerak. Yaponiyada maktab yoshidagi bolalarni har yili grippga qarshi emlash majburiy bo‘lgan davr ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, grippga chalinish va uni tarqatish xavfi eng yuqori bo‘lgan bolalarni emlash keksa yoshdagilar o‘limini kamaytirishda nihoyatda ijobiy samara bergan: grippga qarshi emlangan har 420 bola hisobiga bitta keksa odamning hayoti saqlanib qolgan. Bu jamoaviy immunitet bilan yoki mustaqil yashovchi keksalarning gripp xavfiga duch kelmasligi singari bevosita omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Masalan, nafaqadagi buvi va bobolar ota-onalar ishdan ruxsat ololmagani yoki o‘zi kasal bo‘lgani sabab uyda betob nabiralariga qaraganida gripp yuqtirish xavfiga tez-tez duch keladi.

Nojo‘ya ta’sirlar

JSSTning Vaksinalar xavfsizligi bo‘yicha global maslahat qo‘mitasi ayrim vaksinalarni qo‘llashda kuzatilgan ancha jiddiy nojo‘ya ta’sir holatlarini qayd etib, o‘rgangan. Aholining barchasini birday emlash yechim emasligi, biroq epidemiya oldidan tibbiy qarshi ko‘rsatmalarni albatta hisobga olgan holda xavf guruhlarini emlash samarali bo‘lishi mumkinligi aniqlangan. Emlashdan keyingi asoratlar ikki toifaga bo‘linadi: preparat yuborilgan joydagi mahalliy reaksiyalar va butun organizmning javobi sifatidagi tizimli reaksiyalar. Mahalliy reaksiyalar taxminan 38 foiz, tizimli reaksiyalar esa 20 foiz holatda uchraydi. Barcha shikoyatlarning 11 foizi bosh og‘rig‘iga to‘g‘ri keladi. Subbirlik vaksinaning 45 million dozasi hisobiga 25 ta nevropatiya holati va 23 ta o‘lim qayd etilgan. Emlash bilan bog‘liq asoratlar, ayniqsa, allergik reaksiyalar ko‘pincha dastlabki uch turdagi vaksinalarni qo‘llashda yuzaga keladi. Shu bois so‘nggi vaqtlarda emlash uchun, asosan, subbirlik vaksinalardan foydalanilmoqda. Ular butun viruslarni o‘stirishdan keyin ajratib olinib, tozalangan gripp virusi antigenlaridan iborat. Inaktivatsiyalangan yoki o‘ldirilgan gripp vaksinasini inyeksiya orqali yuborishning nojo‘ya ta’sirlari: inyeksiya joyida o‘rtacha og‘riq, qizarish, (juda kam hollarda) shish, tana haroratining ko‘tarilishi va turli xil og‘riqlar. Odatda bu belgilar inyeksiyadan ko‘p o‘tmay boshlanadi va 1—2 kun davom etadi.

Faol/tirik/ZTGV gripp vaksinasining burun spreyi shaklidagi nojo‘ya ta’sirlari: 2—17 yoshli ayrim bolalar va o‘smirlar burun oqishi, burun bitishi yoki yo‘tal, isitma, bosh va mushak og‘rig‘i, nafas olish qiyinlashishi, qorin og‘rig‘i yoki vaqti-vaqti bilan ko‘ngil aynishi yoxud ich kelishining buzilishi kabi yengil reaksiyalarni bildirgan. 18—49 yoshli ayrim kattalar burun oqishi yoki bitishi, tomoq og‘rig‘i,yo‘tal, titroq, charchoq yoki holsizlik hamda bosh og‘rig‘ini qayd etgan. AQSHda kattalar uchun mo‘ljallangan ayrim inyeksion gripp vaksinalari tarkibida tiomersalmavjud. Ommaviy axborot vositalarida bu modda yuzasidan ayrim munozaralar bo‘lganiga qaramay, JSST vaksinalar tarkibidagi tiomersal ning zaharliligini ko‘rsatadigan ma’lumotlar yo‘q va xavfsizlik bahonasi bilan qimmatroq bir dozali yuborish shakliga o‘tish uchun asos mavjud emas, degan xulosaga kelgan.

Shtammlarni tanlash

Har yili JSST tarmog‘ining gripp bo‘yicha milliy markazlari kelgusi epidemiya yilida grippga qarshi emlash uchun gripp virusining uchta shtammini tanlaydi. Bunda eng ehtimoliy deb topilgan A turidagi (H1N1 va H3N2) hamda B turidagi shtammlar tanlanadi. JSST tarmog‘ining gripp bo‘yicha milliy markazlari 1952-yilda tashkil etilgan. Hozir tarmoq 120 dan ziyod milliy gripp tadqiqot markazini 90 dan ortiq mamlakatda birlashtiradi. Bu markazlar o‘z mamlakatlarida namunalar yig‘adi, gripp virusini dastlabki ajratib olishni bajaradi va uning dastlabki antigen tavsifini aniqlaydi. Birinchi marta ajratilgan shtammlarni JSSTning hamkorlik markazlariga chuqur antigen va genetik tahlil uchun yuboradi. Natijalar JSSTning har yili Shimoliy va Janubiy yarimsharlar uchun gripp vaksinasi tarkibiga doir tavsiyalariga asos bo‘ladi. Milliy markazlarning vaksina ishlab chiqarish uchun shtammlarni tanlashi kelgusi yilda qaysi shtammlar ustun kelishi ehtimoli eng yuqoriligiga asoslanadi. Bu yaxshi asoslangan, biroq xatolardan xoli bo‘lmagan prognozdir.

Ishlab chiqarish

Odatda grippga qarshi vaksina urug‘lantirilgan tovuq tuxumlarida yetishtiriladi. Gripp vaksinasining ikkala turi — tirik va inaktivatsiyalangan vaksina ham tuxum oqsiliga kuchli allergiyasi bor kishilarga va anamnezida Giyen–Barre sindromibo‘lganlarga qarshi ko‘rsatilgan. Ishlab chiqarish nazorat organlariga bog‘liq. Masalan, AQSH buyurtma qilgan gripp vaksinasining yarmini hamda Buyuk Britaniya uchun salmoqli qismini yetkazib berish majburiyatini olgan «Chiron korporatsiyasi» 2004—2005-yilgi epidemiya mavsumi uchun vaksina partiyasini yetkazib bera olmasligini matbuot bayonotida bildirgan. Bunga Dori vositalari va parvarish mahsulotlarini tartibga solish agentligi tomonidan korporatsiyaning bunday vaksina ishlab chiqarish litsenziyasi to‘xtatilgani sabab bo‘lgan. Shunga qaramay, AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari tezkor choralar ko‘rgan: «MedImmune» va «Sanofi Pasteur» singari boshqa kompaniyalar yordamida AQSHdagi yuqori xavf guruhlarini vaksina bilan ta’minlashga harakat qilgan. 2007-yil noyabr holatiga ko‘ra, odatiy inyeksiya preparati ham, burun spreyi ham tovuq tuxumlaridan foydalangan holda ishlab chiqarilgan. Yevropa Ittifoqi ham «Novartis» guruhi hayvon hujayralarini qatlamli usulda o‘stirish orqali tayyorlaydigan «Optaflu» gripp vaksinasini tasdiqlagan. Bu usul unumdor bo‘lishi, yuqorida tilga olingan tovuq tuxumlariga bog‘liq muammolar, allergik reaksiyalar va tovuqlarni zararlaydigan shtammlar bilan nomuvofiqlikni chetlab o‘tishi kutilgan. Tezroq ishlab chiqariladigan DNK asosidagi vaksina materialiga ham umid bildirilgan; u klinik sinovlardan o‘tayotgan bo‘lsa-da, xavfsizligi va samaradorligi hali tasdiqlanmagan. Muayyan shtammlarga moslashtirishni talab qilmaydigan, balki turli gripp viruslariga qarshi samarali bo‘ladigan «universal» gripp vaksinasi g‘oyasi bo‘yicha tadqiqotlar davom etmoqda (hali biror nomzod ko‘rsatilmagan).

H5N1 gripp virusi shtammi

Bunday shtamm asosida gripp virusining qushlarda uchraydigan bir nechta H5N1 variantlarigaqarshi vaksina yaratilgan. Ayrim mamlakatlarda parrandalarni davom etayotgan epizootiyadan — H5N1 bilan bog‘liq kasallikdan — himoya qilish uchun emlash keng tarqalgan. Odamlar uchun ham ayrim vaksinalar mavjud, boshqalari sinovda, ammo ularning birortasi oddiy aholi guruhlari uchun mavjud bo‘lmagan va Yer aholisining juda kichik qismidan ko‘prog‘ini himoyalashga yetarli miqdorda ishlab chiqarilmagan edi, agar pandemiya keltirib chiqaradigan gripp virusi H5N1tarqalsa. Odamlar uchun mo‘ljallangan uchta H5N1 vaksinasi 2008-yil iyunigacha turli mamlakatlarda litsenziyalangan: «Sanofi Pasteur» vaksinasi 2007-yil aprelda AQSHda ruxsat olgan, «GlaxoSmithKline» kompaniyasi ishlab chiqargan «Pandemrix» 2008-yil mayda Yevropa Ittifoqida ma’qullangan, «CSL Limited» vaksinasi esa 2008-yil iyunda Avstraliyada ruxsat etilgan. Uchalasi ham tovuq tuxumlarida ishlab chiqarilgan. Gripp virusi muttasil mutatsiyaga uchragani bois H5N1 grippi pandemiyasi paydo bo‘lsa, ushbu vaksinalarni virusning yangi variantiga moslashtirish uchun bir necha oy talab etiladi.

Grippning qarindosh shtammlariga nisbatan muayyan o‘zaro himoya bo‘lishi mumkin, biroq eng yaxshi himoyani gripp virusining kelajakdagi pandemik shtammi uchun maxsus ishlab chiqarilgan vaksina beradi. Jorjtaun universitetining «Biologik xavf tahdidlari va yangi paydo bo‘layotgan kasalliklar» o‘quv dasturi hamraisi doktor Deniyel Lyusi shunday fikr bildirgan: «Hozir H5N1 pandemiyasi bo‘lmagani uchun pandemik vaksina ham bo‘lishi mumkin emas». Shunga qaramay, «pandemiyaoldi vaksinalari» yaratilgan, ular tozalanib, sinovdan o‘tkazilmoqda va davom etayotgan tadqiqotlar hamda kelajakdagi pandemiyaga tayyorgarlik nuqtayi nazaridan umid uyg‘otmoqda. Vaksina ishlab chiqaruvchi kompaniyalar ishlab chiqarish quvvatini oshirishga rag‘batlantirilmoqda, toki pandemik vaksina zarur bo‘lganda yangi pandemik virus shtammiga xos katta hajmdagi vaksinani tez ishlab chiqarishga tayyor bo‘lsin. H5N1 vaksinasini ishlab chiqarish bilan bog‘liq muammolar quyidagilar:

  • umumiy ishlab chiqarish quvvatining yetishmasligi;
  • favqulodda holat uchun zaxira ishlab chiqarish quvvatining yo‘qligi (kutish rejimida yuz millionlab maxsus 11 kunlik tuxumga tayanadigan tizim yaratish amaliy jihatdan maqsadga muvofiq emas);
  • H5N1 grippi pandemiyasi tovuqlar uchun o‘limga olib kelishi mumkin.

Grippga qarshi vaksinalarni ishlab chiqarishda ko‘plab virus vaksinalari uchun qo‘llanadigan hujayralarga asoslangan texnologiya — hujayra kulturasidan foydalanish mumkin. U tovuq tuxumlariga asoslangan hozirgi gripp vaksinasi ishlab chiqarish tizimidagi yuqorida ko‘rsatilgan cheklovlardan xoli.

Dozalarni kamaytirish texnologiyalari

AQSHda hozir litsenziyalangan vaksinalar tarkibiga kiritilgan gemagglutinin (GA) antigeni miqdoriga bog‘liq immun javobni yuzaga keltiradi. H5N1 va H9N2 vaksinalari sinovlarida kamroq GA antigeni bilan kuchli immun javob hosil qilish usullari o‘rganilmoqda. Bu usullar vaksina yuborish yo‘lini mushak ichidan teri ichiga o‘zgartirish va uning tarkibiga immun javobni kuchaytiradigan adyuvant qo‘shishni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, AQSH Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar departamenti vaksina, immun adyuvant va tibbiy moslama ishlab chiqaruvchilaridan doza miqdorini kamaytirish strategiyalariga ega gripp vaksinalarini yaratish va litsenziyalash bo‘yicha shartnoma takliflarini so‘rayapti.

Tarkibning har yili o‘zgarishi

Gripp virusi har yili o‘zgaradi va qo‘zg‘atuvchining boshqa shtammlari ustunlik qila boshlaydi. Virus mutatsiyasining yuqori tezligi sabab vaksinaning har bir muayyan tarkibi taxminan bir yil davomida eng yuqori samaradorlikni saqlaydi.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti har yili gripp vaksinasining tarkibini muvofiqlashtirib, unda keyingi yilda odamlarni zararlashi eng ehtimoliy bo‘lgan qo‘zg‘atuvchi shtammlari bo‘lishini ta’minlashga intiladi.

18-avgust 2006-yilda, 2004-yildan beri birinchi marta JSST vaksina uchun nomzod sifatida tavsiya etiladigan H5N1 virusi shtammlarini o‘zgartirdi. «JSSTning “teskari genetika” usulida olingan yangi prototip shtammlari H5N1 shtammlarining uchta yangi subkladini o‘z ichiga oladi. O‘tgan bir necha yil davomida aylanib yurgan H5N1 qush grippi viruslarining aksariyatida gemagglutinin ketma-ketliklari ikkita genetik guruhga, ya’ni kladga mansub. 1-klad Vetnam, Tailand va Kambodjadan ajratilgan odam va qush izolyatlarini, shuningdek, Laos va Malayziyadan ajratilgan qush izolyatlarini o‘z ichiga oladi.

2-klad viruslari g‘arbga — Yaqin Sharq, Yevropa va Afrikaga tarqalishidan oldin dastlab Xitoy, Indoneziya, Yaponiya va Janubiy Koreyadagi qush izolyatlarida aniqlangan. JSST fikriga ko‘ra, 2005-yil oxiri va 2006-yilda yuz bergan odamlarning H5N1 virusi bilan zararlanishiga dastlab aynan 2-klad viruslari sabab bo‘lgan. Genetik tahlilda 2-kladning oltita subkladi aniqlangan, ulardan uchtasi aniq geografik tarqalishga ega bo‘lib, odamlarga yuqish holatlarida ishtirok etgan:

  • 1-subklad — Indoneziya;
  • 2-subklad — Yaqin Sharq, Yevropa va Afrika;
  • 3-subklad — Xitoy.

Ushbu uchta subklad asosida JSST pandemik vaksina yaratishga qiziqqan kompaniyalar va boshqa guruhlarga uchta yangi prototip shtammni taklif etadi:

  • A/Indonesia/2/2005 ga o‘xshash virus;
  • A/Tog‘ g‘ozi/Quinghai/1A/2005 ga o‘xshash virus;
  • A/Anhui/1/2005 ga o‘xshash virus.

[…] Hozirgacha tadqiqotchilar 1-kladga mansub H5N1 gripp virusi uchun pandemik vaksinalar ustida ishlagan. Mart oyida AQSHning H5N1 virusiga qarshi vaksinasining birinchi klinik sinovi ancha yaxshi natijalar ko‘rsatgan. May oyida fransiyalik tadqiqotchilar adyuvant qo‘shilgan H5N1 vaksinasining klinik sinovida biroz yaxshiroq natijalarga erishgan. Emlash bo‘yicha mutaxassislar H5N1 virusi shtammlariga asoslangan vaksina kelajakda paydo bo‘ladigan shtammlarga qarshi samarali bo‘lishiga ishonchi komil emas. Endi vaksina tadqiqotlari uchun yangi viruslar mavjud bo‘lishiga qaramay, JSST 1-klad viruslari yordamidagi klinik sinovlar pandemiyaga tayyorgarlikning muhim bosqichi sifatida davom ettirilishi kerakligini qayd etgan. Chunki bu sinovlar turli klad va subkladlardagi vaksina shtammlarining ustuvorligi, o‘zaro reaktivligi va o‘zaro himoyasi to‘g‘risida qimmatli ma’lumot beradi».

2008—2009-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

14-fevral 2008-yilda JSST Shimoliy yarimsharning 2008—2009-yilgi epidemiya mavsumida qo‘llash uchun gripp vaksinasining quyidagi tarkibini tavsiya etgan:

  • A/Brisbane/59/2007 (H1N1) ga o‘xshash virus;
  • A/Brisbane/10/2007 (H3N2) ga o‘xshash virus;

o‘sha davrda ishlatilgan

  • B/Florida/4/2006 ga o‘xshash virus va
  • B/Brisbane/3/2007 ga o‘xshash virus.

2009-yil 30-may holatiga ko‘ra: «AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari AQSH laboratoriyalari tomonidan 2008-yil 1-oktabrdan boshlab ajratilgan mavsumiy odam grippi virusining 1567 ta kulturasini [A (H1) gripp virusining 947 ta, A (H3) gripp virusining 162 ta va B gripp virusining 458 ta kulturasini] hamda yangi A (H1N1) virusining 84 ta kulturasini antigen jihatdan tavsiflagan. Mavsumiy A (H1) gripp virusining barcha 947 ta kulturasi 2008-09-yilgi mavsum vaksinasi tarkibidagi A (H1N1) gripp virusi komponentiga (A/Brisbane/59/2007) yaqin. A (H3N2) gripp virusining barcha 162 ta kulturasi gripp vaksinasining A (H3N2) komponentiga (A/Brisbane/10/2007) yaqin. Yangi A (H1N1) gripp virusining barcha 84 ta kulturasi JSST tomonidan yangi A (H1N1) gripp vaksinasi uchun potensial nomzod sifatida tanlangan A/California/07/2009 (H1N1) etalon virusiga yaqin. Hozir aylanib yurgan B gripp viruslari ikki alohida nasliy yo‘nalishga bo‘linadi: B/Yamagata/16/88 va B/Victoria/02/87 viruslari bilan ifodalangan yo‘nalishlar. Tekshirilgan B viruslarining 61 ta kulturasi B/Yamagata yo‘nalishiga mansub bo‘lib, vaksina shtammiga (B/Florida/04/2006) yaqin. Qolgan 397 ta virus B/Victoria yo‘nalishiga mansub va vaksina shtammiga yaqin emas».

2009-yilgi mavsum (Janubiy yarimshar)

17-18-sentabr 2008-yilda JSST Janubiy yarimsharning 2009-yilgi epidemiya mavsumida qo‘llash uchun gripp vaksinasining quyidagi tarkibini tavsiya etgan:

  • A/Brisbane/59/2007 (H1N1) ga o‘xshash virus;
  • A/Brisbane/10/2007 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Florida/4/2006 ga o‘xshash virus.

2009—2010-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

12-fevral 2009-yilda JSST Shimoliy yarimsharning 2009—2010-yilgi epidemiya mavsumida (2009-yil noyabr — 2010-yil aprel) qo‘llash uchun gripp vaksinasining aniqlashtirilgan tarkibini tavsiya etgan:

  • A/Brisbane/59/2007 (H1N1) ga o‘xshash virus (A/Brisbane/59/2007 allaqachon mavsumiy inaktivatsiyalangan vaksina, A/South Dakota/6/2007 esa tirik zaiflashtirilgan vaksina uchun ishlatilmoqda);
  • A/Brisbane/10/2007 (H3N2) ga o‘xshash virus (A/Brisbane/10/2007 va A/Uruguay/716/2007 allaqachon mavsumiy vaksinalarda qo‘llanmoqda);
  • B/Brisbane/60/2008 ga o‘xshash virus

Grippga qarshi vaksinada ishlatilgan A/Brisbane/59/2007 (H1N1) ga o‘xshash virus mavsumiy gripp shtammi bo‘lgani uchun ushbu vaksina yangi, mavsumiy bo‘lmagan A gripp virusi shtammi bilan zararlanishdan immunitet hosil qila olmaydi. Aynan shu yangi shtamm 2009-yildagi cho‘chqa grippi pandemiyasiga sabab bo‘lgan[manba 2755 kundan beri ko‘rsatilmagan].

2010—2011-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

18-fevral 2010-yilda JSST Shimoliy yarimsharning 2010—2011-yilgi epidemiya mavsumida qo‘llash uchun gripp vaksinasining quyidagi tarkibini tavsiya etgan:

  • A/California/7/2009 (H1N1) ga o‘xshash virus;
  • A/Perth/16/2009 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Brisbane/60/2008 ga o‘xshash virus

2011—2012-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2011—2012-yilgi epidemiya mavsumida qo‘llash uchun gripp vaksinasining quyidagi tarkibini tavsiya etgan:

  • A/California/7/2009 (H1N1) ga o‘xshash virus;
  • A/Perth/16/2009 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Brisbane/60/2008 ga o‘xshash virus

2012—2013-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2012—2013-yilgi epidemiya mavsumida qo‘llash uchun gripp vaksinalarining quyidagi shtamm tarkibini tavsiya etgan:

  • A/California/07/2009 (H1N1) ga o‘xshash virus;
  • A/Viktoria/361/2011 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Wisconsin/1/2010 (Yamagata nasliy yo‘nalishi) ga o‘xshash virus.

2013—2014-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2013—2014-yilgi epidemiya mavsumida qo‘llash uchun gripp vaksinalarining quyidagi shtamm tarkibini tavsiya etgan:

  • A/California/7/2009 (H1N1) ga o‘xshash virus;
  • A/Victoria/361/2011 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Massachusetts/2/2012 (Yamagata nasliy yo‘nalishi) ga o‘xshash virus.

2014—2015-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2014—2015-yilgi epidemiya mavsumida qo‘llash uchun gripp vaksinalarining quyidagi shtamm tarkibini tavsiya etgan:

  • A/Califomia/7/2009 (H1N1) ga o‘xshash virus;
  • A/Texas/50/2012 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Massachusetts/2/2012 ga o‘xshash virus.

2015—2016-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2015—2016-yilgi epidemiya mavsumida qo‘llash uchun gripp vaksinalarining quyidagi shtamm tarkibini tavsiya etgan:

  • A/Kaliforniya/7/2009 (H1N1)pdm09 ga o‘xshash virus;
  • A/Shveysariya/9715293/2013 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Pxuket/3073/2013 ga o‘xshash virus.

2016—2017-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2016—2017-yilgi epidemiya mavsumida qo‘llash uchun gripp vaksinalarining quyidagi shtamm tarkibini tavsiya etgan:

  • A/Kaliforniya/7/2009 (H1N1)pdm09 ga o‘xshash virus;
  • A/Gonkong/4801/2014 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Brisben/60/2008 ga o‘xshash virus.
  • To‘rt valentli vaksinalar uchun qo‘shimcha: B/Pxuket/3073/2013 ga o‘xshash virus.

2017—2018-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2017—2018-yilgi epidemiya mavsumida qo‘llash uchun gripp vaksinalarining quyidagi shtamm tarkibini tavsiya etgan:

  • A/Michigan/45/2015, NYMC X-275 ga o‘xshash virus;
  • A/Michigan/45/2015 (H1N1)pdm09 ga o‘xshash virus;
  • A/Gonkong/4801/2014, X263B ga o‘xshash virus;
  • A/Gonkong/4801/2014 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Brisben/60/2008 ga o‘xshash virus.

2018—2019-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2018—2019-yilgi mavsumida qo‘llash uchun quyidagilarni tavsiya etgan:

  • A/Michigan/45/2015 (H1N1)pdm09 ga o‘xshash virus;
  • A/Singapore/INFIMH-16-0019/2016 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Colorado/06/2017 (B/Victoria/2/87 nasliy yo‘nalishi) ga o‘xshash virus;
  • B/Phuket/3073/2013 (B/Yamagata/16/88 nasliy yo‘nalishi) ga o‘xshash virus.

Dastlabki uchta shtamm uch valentli vaksinalarga, to‘rtinchisi esa to‘rt valentli vaksinalarga qo‘shiladigan qo‘shimcha shtamm sifatida mo‘ljallangan.

2019—2020-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2019—2020-yilgi mavsumida qo‘llash uchun quyidagilarni tavsiya etgan:

  • A/Brisbane/02/2018 (H1N1)pdm09 ga o‘xshash virus;
  • A/Kansas/14/2017 (H3N2) ga o‘xshash virus;
  • B/Colorado/06/2017 (B/Victoria/2/87 nasliy yo‘nalishi) ga o‘xshash virus;
  • B/Phuket/3073/2013 (B/Yamagata/16/88 nasliy yo‘nalishi) ga o‘xshash virus.

Dastlabki uchta shtamm uch valentli vaksinalarga, to‘rtinchisi esa to‘rt valentli vaksinalarga qo‘shiladigan qo‘shimcha shtamm sifatida mo‘ljallangan.

2021–2022-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2021—2022-yilgi mavsumida qo‘llash uchun quyidagilarni tavsiya etgan:

  • A/Victoria/2570/2019 (H1N1)pdm09 shtammiga o‘xshash virus;
  • A/Cambodia/e0826360/2020 (H3N2) shtammiga o‘xshash virus;
  • B/Washington/02/2019 (B/Victoria nasliy yo‘nalishi) shtammiga o‘xshash virus;
  • B/Phuket/3073/2013 (B/Yamagata nasliy yo‘nalishi) shtammiga o‘xshash virus.

Grippga qarshi uch valentli vaksina tarkibiga dastlabki uchta shtammni kiritish tavsiya etiladi.

2023–2024-yilgi mavsum (Shimoliy yarimshar)

JSST Shimoliy yarimsharning 2023—2024-yilgi mavsumida qo‘llash uchun quyidagilarni tavsiya etgan:

Tovuq embrionlarida o‘stiriladigan vaksinalar:

  • A/Victoria/4897/2022 (H1N1)pdm09 shtammiga o‘xshash virus;
  • A/Darwin/9/2021 (H3N2) shtammiga o‘xshash virus;
  • B/Austria/1359417/2021 (B/Victoria nasliy yo‘nalishi) shtammiga o‘xshash virus; va
  • B/Phuket/3073/2013 (B/Yamagata nasliy yo‘nalishi) shtammiga o‘xshash virus.

Hujayra kulturasida yetishtiriladigan yoki rekombinant vaksinalar:

  • A/Wisconsin/67/2022 (H1N1)pdm09 shtammiga o‘xshash virus;
  • A/Darwin/6/2021 (H3N2) shtammiga o‘xshash virus;
  • B/Austria/1359417/2021 (B/Victoria nasliy yo‘nalishi) shtammiga o‘xshash virus; va
  • B/Phuket/3073/2013 (B/Yamagata nasliy yo‘nalishi) shtammiga o‘xshash virus.

Grippga qarshi uch valentli vaksina tarkibiga dastlabki uchta shtammni kiritish tavsiya etiladi.

Hayvonlar uchun vaksina

«Veterinariyada emlash to‘rtta maqsadni ko‘zlaydi: (i) klinik kasallikdan himoya qilish, (ii) virulent shtamm bilan zararlanishdan himoya qilish, (iii) virus ajralishining oldini olish, (iv) zararlangan hayvonlarni emlangan hayvonlardan serologik jihatdan farqlash (DIVA prinsipi deb ataladi). Grippga qarshi emlashda tijoriy mavjud yoki tajribada sinovdan o‘tgan vaksinalarning barchasi ushbu talablarning hammasiga javob berishi isbotlanmagan».

Otlar

Ot ot grippibilan kasallanganda bir necha kun davomida isitmalashi, tez-tez quruq yo‘talishi, burnidan suyuq ajralma kelishi, holsizlanishi va ovqat yoki suvdan bosh tortishi mumkin. Biroq odatda ikki-uch hafta ichida sog‘ayadi. «Odatda emlash sxemasi dastlab 3-6 hafta oraliq bilan ikki inyeksiyadan iborat kursni, so‘ng 6-12 oy oralig‘ida kuchaytiruvchi (buster) emlashlarni talab qiladi. Ko‘p hollarda bu sxemalar himoya qiluvchi antitanalar darajasini saqlab qola olmaydi, deb hisoblanadi; xavf yuqori vaziyatlarda vaksinani tez-tez yuborish tavsiya etiladi». Buyuk Britaniyadagi ot ko‘rgazmalarida otlar ot grippiga qarshi emlangan bo‘lishi va emlash kartasi taqdim etilishi umumiy talabdir; Xalqaro ot sporti federatsiyasi bunday emlashni har olti oyda o‘tkazishni talab qiladi.

Qishloq xo‘jaligi parrandalari

parrandachilikda ishlatiladigan qush grippiga qarshi vaksinalar arzon qilib tayyorlanadi: ulardan bakteriya qoldiqlari yoki boshqa viruslarni yo‘qotish uchun, odamlarga mo‘ljallangan vaksinalardagidek, filtrlash va tozalash usullari qo‘llanmaydi. Odatda ular odamlarga mo‘ljallangan gripp vaksinalarining aksariyatidan farqli ravishda faqat gemagglutininni emas, balki butun virusni saqlaydi. Odamlar uchun talab qilinadigan tozalash jarayoni tuxumdan tozalanmagan vaksinani dastlabki ishlab chiqarishga qaraganda ancha qimmat. Bunday qimmat veterinariya vaksinalari uchun bozor mavjud emas. Odam va parrandalar uchun gripp vaksinalarining yana bir farqi shundaki, parrandachilik vaksinalarida immun javobni kuchli qo‘zg‘atadigan, biroq yallig‘lanish va abssess keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan mineral moy ko‘rinishidagi immun adyuvant mavjud. Tasodifan o‘zini emlab qo‘ygan parranda emlovchilarida barmoqlar og‘riqli shishgan, hatto barmoqni yo‘qotish holatlari ham bo‘lgan. Vaksinalar samaradorligi cheklangan bo‘lishi mumkin. Tovuqlar uchun vaksinalar ko‘pincha aylanib yurgan gripp shtammlariga faqat uzoqdan o‘xshaydi — ayrimlari ko‘p yillar oldin Meksikada ajratilgan H5N2 shtammini saqlaydi. Tovuqlarda yuqtirayotgan shtammga 85 foiz o‘xshash vaksina ham himoya beradi, odamlarda esa nuqtaviy mutatsiya shtammni shunchalik o‘zgartirishi mumkinki, hatto 99,99 foiz o‘xshashlikka ega vaksina ham himoya xususiyatini yo‘qotadi. Tovuqlar uchun vaksinalar odamlarnikiga qaraganda kuchsizroq. Tovuqlarni so‘yishgacha atigi olti hafta himoyalash kerak. Tovuqlar kichikroq bo‘lgani uchun vaksina dozasi ham kichik: odamlarga mo‘ljallangan mavsumiy gripp vaksinalarida taxminan 45 mikrogramm antigen bo‘ladi, tovuqlar uchun vaksinalarda esa 1 mkg dan kam antigen bo‘lishi mumkin.

Shotlandiyadagi Edinburg universiteti tadqiqotchilari H5N1 virusining tarqalishini modellashtirish uchun matematik modellardan foydalanib, shunday xulosaga kelishgan: «Virusning yashirin tarqalishini to‘xtatish uchun parrandalarning kamida 95 foizini himoyalash kerak. Amalda parrandalarning 90 foizidan ko‘prog‘ini himoyalash qiyin; vaksina ta’minlaydigan himoya darajasi odatda bundan ancha past».

Cho‘chqalar

Cho‘chqa grippiga qarshi tijoriy vaksinalar yovvoyi va vaksina viruslari shtammlari o‘zaro himoya hosil qilish uchun yetarlicha yaqin bo‘lsa, grippga qarshi samarali bo‘ladi. Ajratib olingan virusda sezilarli antigen dreyfi aniqlansa, aynan shu ajratib olingan virus asosida tayyorlangan autogen vaksinadan foydalanish zarur.

Cho‘chqa grippiga qarshi vaksina ishlab chiqaruvchisi «Novartis» saytida keltirilishicha, «H3N2 deb ataluvchi va 1998-yilda AQSHda birinchi marta aniqlangan cho‘chqa grippi shtammi cho‘chqa go‘shti ishlab chiqaruvchilarda haddan tashqari katta ishlab chiqarish yo‘qotishlariga sabab bo‘lgan». Kasallangan ona cho‘chqalarda homila tushishi kuzatilgan, ular bir necha kun cho‘chqa bolalarini emizmay qo‘ygan va tana harorati 41 °C gacha ko‘tarilgan. Avval bunday kasallikka duch kelmagan podada o‘lim ko‘rsatkichi 15 % ga yetishi mumkin edi.

Itlar

2004-yilda tadqiqotchilar guruhi A gripp virusining H3N8 serovarianti itlarda grippkeltirib chiqarishini aniqlagan. Bu virus bilan ilgari to‘qnash kelmaganligi sabab itlarda unga qarshi tabiiy immunitet mavjud emas. Hozircha bu kasallikka qarshi vaksina yo‘q. Itlarda grippning oldini olish maqsadida ot grippining genetik materialini saqlovchi va avipoksvirus — qush chechagivirusi vektoriga asoslangan vektor vaksina tadqiq qilingan.

Adabiyotlar

  • Gripp. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (31-mart 2018-yil). — Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining axborot byulleteni. Murojaat sanasi: 30-noyabr 2018-yil. Arxivlangan 5-noyabr 2018-yilda.
  • Vaksinatsiya. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining Yevropa mintaqaviy byurosi. Murojaat sanasi: 4-may 2019-yil. Arxivlangan 4-may 2019-yilda.
  • Jdanov, V. M. Inson va viruslar // Fan va insoniyat : xalqaro yilnoma. — Moskva : Znaniye, 1984. — B. 44−55. — 399 bet. — BBK 72.
  • Ivannikov, Yu. G. Gripp // Yuqumli kasalliklar epidemiologiyasi bo‘yicha qo‘llanma : 2 jildda / SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi akademigi V. I. Pokrovskiy tahriri ostida. — Moskva : Meditsina, 1993. — J. 2 : Maxsus epidemiologiya, Nafas yo‘llari infeksiyalari. — B. 182−196. — 464 bet. : rasmli. — (Amaliy qo‘llanma). — 15 000 nusxa. — BBK 55.1. — UDK 616.9−036.2(035)(G). — ISBN 5-225-02603-6 (j. 2).
  • Umumiy va maxsus virusologiya : Qo‘llanma : 2 jildda / A. D. Altshteyn, A. G. Bukrinskaya, A. F. Bikovskiy … [va boshqalar] ; tahririda: V. M. Jdanov, S. Ya. Gaydamovich. — Moskva : Meditsina, 1982. — J. 2 : Maxsus virusologiya. — 518 bet. : rasmli. — Sarlavha tepasida: SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi; mualliflar titul varag‘ining orqa tomonida ko‘rsatilgan.
  • Bukrinskaya, A. G. 11-bob. Ortomiksoviruslar oilasi (Orthomyxoviridae) // Virusologiya / Taqrizchilar: V. Ye. Yavorovskaya, L. B. Borisov. — Moskva : Meditsina, 1986. — II qism : Maxsus virusologiya. — B. 274−288. — 336 bet. : rasmli. — (Tibbiyot institutlari talabalari uchun o‘quv adabiyoti). — 50 000 nusxa. — BBK 52.64. — UDK 578.7(075.8)(G).

Havolalar